Luận án: Thực hiện chính sách dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh ở vùng Trung du và miền núi phía Bắc

Nghiên cứu lý luận và thực trạng thực hiện chính sách dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc, đề xuất giải pháp đến năm 2030.

• Tác giả: Đặng Ngọc Mai
• Người hướng dẫn: PGS. Đặng Quang Định
• Trường học: Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Hồ Chí Minh học
• Đề tài: Thực hiện chính sách dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh ở vùng Trung du và miền núi phía Bắc hiện nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2026
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan chính sách dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Tư tưởng Hồ Chí Minh về chính sách dân tộc là hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc. Nội dung cốt lõi khẳng định đoàn kết là nền tảng, bình đẳng là nguyên tắc và phát triển là mục tiêu tối thượng. Các dân tộc sinh sống trên đất nước Việt Nam đều bình đẳng về quyền lợi cũng như nghĩa vụ. Vùng Trung du và miền núi phía Bắc có vị trí chiến lược đặc biệt trọng yếu về kinh tế, chính trị và quốc phòng. Địa bàn này là nơi cư trú lâu đời của hơn ba mươi dân tộc thiểu số cùng chung sống gắn bó. Thực hiện chính sách dân tộc tại đây đòi hỏi nhận thức nhất quán và hành động kiên trì. Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn căn dặn phải chăm lo đời sống vật chất và tinh thần cho đồng bào vùng cao. Mọi chủ trương phải bắt nguồn từ thực tế đời sống nhân dân. Công tác vận động quần chúng cần tôn trọng phong tục, tập quán tiến bộ của từng địa phương. Việc quán triệt đường lối này tạo động lực to lớn cho sự nghiệp xây dựng đất nước. Sự gắn kết bền chặt giữa các cộng đồng khẳng định sức mạnh đại đoàn kết dân tộc.

1.1. Nguyên tắc bình đẳng và đoàn kết dân tộc

Bình đẳng dân tộc là nguyên tắc hiến định và xuyên suốt trong tư tưởng Hồ Chí Minh. Mọi cộng đồng dân tộc đều có vị thế chính trị ngang nhau trước pháp luật. Không có sự phân biệt đối xử giữa dân tộc đa số và dân tộc thiểu số. Đoàn kết dân tộc được xây dựng trên sự chân thành và tình thương yêu keo sơn gắn bó. Tinh thần tương thân tương ái giúp các dân tộc cùng vượt qua khó khăn lịch sử. Các cộng đồng dân tộc ở miền núi phía Bắc đã sát cánh cùng nhau bảo vệ vững chắc biên cương Tổ quốc. Đoàn kết tạo nên sức mạnh vô địch trong chiến đấu và kiến thiết quê hương. Việc củng cố mối liên hệ anh em giữa các dân tộc là nhiệm vụ chiến lược sống còn.

1.2. Mục tiêu phát triển toàn diện vùng đồng bào dân tộc

Tư tưởng Hồ Chí Minh nhấn mạnh phát triển toàn diện đời sống đồng bào thiểu số. Phát triển kinh tế gắn liền với xóa đói, giảm nghèo bền vững. Nông nghiệp, lâm nghiệp và tiểu thủ công nghiệp địa phương cần được ưu tiên đầu tư bài bản. Lĩnh vực giáo dục đóng vai trò then chốt để nâng cao dân trí. Hệ thống trường dân tộc nội trú giúp bồi dưỡng lớp cán bộ trẻ kế cận. Y tế cơ sở cần bảo đảm khám chữa bệnh chu đáo cho nhân dân xóm bản. Việc giữ gìn tiếng nói, chữ viết và trang phục cổ truyền luôn được khuyến khích phát huy. Đời sống vật chất ấm no là tiền đề cho đời sống văn hóa phong phú. Chính sách phát triển toàn diện giúp thu hẹp khoảng cách vùng miền hiệu quả.

