MỞ ĐẦU I. KHÁI NIỆM VỀ MÔN HỌC Vi sinh vật Thú y là môn khoa học nghiên cứu về đặc tính sinh học của những vi sinh vật gây ra bệnh truyền nhiễm ở vật nuôi, các biện pháp chẩn đoán, phòng và trị bệnh. Nội dung của môn học bao gồm: 1) Nghiên cứu đặc tính sinh học của vi sinh vật gây bệnh truyền nhiễm cho vật nuôi. Những đặc điểm sinh học quan trọng gồm: - Hình thái học - Đặc điểm nuôi cấy - Đặc điểm sinh hóa - Đặc điểm sinh học phân tử - Sức đề kháng - Khả năng gây bệnh 2) Phương pháp chẩn đoán: những phương pháp chẩn đoán vi sinh vật học, chẩn đoán huyết thanh học và chẩn đoán sinh học phân tử.
3) Phương pháp phòng và trị bệnh: chủ yếu là các biện pháp phòng bệnh bằng vacxin, điều trị bằng kháng huyết thanh và kháng sinh. Môn Vi sinh vật Thú y có liên quan đến rất nhiều môn học cơ sở của ngành học Thú y như: Sinh học phân tử, Sinh lý học, Hóa sinh học, Vi sinh vật học đại cương, các môn học về Dược lý Thú y, Miễn dịch học, Bệnh lý học nên có thể xem những môn học nêu trên là những môn học tiên quyết. SƠ LƯỢC LỊCH SỬ MÔN HỌC Bệnh truyền nhiễm xuất hiện từ khi có sự sống nhưng căn nguyên của bệnh chỉ được biết đến khi có những phát kiến của Antonivan Leeu Wenhock về vi sinh vật (1660). Mãi đến đầu thế kỷ thứ 19, cùng với sự phát triển ngành vật lý, sự ra đời của kính hiển vi hiện đại, những căn cứ khoa học về bệnh truyền nhiễm mới được chứng minh bởi việc tìm ra các vi sinh vật gây bệnh mà công lao đóng góp thuộc về các nhà bác học hàng đầu thế giới như: - Louis Pasteur với việc sáng lập ra ngành vi sinh vật học và ngành miễn dịch học, là người đầu tiên tìm ra vacxin phòng bệnh nhiệt thán (1881) và vacxin phòng bệnh dại (1885).
Đặc biệt, ông đã đề ra học thuyết nhiễm trùng, đánh dấu một bước ngoặt trong nghiên cứu về bệnh truyền nhiễm. - Dimitri Ivanopxki (1864-1920) phát hiện ra virus, góp phần thúc đẩy quá trình tìm hiểu về những bệnh truyền nhiễm hiểm nghèo với căn nguyên là các vi sinh vật không có cấu trúc tế bào… Những thành tựu về vi sinh vật học vào cuối thế kỷ thứ 19 đã là cơ sở để tách bệnh truyền nhiễm ra khỏi ngành bệnh học nội khoa nói chung bởi những nguyên lý khoa học đặc thù của nó. Với sự phát triển như vũ bão của khoa học - kỹ thuật trong thế kỷ thứ 20, những tiến bộ vượt bậc của các ngành sinh vật học, y học và Thú y học, hiện nay hầu hết những Vi sinh vật là nguyên nhân gây ra các bệnh truyền nhiễm ở người và vật nuôi, kể cả động vật thủy sản, động vật hoang dã đã và đang được nghiên cứu, phát hiện, xây dựng được các biện pháp phòng chống có hiệu quả. Do đó, một số bệnh truyền nhiễm đã từng bước được khống chế, thậm chí đã được thanh toán trên toàn thế giới như bệnh đậu mùa hoặc được thanh toán ở từng quốc gia như bệnh bại liệt của người, bệnh dịch tả trâu bò ở Việt Nam.
