Giáo trình Tư tưởng Hồ Chí Minh (Xuất bản năm 2019)

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Tư tưởng Hồ Chí Minh do Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ đạo biên soạn, được Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản năm 2019. Ban biên soạn công trình gồm GS, TS. Mạch Quang Thắng (Chủ biên) cùng các tác giả: PGS, TS. Phạm Ngọc Anh, PGS, TS. Nguyễn Quốc Bảo, TS. Doãn Thị Chín, PGS, TS. Lại Quốc Khánh, PGS, TS. Bùi Đình Phong, TS. Lương Văn Tám, PGS, TS. Vũ Tình, TS. Nguyễn Thế Thắng và PGS, TS. Nguyễn Đức Thìn. Trong hệ thống giáo dục đại học và cao đẳng tại Việt Nam, môn học Tư tưởng Hồ Chí Minh giữ vị trí là học phần lý luận chính trị bắt buộc, tiếp nối sau các môn học Triết học Mác - Lênin, Kinh tế chính trị Mác - Lênin và Chủ nghĩa xã hội khoa học.

Mục tiêu học tập của giáo trình được thiết kế toàn diện trên ba phương diện: trang bị hệ thống tri thức khoa học về nguồn gốc, quá trình phát triển và các nội dung cốt lõi của tư tưởng Hồ Chí Minh; rèn luyện phương pháp luận khoa học, phương pháp phân tích lý luận gắn với khảo cứu thực tiễn; xác lập lập trường chính trị vững vàng, ý thức trách nhiệm công dân và thực hành đạo đức cách mạng. Cấu trúc giáo trình gồm 6 chương: Chương 1 trình bày đối tượng, khái niệm và phương pháp nghiên cứu; Chương 2 phân tích cơ sở và quá trình hình thành, phát triển; từ Chương 3 đến Chương 6 đi sâu vào các chuyên đề nội dung cơ bản của hệ thống tư tưởng.

Điểm đặc thù của giáo trình là việc chuẩn hóa học thuật dựa trên định nghĩa tại Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI (2011) và tinh thần Đại hội XII (2016) của Đảng Cộng sản Việt Nam, kết hợp khảo cứu nguồn tư liệu văn bản học từ bộ Hồ Chí Minh: Toàn tập (15 tập, 2011) và các văn kiện lịch sử quốc tế như Nghị quyết số 24C/18.5 của Đại Hội đồng UNESCO năm 1987.


Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc giáo trình triển khai hệ thống 6 chương theo tiến trình logic chặt chẽ:

  • Chương 1: Đối tượng, khái niệm, phương pháp nghiên cứu và ý nghĩa học tập môn Tư tưởng Hồ Chí Minh: Xác lập đối tượng nghiên cứu là toàn bộ hệ thống quan điểm của Hồ Chí Minh cùng quá trình hiện thực hóa các quan điểm đó trong lịch sử dân tộc; định nghĩa khái niệm tư tưởng Hồ Chí Minh; hệ thống hóa 5 nguyên tắc phương pháp luận mác-xít và các phương pháp nghiên cứu cụ thể.
  • Chương 2: Cơ sở, quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh: Phân tích cơ sở thực tiễn Việt Nam và thế giới cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX; cơ sở lý luận (truyền thống dân tộc, di sản văn hóa phương Đông, phương Tây và chủ nghĩa Mác - Lênin); nhân tố chủ quan; phân kỳ 5 giai đoạn phát triển từ trước 1911 đến năm 1969.
  • Chương 3: Tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội: Luận giải mối quan hệ biện chứng giữa giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người; con đường đi lên chủ nghĩa xã hội tại Việt Nam.
  • Chương 4: Tư tưởng Hồ Chí Minh về Đảng Cộng sản Việt Nam và Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân: Phân tích vai trò lãnh đạo, nguyên tắc xây dựng Đảng cầm quyền và cơ chế vận hành của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
  • Chương 5: Tư tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết toàn dân tộc và đoàn kết quốc tế: Làm rõ nguyên tắc tập hợp lực lượng cách mạng trong nước và sự kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại.
  • Chương 6: Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa, đạo đức, con người: Xác định vai trò của văn hóa như động lực phát triển xã hội; hệ thống chuẩn mực đạo đức cách mạng (cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư) và chiến lược xây dựng con người.