II. Thực trạng chính sách dân tộc ở Trung du và miền núi phía Bắc

Giai đoạn 2015-2025 ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực trong thực hiện chính sách dân tộc tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc. Cơ sở hạ tầng nông thôn vùng cao được nâng cấp đồng bộ. Đường giao thông, trường học, trạm y tế và lưới điện quốc gia đã vươn tới hầu hết các thôn bản xa xôi. Tỷ lệ hộ nghèo giảm nhanh qua từng năm. Phong trào xây dựng nông thôn mới đạt nhiều kết quả đáng khích lệ. Tuy nhiên, khu vực này vẫn đối mặt nhiều khó khăn gay gắt. Khoảng cách phát triển giữa các dân tộc và giữa miền núi với đồng bằng có xu hướng gia tăng. Tỷ lệ tái nghèo tại vùng sâu, vùng xa vẫn còn ở mức cao. Chất lượng nguồn nhân lực dân tộc thiểu số chưa đáp ứng tốt yêu cầu công nghiệp hóa. Đội ngũ cán bộ chuyên trách công tác dân tộc ở cơ sở còn thiếu và yếu. Một số phong tục tập quán lạc hậu chậm được loại bỏ. Tình hình an ninh trật tự, tôn giáo tại một số địa bàn biên giới tiềm ẩn phức tạp. Các thế lực xấu thường xuyên lợi dụng vấn đề dân tộc để kích động chia rẽ nội bộ.

2.1. Thành tựu giảm nghèo và phát triển kinh tế xã hội

Các chương trình mục tiêu quốc gia mang lại diện mạo mới cho vùng miền núi phía Bắc. Cơ sở hạ tầng kinh tế kỹ thuật phát triển rõ rệt. Đường giao thông liên xã được nhựa hóa và bê tông hóa đồng bộ. Hệ thống thủy lợi nhỏ hỗ trợ tưới tiêu phục vụ sản xuất nương rẫy hiệu quả. Mô hình trồng cây dược liệu, chăn nuôi đại gia súc và làm du lịch cộng đồng đem lại nguồn thu nhập ổn định. Nhờ đó, đời sống vật chất của đồng bào được nâng lên đáng kể. Tỷ lệ trẻ em trong độ tuổi đến trường đạt mức cao. Trạm y tế xã có bác sĩ túc trực, giúp cải thiện công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân cơ sở.

2.2. Những tồn tại và thách thức lớn trong thực tiễn

Bên cạnh thành tựu, khu vực Trung du và miền núi phía Bắc còn tồn tại nhiều lực cản. Tỷ lệ nghèo đa chiều vẫn cao hơn mức bình quân cả nước. Nguy cơ tái nghèo do thiên tai, dịch bệnh luôn rình rập đồng bào vùng cao. Đất sản xuất nông nghiệp của một số hộ gia đình còn phân tán và manh mún. Việc chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi còn chậm và thiếu tính bền vững. Đội ngũ lao động qua đào tạo nghề chiếm tỷ lệ thấp. Cơ sở vật chất văn hóa ở nhiều thôn bản chưa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tinh thần. Nguồn lực ngân sách hỗ trợ cho các dự án dân tộc đôi khi còn dàn trải. Sự phối hợp giữa các ban ngành ở địa phương chưa thực sự chặt chẽ.

III. Giải pháp thực hiện chính sách dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Để giải quyết triệt để các vướng mắc, cần triển khai hệ thống giải pháp đồng bộ và quyết liệt đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Trước hết, cần nâng cao nhận thức của cấp ủy và chính quyền các cấp về vị trí chiến lược của công tác dân tộc. Mọi chính sách ban hành phải xuất phát từ nhu cầu thực tiễn và tâm tư của đồng bào. Nhà nước cần tập trung nguồn lực tài chính cho các dự án kết nối giao thông liên vùng và phát triển kinh tế tuần hoàn. Việc mở rộng liên kết tiêu thụ nông sản và phát triển du lịch sinh thái sẽ tạo việc làm tại chỗ. Đồng thời, chất lượng giáo dục và y tế vùng cao phải được nâng tầm. Cần có cơ chế đãi ngộ vượt trội cho đội ngũ y bác sĩ và giáo viên công tác tại vùng sâu, vùng xa. Chú trọng xây dựng quy hoạch đào tạo cán bộ là người dân tộc thiểu số. Công tác bảo tồn di sản văn hóa vật thể và phi vật thể cần gắn kết với chuyển đổi số. Thế trận quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân phải được xây dựng vững chắc để bảo vệ bình yên xóm bản.