Hệ thống phân loại của vi sinh vật rất phức tạp và thay đổi thường kỳ do những công cụ nghiên cứu ngày càng hiện đại đã tìm ra những cách phân loại khác nhau. Kể từ tháng 1 năm 2000, tên của những vi sinh vật “prokaryote” thay đổi với tốc độ chóng mặt và số lượng xuất bản lên đến 750 danh pháp mỗi năm. Việc cập nhật liên tục về danh pháp trong những tài liệu trở nên không hề dễ dàng. Trong khuôn khổ, giáo trình chỉ tạm thời cập nhật những thông tin mới nhất đến thời điểm hoàn thiện bản thảo và trình bày nội dung về vi sinh vật ở cấp độ “Họ”, “Giống”, “Loài” và “Dưới loài”.
Hệ thống phân loại vi khuẩn online: https://www.gov/Taxonomy/Browser /wwwtax. Hệ thống phân loại virus: https://talk.org/taxonomy/ Bước vào Thiên niên kỷ mới, do ngành chăn nuôi ngày một phát triển, do điều kiện toàn cầu hóa nên hầu hết các bệnh truyền nhiễm phổ biến ở động vật hoang dã, động vật nuôi trên thế giới đã xuất hiện ở Việt Nam, đặc biệt là những bệnh mới nổi, tái nổi như cúm gà do virus A/H5N1, Hội chứng rối loạn sinh sản và hô hấp ở lợn (PRRS), Dịch tả lợn châu Phi (ASF) và những bệnh lây từ động vật sang người như bệnh dại, Leptospirosis, bệnh do liên cầu lợn (Streptococcus suis) làm cho bức tranh về dịch bệnh ở động vật nuôi thêm phức tạp và công tác phòng chống cũng trở nên cam go. Tuy nhiên, với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ nói chung và của ngành Thú y trong nước, công tác phòng chống dịch bệnh và khống chế các bệnh truyền nhiễm trên đàn vật nuôi trong giai đoạn này đã có những thành quả nổi bật. Về mặt quản lý Nhà nước, đã ban hành luật Thú y vào năm 2015.
Kiện toàn hệ thống Thú y từ Trung ương tới các địa phương, cơ cấu lại tổ chức của Cục Thú y, xây 2 dựng cho các chi cục Thú y vùng mỗi đơn vị có một phòng thí nghiệm với trang thiết bị hiện đại đủ đáp ứng việc phát hiện nhanh dịch bệnh và chẩn đoán chính xác đối với các bệnh truyền nhiễm xảy ra trên địa bàn quản lý, từ đó có những chỉ đạo kịp thời và có hiệu quả về phương án chống dịch. Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành các TCVN hướng dẫn kỹ thuật chẩn đoán những bệnh truyền nhiễm phổ biến và nguy hiểm ở vật nuôi. Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Cục Thú y đã: - Ban hành các thông tư, chỉ thị hướng dẫn cụ thể về biện pháp ứng phó và phòng chống những bệnh truyền nhiễm mới nổi và nguy hiểm như Cúm gà do virus A/H5N1, PRRS, ASF. - Quản lý chặt chẽ về lĩnh vực sản xuất, nhập khẩu thuốc và vacxin dùng trong thú y.
Tất cả các nhà máy sản xuất thuốc và vacxin thú y đều phải đạt tiêu chuẩn GMP. Về mặt khoa học kỹ thuật, để đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn sản xuất, ngành Thú y Việt Nam đã không ngừng đổi mới và lớn mạnh, so với thế kỷ thứ trước, trong lĩnh vực khoa học kỹ thuật đã có những bước tiến vượt bậc. Tất cả các phòng thí nghiệm của các chi cục Thú y vùng, Viện nghiên cứu cũng như các phòng thí nghiệm trọng điểm của nhiều trường đại học có đào tạo chuyên ngành Thú y đều được trang bị hệ thống máy móc, thiết bị kỹ thuật hiện đại đáp ứng đủ cho yêu cầu nghiên cứu khoa học và chẩn đoán xét nghiệm đạt trình độ cao. Làm chủ các phòng thí nghiệm này là đội ngũ cán bộ khoa học có trình độ cao, có bề dày kinh nghiệm, nắm bắt được công nghệ cao trong nghiên cứu khoa học.