Progression logic của nội dung đi từ việc trang bị công cụ phương pháp luận (Chương 1), truy nguyên nguồn gốc lịch sử và tiến trình tư tưởng (Chương 2), đến việc triển khai cụ thể các trụ cột về chính trị, thể chế, lực lượng xã hội và giá trị nhân văn (Chương 3 - 6).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  • Hệ thống lý luận nền tảng (Fundamental theories): Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, đóng vai trò là thế giới quan và phương pháp luận quyết định bản chất khoa học của tư tưởng Hồ Chí Minh.
  • Các nguyên tắc cốt lõi (Core principles):
    • Thống nhất giữa tính đảng và tính khoa học.
    • Thống nhất giữa lý luận và thực tiễn ("học đi đôi với hành", "nói đi đôi với làm").
    • Quan điểm lịch sử - cụ thể; quan điểm toàn diện và hệ thống; quan điểm kế thừa và phát triển.
    • Nguyên tắc "nước lấy dân làm gốc" và phương châm ứng biến thực tiễn "Dĩ bất biến ứng vạn biến".
  • Khung phân tích đa nguồn (Essential frameworks): Sự kết hợp giữa chủ nghĩa yêu nước Việt Nam; tư tưởng phương Đông (Nho giáo, Phật giáo, Lão giáo, chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn); các giá trị dân quyền phương Tây (Tuyên ngôn Độc lập Mỹ năm 1776, Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền Pháp năm 1791, tư tưởng Khai sáng của Voltaire, Rousseau, Montesquieu); Cương lĩnh chính trị đầu tiên của Đảng (năm 1930).

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng chuyên môn (Technical skills): Năng lực khảo cứu, trích dẫn, phân tích và thẩm định các văn bản chính trị - lịch sử (các tác phẩm Yêu sách của nhân dân An Nam, Bản án chế độ thực dân Pháp, Đường kách mệnh, Di chúc và hệ thống văn kiện Đảng).
  • Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Vận dụng tư duy biện chứng để phân tích các mối quan hệ xã hội phức tạp như dân tộc và giai cấp, truyền thống và hiện đại, lợi ích quốc gia và nghĩa vụ quốc tế; khả năng nhận diện quy luật vận động của lịch sử Việt Nam hiện đại.
  • Kỹ năng thực tiễn (Practical competencies): Vận dụng phương pháp công tác khoa học, rèn luyện đạo đức công vụ; nâng cao năng lực phản biện lý luận, bảo vệ nền tảng tư tưởng chính trị và giải quyết các vấn đề thực tiễn trong công tác chuyên môn.