3.1. Đổi mới cơ chế đầu tư phát triển hạ tầng và kinh tế

Nguồn vốn ngân sách cần tập trung dứt điểm vào các công trình hạ tầng thiết yếu. Cải tạo mạng lưới đường giao thông liên thôn và liên xã giúp kết nối giao thương thuận lợi. Khuyến khích các doanh nghiệp ứng dụng công nghệ chế biến sâu nông, lâm sản tại địa phương. Địa phương cần hỗ trợ nông dân xây dựng thương hiệu sản phẩm đạt chuẩn quốc gia. Tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi ngân hàng chính sách giúp người dân tự tin mở rộng quy mô chăn nuôi. Hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới đóng vai trò liên kết hộ gia đình với thị trường tiêu thụ ổn định. Chính quyền hỗ trợ chuyển đổi đất dốc sang trồng cây ăn quả giá trị kinh tế cao.

3.2. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và cán bộ người dân tộc

Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là khâu đột phá mang tính chiến lược lâu dài. Hệ thống trường dân tộc nội trú và bán trú cần được đầu tư hiện đại hóa phòng học, thư viện. Chế độ cử tuyển sinh viên vùng cao phải gắn chặt chẽ với nhu cầu tuyển dụng cán bộ tại chỗ. Địa phương cần thường xuyên mở các lớp đào tạo nghề phù hợp với thực tế vùng cao. Tăng cường bồi dưỡng kiến thức quản lý nhà nước, kỹ năng số và ngoại ngữ cho đội ngũ cán bộ cơ sở. Phát huy vai trò gương mẫu của già làng, trưởng bản và người có uy tín trong cộng đồng. Những nhân tố tích cực này đóng vai trò cầu nối gắn kết nhân dân với chính quyền.

IV. Định hướng và ứng dụng chính sách dân tộc tại miền núi phía Bắc

Thực hiện chính sách dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh là quy luật phát triển tất yếu của vùng Trung du và miền núi phía Bắc. Những giá trị lý luận của Người vẫn vẹn nguyên tính thời sự trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Việc vận dụng đúng đắn tư tưởng Hồ Chí Minh giúp tháo gỡ các nút thắt phát triển kinh tế xã hội ở địa phương. Toàn bộ chính sách hướng đến mục tiêu đem lại cuộc sống ấm no, hạnh phúc cho từng người dân. Khối đại đoàn kết giữa các dân tộc anh em ngày càng được củng cố vững chắc. Vùng cao phía Bắc chuyển mình mạnh mẽ, từng bước bắt kịp nhịp độ phát triển chung của cả nước. Kết quả thực tiễn khẳng định tính nhân văn và tính cách mạng sâu sắc trong di sản Hồ Chí Minh. Các cấp chính quyền địa phương cần tiếp tục cụ thể hóa chủ trương thành hành động thực tế. Sự chung sức đồng lòng của đồng bào các dân tộc là chìa khóa mở ra tương lai phồn vinh.

4.1. Ứng dụng quan điểm Hồ Chí Minh vào mô hình phát triển bền vững

Ứng dụng tư tưởng Hồ Chí Minh đòi hỏi gắn kết chặt chẽ tăng trưởng kinh tế với tiến bộ xã hội. Phát triển vùng trung du, miền núi không thể đánh đổi môi trường lấy lợi ích kinh tế ngắn hạn. Các mô hình kinh tế nông lâm nghiệp sinh thái bản địa cần được nhân rộng mạnh mẽ. Khai thác tài nguyên rừng gắn với nhiệm vụ bảo vệ môi trường đầu nguồn là trách nhiệm chung. Phát triển du lịch văn hóa cộng đồng giúp người dân vừa có thu nhập vừa giữ gìn bản sắc tổ tiên. Chính quyền cơ sở chủ động khuyến khích tinh thần tự lực vươn lên của đồng bào các dân tộc thiểu số. Sự kết hợp hài hòa này tạo tiền đề vững chắc cho công cuộc kiến thiết vùng cao.

