TRƯỜNG TÂY SÀI GÒN GIÁO TRÌNH MÔN VI SINH KÝ SINH TRÙNG Lưu hành nội bộ MỤC LỤC 1. Đại cương vi sinh ký sinh y học 2 2. Đại cương về miễn dịch và ứng dụng trong y học 25 3. Một số Virus gây bệnh thường gặp 34 4.
Một số vi khuẩn gây bệnh thường gặp 38 5. Một số trực khuẩn khác 48 6. Ký sinh trùng sốt rét 54 7. Giun đũa, giun tóc, giun kim, giun móc, giun chỉ 59 8.
Amip, Trùng roi, Trùng lông 65 9. Phương pháp lấy bệnh phẩm, bảo quản bệnh phẩm để làm xét nghiệm vi sinh - ký sinh trùng 75 Trường Trung cấp Tây Sài Gòn Trang 1 ĐẠI CƢƠNG VI SINH - KÝ SINH TRÙNG Y HỌC MỤC TIÊU: 1. Nêu được ích lợi của vi sinh vật trong y học. Nhận biết được các loại hình thể của vi khuẩn.
Mô tả được thành phần và cấu tạo của vi khuẩn qua đó nêu rõ đặc tính sinh lý của vi khuẩn, các yếu tố tác động lên vi khuẩn. Vi sinh học là khoa học nghiên cứu hình thái, cấu tạo, sinh lý và hoạt động của các vi sinh vật để phục vụ con người. Người đầu tiên quan sát thấy và mô tả vi sinh vật là một người Hàlan tên là Antoni van Lewuenhoek (1632-1723). Ông là người phát minh ra kính hiển vi, từ đó mọi người có thể nhìn thấy một số vi sinh vật, thế giới vi sinh vật mới được phát hiện.
Tuy nhiên từ cổ xưa, mặc dù không rõ sự tồn tại của vi sinh vật, loài người cũng đã biết không ít về những quy luật tác dụng của vi sinh vật và áp dụng nó trong đời sống hàng ngày như ủ rượu, làm dấm, làm tương. Louis Pasteur đã khám phá vai trò của vi sinh vật trong tự nhiên và từ đó lập ra nền tảng cho môn vi sinh học. Pasteur đã chứng minh rằng sự lên men, sự thối rữa và các bệnh truyền nhiễm luôn luôn do vi sinh vật gây nên. Ông đưa ra những phương pháp khử trùng thực phẩm, khử trùng các dụng cụ mổ xẻ.
Robert Koch (1843-1910) đã tìm ra: - Cách dùng thuốc nhuộm để phát hiện vi sinh vật - Cách dùng môi trường đặc để phân lập vi khuẩn - Tìm ra trực khuẩn lao, trực khuẩn than, phẩy khuẩn tả Vào đầu thế kỷ XX người ta đã tìm ra virus và phage mở rộng thêm phạm vi nghiên cứu vi sinh vật. Năm 1939 phát minh ra kính hiển vi điện tử đã giúp cho sự nghiên cứu nhiều thể của vi khuẩn và nhìn thấy virus cũng như nghiên cứu sâu hơn về bản chất của nó. Các nhóm vi sinh vật chính gồm: - Vi khuẩn - Nấm Trường Trung cấp Tây Sài Gòn Trang 2 - Một số nguyên sinh động vật - Virus A. ĐẠI CƢƠNG VỀ VI KHUẨN 1.
Định nghĩa về vi khuẩn : Vi khuẩn là những sinh vật đơn bào rất nhỏ kích thước của chúng trung bình vào khoảng 1-2 µm (1 µm = 1/1000 mm), do đó phải nhìn qua kính hiển vi phóng đại hàng trăm lần. Đời sống của vi khuẩn ngắn ngủi nhưng sự sống và sức sinh sản rất mãnh liệt. Vi khuẩn sống ở xung quanh ta: không khí, đất, nước, phân, các loại động vật, thực vật và cả trong cơ thể con người. Có một số vi khuẩn gây bệnh cho người, súc vật, cây cối, nhưng có rất nhiều loại không gây bệnh mà ngược lại có ích đối với sự sống con người.