Phương pháp giảng dạy và học tập

  • Cách tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach): Giáo trình áp dụng phương pháp tiếp cận liên ngành (chính trị học, sử học, triết học, văn hóa học), kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp logic và phương pháp lịch sử. Quá trình giảng dạy hướng tới việc đối chiếu các luận điểm lý luận trong văn bản với diễn biến thực tế của phong trào cách mạng Việt Nam và thế giới.
  • Bài tập và nghiên cứu tình huống (Case studies): Mỗi chương đều kết thúc bằng hệ thống câu hỏi thảo luận học thuật, yêu cầu người học phân tích các tình huống lịch sử và quyết sách cụ thể. Tiêu biểu gồm:
    • Phân tích quá trình nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về tư tưởng Hồ Chí Minh qua các kỳ Đại hội (từ Đại hội II năm 1951, Đại hội VII năm 1991 đến Đại hội XII năm 2016).
    • So sánh sự khác biệt giữa quan điểm tả khuynh của Đại hội VI Quốc tế Cộng sản (năm 1928) với đường lối tập hợp lực lượng sáng tạo trong Cương lĩnh chính trị đầu tiên (năm 1930) do Nguyễn Ái Quốc soạn thảo.
  • Thực hành nghiên cứu văn bản (Practical exercises): Sinh viên thực hiện các bài tập phân tích tác phẩm kinh điển (Bản án chế độ thực dân Pháp, Đường kách mệnh), khảo cứu bài báo trên các báo L'Humanité, Le Paria, Thanh niên, đối chiếu với Sơ thảo lần thứ nhất những luận cương về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa của V.I. Lênin để làm rõ bước chuyển biến về lập trường cứu nước năm 1920.
  • Phương pháp kiểm tra, đánh giá (Assessment methods): Kết hợp đánh giá quá trình (mức độ tham gia thảo luận, chuẩn bị bài tập nhóm, thuyết trình chuyên đề) và đánh giá tổng kết (bài thi kết thúc học phần dạng tự luận hoặc trắc nghiệm tổng hợp), dựa trên các tiêu chí về độ chính xác của tri thức lịch sử, tư duy phân tích logic và năng lực liên hệ thực tế.
  • Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines): Người học cần thiết lập kế hoạch đọc tài liệu có hệ thống, đối chiếu nội dung giáo trình với bộ Hồ Chí Minh: Toàn tập (15 tập, NXB Chính trị quốc gia, 2011), các tập Văn kiện Đảng Toàn tập và các công trình nghiên cứu phương pháp luận chuyên sâu của GS. Đặng Xuân Kỳ, Đại tướng Võ Nguyên Giáp.

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình Tư tưởng Hồ Chí Minh (xuất bản năm 2019) có nhiều cập nhật học thuật quan trọng so với các ấn bản và tài liệu giảng dạy trước đây:

  • Cập nhật chuẩn hóa theo văn kiện Đảng mới nhất: Định nghĩa tư tưởng Hồ Chí Minh được xác lập trọn vẹn theo Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI (năm 2011). Nội dung các chương tích hợp các kết luận và định hướng từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII (năm 2016) về việc kiên định chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và vận dụng sáng tạo vào thực tiễn; đồng thời phản ánh các nguyên tắc hiến định từ Hiến pháp năm 2013.
  • Tích hợp tư liệu quốc tế và sự kiện UNESCO: Giáo trình trích xuất và phân tích đầy đủ Nghị quyết số 24C/18.5 của Đại Hội đồng UNESCO tại Khóa họp lần thứ 24 ở Paris (năm 1987) về việc ghi nhận Hồ Chí Minh là "Anh hùng giải phóng dân tộc và nhà văn hóa kiệt xuất của Việt Nam", dựa trên ấn phẩm chuyên khảo xuất bản năm 2013 của nhóm tác giả Mạch Quang Thắng, Bùi Đình Phong, Chu Đức Tính.
  • Gắn kết xu hướng phát triển đương đại: Giáo trình phân tích tư tưởng bảo vệ môi trường sống thông qua việc kế thừa quan điểm hòa đồng với tự nhiên của Lão Tử gắn với phong trào "Tết trồng cây"; làm rõ ý nghĩa của phương châm "Dĩ bất biến ứng vạn biến" trong hoạt động đối ngoại, hội nhập quốc tế và xây dựng nhà nước pháp quyền.
  • Chuẩn hóa hệ thống trích dẫn thư mục: Các trích dẫn văn bản, bài nói, bài viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh được quy chuẩn chính xác theo bộ Hồ Chí Minh: Toàn tập (15 tập, NXB Chính trị quốc gia, 2011), các tập Văn kiện Đảng Toàn tập (tập 12, 37) và Lênin: Toàn tập (tập 41), tạo điều kiện thuận lợi cho việc tra cứu đối chiếu học thuật.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên bậc đại học và cao đẳng: Giáo trình là tài liệu học tập bắt buộc cho sinh viên từ năm thứ nhất đến năm thứ ba thuộc tất cả các khối ngành đào tạo (Khoa học Xã hội và Nhân văn, Khoa học Tự nhiên, Kỹ thuật - Công nghệ, Kinh tế - Quản trị, Y Dược, Sư phạm, Nghệ thuật) trong hệ thống giáo dục đại học toàn quốc (khối không chuyên ngành Lý luận chính trị).
  • Kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần tích lũy trước các học phần lý luận cơ sở gồm: Triết học Mác - Lênin, Kinh tế chính trị Mác - Lênin, Chủ nghĩa xã hội khoa học, đồng thời có hiểu biết căn bản về tiến trình Lịch sử Việt Nam giai đoạn cận - hiện đại từ năm 1858 đến nay.
  • Giảng viên và cán bộ giảng dạy: Giáo trình là căn cứ chuẩn mực để giảng viên biên soạn đề cương chi tiết học phần, thiết kế bài giảng, xây dựng kế hoạch thảo luận nhóm và lập ngân hàng đề thi đánh giá theo chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo.
  • Học viên sau đại học và bạn đọc nghiên cứu: Cung cấp tài liệu tra cứu có cấu trúc hệ thống và dẫn nguồn xác thực cho học viên cao học các chuyên ngành khoa học xã hội, cán bộ quản lý trong hệ thống chính trị và bạn đọc quan tâm đến lịch sử tư tưởng Việt Nam thế kỷ XX.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?
Giáo trình được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên đại học, cao đẳng thuộc các khối ngành không chuyên lý luận chính trị, đồng thời là tài liệu tham khảo cho giảng viên, học viên sau đại học và các nhà nghiên cứu lịch sử tư tưởng.