4.2. Củng cố khối đại đoàn kết và giữ vững an ninh biên giới

Đoàn kết các dân tộc là bức tường thành vững chắc nhất nơi phên dậu của Tổ quốc. Xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân gắn với thế trận an ninh nhân dân luôn giữ vai trò then chốt. Cán bộ chiến sĩ biên phòng thực hiện tốt phương châm bốn cùng với bà con: cùng ăn, cùng ở, cùng làm và cùng nói tiếng đồng bào. Lòng tin của nhân dân đối với đường lối của Đảng và Nhà nước không ngừng được nâng cao. Mọi âm mưu phá hoại, chia rẽ khối đoàn kết dân tộc của các thế lực xấu đều bị ngăn chặn kịp thời. Sự ổn định chính trị là nền tảng để vùng biên giới phía Bắc phát triển bền vững và phồn thịnh.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình khoa học được giới thiệu là luận án tiến sĩ chuyên ngành Hồ Chí Minh học (mã số: 9310204), bảo vệ tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh năm 2026. Tác giả thực hiện là nghiên cứu sinh Đặng Ngọc Mai, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đặng Quang Định và Trần Thị Huyền. Đề tài chính thức của luận án là: “Thực hiện chính sách dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh ở vùng Trung du và miền núi phía Bắc hiện nay”.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Vấn đề dân tộc và chính sách dân tộc (CSDT) giữ vị trí then chốt trong hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh, được xác lập trên nền tảng truyền thống đoàn kết của dân tộc Việt Nam kết hợp với việc vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin. Hồ Chí Minh nhất quán khẳng định các dân tộc trong quốc gia Việt Nam bình đẳng về quyền lợi, nghĩa vụ; phải đoàn kết, tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau cùng tiến lên chủ nghĩa xã hội. Quan điểm này là kim chỉ nam để Đảng và Nhà nước ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng, tiêu biểu như Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 12/3/2003 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX về công tác dân tộc; Nghị quyết số 88/2019/QH14 ngày 18/11/2019 của Quốc hội khóa XIV phê duyệt Đề án tổng thể phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030; Nghị quyết số 11-NQ/TW ngày 10/02/2022 của Bộ Chính trị về phương hướng phát triển KT-XH và bảo đảm quốc phòng, an ninh (QP-AN) vùng Trung du và miền núi phía Bắc (TD & MNPB); và các định hướng tại Đại hội XIV của Đảng.

Trong giai đoạn 2015 - 2025, thực tiễn triển khai CSDT tại vùng TD & MNPB đạt được những kết quả đáng ghi nhận về kết cấu hạ tầng, hỗ trợ sản xuất, giảm nghèo, y tế, giáo dục và bảo tồn bản sắc văn hóa. Tuy nhiên, quá trình này bộc lộ những hạn chế: việc cụ thể hóa chủ trương tại một số địa phương còn chậm; việc tổ chức thực hiện thiếu đồng bộ; nguồn lực đầu tư còn phân tán; kết quả giảm nghèo ở nhiều địa bàn chưa bền vững; chênh lệch mức sống giữa vùng sâu, vùng xa với mặt bằng chung còn lớn; các vấn đề thiếu đất ở, đất sản xuất, di cư tự do, thiên tai, biến đổi khí hậu và nguy cơ mai một văn hóa tiếp tục nảy sinh. Về mặt an ninh, vùng TD & MNPB có địa hình hiểm trở, đường biên giới dài, tập trung đông đồng bào dân tộc thiểu số (ĐBDTTS), là nơi các thế lực thù địch tìm cách lợi dụng vấn đề dân tộc, tôn giáo nhằm kích động tư tưởng ly khai, tự trị và phá hoại khối đại đoàn kết dân tộc (ĐKDT).