Ích lợi của vi sinh vật học trong y học: Nghiên cứu vi sinh vật trong y học đã giúp ta hiểu quy luật phát sinh và phát triển của những bệnh nhiễm trùng ở người, nắm vững được phương pháp ngăn ngừa và tìm ra được phương pháp điều trị thích hợp.Tóm lại nghiên cứu vi sinh vật đã giúp ta: - Chẩn đoán bệnh : tìm vi sinh vật gây bệnh trong các bệnh phẩm như đờm, phân, máu, nước tiểu. hoặc dùng huyết thanh của người bệnh để chẩn đoán - Dự phòng các bệnh truyền nhiễm: bằng cách đề ra các biện pháp vệ sinh phòng bệnh và chủ động sản xuất ra các loại vácxin phòng bệnh như lao, sởi, bại liệt. - Điều trị bệnh: bằng kháng độc tố của vi sinh vật như bạch hầu, uốn ván. hoặc sản xuất ra các loại thuốc kháng sinh như penicillin, streptomycin.
Các loại hình thể và kích thƣớc của vi khuẩn : Vi khuẩn là những vi sinh vật đơn bào, mỗi vi khuẩn có hình thể nhất định nhờ vách của chúng. Các yếu tố liên quan đến hình thể gồm: hình dạng, kích thước, sự sắp xếp các tế bào vi khuẩn. Dựa vào hình thể người ta chia vi khuẩn ra thành 3 loại: 3. Cầu khuẩn : Gồm những vi khuẩn có hình dạng như hình cầu, hình bầu dục, hình ngọn nến v.
đường kính từ 0,5 - 1 µm. Cầu khuẩn sắp xếp theo nhiều cách khác nhau: Trường Trung cấp Tây Sài Gòn Trang 3 - Xếp thành đôi: còn gọi là song cầu: phế cầu, lậu cầu, màng não cầu - Xếp thành từng đám: Tụ cầu; - Xếp thành chuỗi: Liên cầu. Trực khuẩn: Là những vi khuẩn có dạng hình que, đường kính từ 0,5 µm -1 µm và dài từ 0,8 µm -20 µm. Trực khuẩn cũng có nhiều kiểu dáng khác nhau như: hai đầu tròn, hai đầu nhọn, hai đầu vuông, hai đầu phình to, trực khuẩn hình que mảnh, cong v.
Trực khuẩn thường đứng riêng, tuy nhiên có vài loại có sự sắp xếp đặc biệt như: - Xếp thành chuỗi như trực khuẩn gây bệnh than - Xếp thành hình hàng rào như trực khuẩn bạch hầu - Xếp thành hình bó củi như trực khuẩn lao: - Có thể cong như hình dấu phẩy gọi là phẩy khuẩn (phẩy khuẩn tả): Trường Trung cấp Tây Sài Gòn Trang 4 3.3 Xoắn khuẩn: Là những vi khuẩn hình lò xo thường đứng riêng lẻ. Đường kính từ 0,2-0,5 µm , dài từ 5-500 µm. Có 3 loại xoắn khuẩn gây bệnh thường gặp là xoắn khuẩn giang mai (Treponema), borrelia, leptospira. Ba loại này có hình dạng khác nhau về chiều dài, số vòng xoắn, biên độ xoắn.4 Một số vi khuẩn có hình thể trung gian : Ví dụ như vi khuẩn dịch hạch, Brucella có hình cầu trực khuẩn Trực khuẩn dịch hạch Brucella Trường Trung cấp Tây Sài Gòn Trang 5 Do sự ổn định tương đối, hình thể và kích thước là một tiêu chuẩn để phân loại vi khuẩn.
Đối với một số bệnh như lậu, giang mai có thể chẩn đoán xác định bằng cách nhuộm, soi hình thể vi khuẩn từ bệnh phẩm. Một số bệnh khác như lao, bạch hầu, dịch hạch, việc xác định hình thể vi khuẩn trực tiếp từ bệnh phẩm cũng có giá trị chẩn đoán cao. Cấu tạo của tế bào vi khuẩn Các thành phần cấu tạo của vi khuẩn được xếp thành 2 nhóm: - Thành phần chung gồm có: vách, màng bào tương, bào tương và nhân. - Thành phần riêng: vỏ, lông, pili, nha bào.1 Nhân: Chỉ gồm một sợi ADN xoắn kép.