2. Cần kiến thức nền nào để học?
Người học cần hoàn thành các học phần Triết học Mác - Lênin, Kinh tế chính trị Mác - Lênin, Chủ nghĩa xã hội khoa học và có kiến thức nền tảng về lịch sử phong trào yêu nước Việt Nam từ cuối thế kỷ XIX đến thế kỷ XX.

3. Điểm khác biệt với các giáo trình trước đây là gì?
Giáo trình chuẩn hóa khái niệm theo Văn kiện Đại hội XI (2011), bổ sung nhận thức của Đại hội XII (2016), Hiến pháp năm 2013 và Nghị quyết số 24C/18.5 của UNESCO (1987), sử dụng hệ thống dẫn nguồn thống nhất từ bộ Hồ Chí Minh: Toàn tập 15 tập (2011).

4. Làm sao để tự học hiệu quả?
Người học nên nghiên cứu theo cấu trúc tuần tự 6 chương, kết hợp ghi chép sơ đồ hóa các giai đoạn lịch sử, đọc đối chiếu các văn bản gốc được trích dẫn và trả lời toàn bộ các câu hỏi thảo luận ở cuối mỗi chương.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo giáo trình?
Các tài liệu tham khảo chủ yếu gồm: Bộ Hồ Chí Minh: Toàn tập (15 tập, 2011), Văn kiện Đảng Toàn tập, cuốn Hồ Chí Minh - Tiểu sử (GS. Song Thành chủ biên, 2006) và cuốn Phương pháp và phong cách Hồ Chí Minh (GS. Đặng Xuân Kỳ chủ biên, 1997).


Kết luận

Giáo trình Tư tưởng Hồ Chí Minh (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, 2019) xác lập hệ thống tri thức chuẩn xác về cơ sở hình thành, tiến trình phát triển và các trụ cột nội dung cốt lõi của tư tưởng Hồ Chí Minh trên cơ sở phương pháp luận mác-xít và đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam. Lộ trình học tập khoa học đòi hỏi người học nắm vững phương pháp luận và nguồn gốc lịch sử ở Chương 1 và Chương 2 trước khi phân tích các nội dung chuyên đề từ Chương 3 đến Chương 6. Để đạt hiệu quả học tập cao nhất, người học cần kết hợp giáo trình này với bộ Hồ Chí Minh: Toàn tập (15 tập, 2011), các văn kiện Đại hội Đảng và các tài liệu chuyên khảo chuyên ngành do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật phát hành.