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định: Phần lớn các công trình đã công bố chỉ tiếp cận CSDT ở góc độ lý luận chung hoặc đánh giá riêng lẻ từng lĩnh vực (giáo dục, giảm nghèo, văn hóa) hoặc trên phạm vi hẹp tại một số tỉnh; còn thiếu những công trình chuyên sâu, hệ thống đánh giá quá trình hiện thực hóa tư tưởng Hồ Chí Minh vào việc thực hiện CSDT tại toàn vùng TD & MNPB giai đoạn 2015 - 2025 gắn liền với dữ liệu điều tra thực chứng và đề xuất giải pháp cho giai đoạn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ cơ sở lý luận và thực trạng thực hiện CSDT theo tư tưởng Hồ Chí Minh ở vùng TD & MNPB giai đoạn 2015 - 2025, từ đó đề xuất phương hướng và hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện CSDT ở vùng này đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Để hiện thực hóa mục đích trên, luận án xác định 5 nhiệm vụ cụ thể:

1. Thứ nhất, tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài; xác định những kết quả có thể kế thừa, chỉ rõ khoảng trống nghiên cứu và các vấn đề luận án cần tiếp tục giải quyết.
2. Thứ hai, làm rõ cơ sở lý luận của việc thực hiện CSDT theo tư tưởng Hồ Chí Minh, bao gồm hệ thống khái niệm công cụ, nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề dân tộc và xác lập các tiêu chí đánh giá việc thực hiện CSDT theo tư tưởng của Người.
3. Thứ ba, phân tích đặc điểm tự nhiên, kinh tế, văn hóa - xã hội, quốc phòng, an ninh và đặc điểm dân tộc của vùng TD & MNPB; luận giải các nhân tố khách quan và chủ quan tác động đến việc thực hiện CSDT theo tư tưởng Hồ Chí Minh tại vùng.
4. Thứ tư, đánh giá thực trạng thực hiện CSDT theo tư tưởng Hồ Chí Minh ở vùng TD & MNPB giai đoạn 2015 - 2025; chỉ rõ những kết quả đạt được, hạn chế, nguyên nhân và các vấn đề thực tiễn đang đặt ra.
5. Thứ năm, dự báo các nhân tố tác động; xác định phương hướng và đề xuất các giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện CSDT theo tư tưởng Hồ Chí Minh ở vùng TD & MNPB đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Thực hiện chính sách dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh ở vùng Trung du và miền núi phía Bắc.
• Phạm vi nội dung: Quá trình vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong thực tiễn thực hiện CSDT của cấp ủy Đảng và chính quyền các cấp ở vùng TD & MNPB.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ vùng TD & MNPB. Luận án phân tích bối cảnh biến động địa giới hành chính của vùng: trước khi sắp xếp đơn vị hành chính, vùng gồm 14 tỉnh (Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Giang, Phú Thọ, Thái Nguyên, Bắc Kạn, Tuyên Quang, Lào Cai, Yên Bái, Lai Châu, Sơn La, Điện Biên, Hòa Bình); sau khi sắp xếp, vùng còn 9 tỉnh (Thái Nguyên, Cao Bằng, Điện Biên, Tuyên Quang, Phú Thọ, Lai Châu, Lào Cai, Lạng Sơn, Sơn La). Khảo sát thực địa được tiến hành tại các địa bàn đại diện: trước ngày 01/7/2025 khảo sát tại 5 tỉnh (Hà Giang, Tuyên Quang, Hòa Bình, Lạng Sơn, Điện Biên); sau ngày 01/7/2025 khảo sát tại 3 tỉnh (Tuyên Quang, Điện Biên, Lạng Sơn).
• Phạm vi thời gian: Trọng tâm nghiên cứu thực trạng giai đoạn 2015 - 2025; đề xuất phương hướng và giải pháp đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Luận án cập nhật bổ sung một số báo cáo, số liệu công bố đến tháng 4 năm 2026 phục vụ mục đích minh chứng, không làm thay đổi khung thời gian nghiên cứu chính.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu tại Chương 1 được tác giả phân chia theo 3 nhóm nghiên cứu chính:

Nhóm nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh đối với vấn đề dân tộc và chính sách dân tộc