Sợi ADN này được coi là nhiễm sắc thể duy nhất của nhân. Nhân không có màng bao bọc. Nhân có nhiệm vụ di truyền những đặc tính của vi khuẩn mẹ cho vi khuẩn con.2 Bào tƣơng: Thành phần hoá học chính là ARN. Trong bào tương còn có nhiều ribosom là nơi tổng hợp các loại protein.3 Màng bào tƣơng: Là lớp mỏng bao bọc bào tương.
Màng có nhiều chức năng quan trọng: - Thẩm thấu chọn lọc: Kiểm soát sự đi qua của các chất dinh dưỡng và cặn bã - Hô hấp để cung cấp năng lượng - Điều khiển sự phân bào - Tiêu hoá tại chỗ một số thức ăn 4.4 Vách: Là thành phần bảo vệ tế bào và làm cho vi khuẩn có hình dạng nhất định - ở vi khuẩn Gram dương vách tế bào sẽ giữ màu tím của thuốc nhuộm - ở vi khuẩn Gram âm vách tế bào không giữ được màu tím nên sẽ bắt màu đỏ của thuốc nhuộm 4. Vỏ: Chỉ có một số vi khuẩn, hợp phần của vỏ mang tính kháng nguyên và là một yếu tố độc học của vi khuẩn. Lông: Có thể ở xung quanh thân hoặc ở một hoặc hai đầu vi khuẩn. Lông mang tính kháng nguyên (kháng nguyên H) và giúp cho vi khuẩn có khả năng di động.
Pili: Pili giống như lông nhưng mảnh và ngắn hơn. Có hai loại Pili: - Pili chung: giúp cho vi khuẩn bám vào mô Trường Trung cấp Tây Sài Gòn Trang 6 - Pili giới tính: tham gia vào sự vận chuyển di truyền 4. Nha bào: - Nha bào là hình thái tồn tại đặc biệt giúp cho vi khuẩn chịu đựng được những nhân tố ngoại cảnh bất lợi như: khô, nóng, chất sát khuẩn. - Nha bào có một lớp vỏ chứa rất ít nước.
Khi gặp điều kiện thuận lợi nha bào trở lại trạng thái bình thường - Nha bào thường thấy ở trực khuẩn gram dương CẤU TẠO TẾ BÀO VI KHUẨN 5. Sinh lý của vi khuẩn: 5. Dinh dƣỡng: Tất cả vi khuẩn gây bệnh đều là vi khuẩn dị dưỡng. Nhu cầu về dinh dưỡng của vi khuẩn gồm axit amin, đường, muối khoáng, nước.
Một số vi khuẩn gây bệnh phải hoàn toàn ký sinh trong tế bào sống. Sự dinh dưỡng của vi khuẩn nhờ khả năng vận chuyển qua màng. Chuyển hoá: CÉu t¹o cña tÕ bµo vi khuÈn Trường Trung cấp Tây Sài Gòn Trang 7 Để phân giải các chất dinh dưỡng vi khuẩn tiết ra các loại enzym tương ứng với từng chất. Quá trình chuyển hoá của vi khuẩn ngoài việc phục vụ cho sinh trưởng và phát triển còn tạo ra một số chất như: độc tố, chất gây sốt, sắc tố, phân hoá tố.
Hô hấp: Muốn tiêu hoá được thức ăn để phát triển, vi khuẩn cần một số năng lượng. Năng lượng cần thiết này do hiện tượng ôxy hoá của vi khuẩn làm phân giải các chất dinh dưỡng (axit hữu cơ, đường v. ) Về mặt sử dụng ôxy ta chia vi khuẩn làm hai loại : - Hiếu khí là vi khuẩn cần có ôxy tự do - Yếm khí là loại rất cần ôxy nhưng không sống được bằng ôxy tự do. Chúng tự phân tích lấy ôxy từ các hợp chất như nitrat và sunphat.
Hầu hết các vi khuẩn gây bệnh sống được cả trong môi trường hiếu khí và yếm khí, gọi là hiếu khí hay yếm khí tuỳ tiện. Một số hiếu khí tuyệt đối như: Tả, một số khác yếm khí tuyệt đối như uốn ván. Sự sinh sản của vi khuẩn: Vi khuẩn sinh sản theo kiểu trực phân, mỗi tế bào phân chia thành hai tế bào mới. Trong những điều kiện thích hợp sự phân chia này diễn ra rất nhanh (20-30 phút với vi khuẩn E.coli), có những vi khuẩn chậm hơn (36 giờ với vi khuẩn lao).