Chính vì vậy, nhiều vấn đề phức tạp trong lĩnh vực chuyên môn đã được giải quyết, ví dụ: Tìm hiểu được khá cặn kẽ hệ gen của nhiều loài vi sinh vật gây bệnh thông qua việc giải trình tự genome, xây dựng cây phả hệ để truy xuất nguồn gốc và mối liên quan của những chủng giống vi sinh vật gây bệnh trên thực địa; Phát triển kỹ thuật sinh học phân tử như các phản ứng PCR, kỹ thuật miễn dịch học ELISA, hóa mô miễn dịch, KIT trong chẩn đoán nhanh bệnh truyền nhiễm. Điều này đã góp phần to lớn cho việc phòng và khống chế nhiều loại bệnh truyền nhiễm. Đẩy mạnh việc nghiên cứu và sản xuất vacxin đáp ứng nhu cầu chủ động trong phòng bệnh cho vật nuôi: Vacxin là tấm lá chắn vững chắc để phòng chống các bệnh truyền nhiễm ở người và động vật. Thật vậy, trong các bệnh truyền nhiễm, những bệnh nào người ta đã sản xuất được vacxin phòng bệnh có chất lượng, thực hiện việc tiêm phòng đúng kỹ thuật và với tỷ lệ tiêm phòng cao thì bệnh đó bị đẩy lùi.
Nhận thức được vấn đề này, Nhà nước Việt Nam một mặt chỉ đạo việc nghiên cứu và sản xuất vacxin trong nước, mặt khác cho phép các doanh nghiệp, công ty kinh doanh và các cơ quan chức năng nhập khẩu nhiều loại vacxin của các hãng sản xuất vacxin trên thế giới để chủ động cung cấp đủ vacxin phòng bệnh. Tóm lại, trong 2 thập niên đầu của Thiên niên kỷ mới, tình hình dịch bệnh trên đàn vật nuôi diễn biến vô cùng phức tạp, nhiều bệnh truyền nhiễm mới nổi như cúm 3 gà độc lực cao, Lở mồm long móng, Hội chứng rối loạn sinh sản và hô hấp, liên cầu khuẩn ở lợn và Dịch tả lợn châu Phi gây tổn thất vô cùng to lớn cho ngành chăn nuôi và đe dọa sinh mạng con người. Nhưng với những tiến bộ vượt bậc của ngành Thú y về quản lý, về khoa học công nghệ, chúng ta đã khống chế cơ bản được các bệnh dịch nguy hiểm, góp phần to lớn vào sự phát triển của nền chăn nuôi nước nhà và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Lịch sử biên soạn giáo trình môn Vi sinh vật học Thú y tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam: Sau khi thành lập Trường đại học Nông nghiệp (năm 1956), Nhà trường mở ngành đào tạo Thú y, tài liệu giảng dạy và học tập môn Vi sinh vật Thú y chủ yếu dựa vào tài liệu của Liên Xô (cũ) và Trung Quốc.
Giáo trình Vi sinh vật Thú y đầu tiên được biên soạn vào năm 1970, tác giả là thày giáo Nguyễn Vĩnh Phước, nguyên Trưởng bộ môn Vi sinh vật - truyền nhiễm, thày dạy từ khóa 1 của ngành. Giáo trình gồm 2 tập: Tập 1 - Vi sinh vật đại cương: bao gồm những kiến thức đại cương về vi sinh vật, những kiến thức cơ bản về miễn dịch học và phần thực hành vi sinh vật học. Tập 2 - Phần chuyên khoa: bao gồm vi khuẩn, virus và nấm học chuyên khoa. Sách được ấn hành bởi Nhà xuất bản Đại học và Trung học chuyên nghiệp.
Năm 1997, nhóm tác giả Nguyễn Như Thanh, Nguyễn Bá Hiên, Trần Thị Lan Hương biên soạn lại cuốn giáo trình này. Chủ biên GS. Nguyễn Như Thanh đã kế thừa giáo trình đầu tiên của tác giả Nguyễn Vĩnh Phước, có cập nhật những kiến thức mới và chỉ soạn riêng phần Vi sinh vật chuyên khoa bao gồm Vi khuẩn, Virus và Nấm học. Giáo trình được ấn hành tại Nhà xuât bản Nông nghiệp.
Năm 2001, giáo trình Vi sinh vật Thú y được viết mới, có bổ sung thêm một số loài vi sinh vật và một số kiến thức mới.