Các công trình nền tảng trong nước gồm có: Nguyễn Dương Bình và cộng sự (1990) với cuốn sách “Chủ tịch Hồ Chí Minh và vấn đề dân tộc” hệ thống hóa quá trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh từ nền tảng Mác - Lênin; Kỷ yếu của Ủy ban Dân tộc và Miền núi cùng Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh (1996) với tác phẩm “Bước đầu tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề dân tộc ở Việt Nam” (tập hợp 46 bài tham luận); Nguyễn Thế Thắng (1999) phân tích quyền dân tộc tự quyết, bình đẳng và đoàn kết; Nguyễn Khánh Bật (2004) làm rõ mối quan hệ giữa đại đoàn kết dân tộc và đoàn kết tôn giáo; Vũ Ngọc Khánh (2006) trong cuốn “Dân tộc thiểu số và vấn đề dân tộc trong tư tưởng Hồ Chí Minh” khẳng định sự am hiểu sâu sắc đời sống đồng bào DTTS của Người; Nguyễn Đức Ngọc (2007) luận giải cơ sở hình thành và thực tiễn vận dụng tư tưởng đoàn kết dân tộc; Giàng Seo Phử (2013) hệ thống các bài viết, bài nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi đồng bào các DTTS.

Cùng hướng tiếp cận này là các bài báo khoa học của Văn Thị Thanh Mai (2009), Phan Văn Thạng (2009), Vũ Trường Giang (2015), Nguyễn Xuân Thắng (2020), Hầu A Lềnh (2022), Đặng Quang Định (2023), Trịnh Xuân Thắng (2024), Đặng Kim Oanh (2025), Bàn Tuấn Năng (2024), Trần Trung và cộng sự (2025) về đào tạo cán bộ DTTS. Về phía học giả quốc tế, E. Korablev (1979) trong “Đồng chí Hồ Chí Minh” làm rõ tư tưởng bình đẳng qua thành phần đại biểu Quốc hội; Furuta Motoo (1997) phân tích tư tưởng giải phóng dân tộc gắn với đổi mới kinh tế nhiều thành phần; William J. Duiker (2000) làm rõ động lực độc lập gắn với công bằng xã hội; Nguyễn Đài Trang (2013) trong cuốn “Hồ Chí Minh - Nhân văn và Phát triển” khẳng định đại đoàn kết không phải là thủ đoạn chính trị mà là chiến lược phát triển bền vững.

Nhóm nghiên cứu về vận dụng và thực hiện chính sách dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Nhóm này bao gồm các ấn phẩm phân tích cơ chế, chính sách của Nhà nước: Phan Xuân Sơn và Lưu Văn Quảng (2006) làm rõ các hạn chế về đất đai, định canh định cư giai đoạn 1976 - 2006; Trịnh Quốc Tuấn (1996) chỉ ra các nguyên nhân dẫn đến tình trạng phát triển không đồng đều; Hoàng Chí Bảo (2009) phân tích quan hệ dân tộc - tộc người; Lâm Bá Nam (2010) khẳng định ba nguyên tắc cốt lõi: đoàn kết, bình đẳng, tương trợ; Nguyễn Đăng Thành (2012) phân tích phát triển nguồn nhân lực DTTS; Thào Xuân Sùng (2016) nghiên cứu công tác xây dựng đội ngũ cán bộ dân vận DTTS; Vi Thị Hương Lan (2021) phân tích quản lý nhà nước về công tác dân tộc.

Bên cạnh đó, các bài báo khoa học làm rõ thực tiễn từng lĩnh vực: Hà Thị Khiết (2018) về chính sách giáo dục; Lê Hồng Phong (2022); Hà Thị Thùy Dương (2023) về đấu tranh phản bác luận điệu sai trái; Nguyễn Thị Phương Nam (2023) về giảm nghèo; Nguyễn Thứ (2023); Hoài Anh (2023) thống kê hệ thống pháp lý với Hiến pháp 2013, 97 luật và 136 CSDT đang vận hành; Vũ Thị Thanh (2023) chỉ ra các rào cản dịch vụ xã hội; Phạm Thanh Hằng và Nguyễn Thị Thu Thanh (2025); Trần Trung (2025); Vũ Trường Giang (2025); Đào Đình Thưởng (2025); Nguyễn Thị Hà và Nguyễn Văn Tạo (2025) phân tích thực thi CSDT trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp; Phú Văn Hẳn và Nguyễn Duy Dũng (2025) đánh giá Chương trình "xóa nhà tạm"; Nguyễn Duy Dũng (2025); Hải Yến (2026) định hướng KT-XH vùng DTTS&MN giai đoạn 2026 - 2030.

Nhóm nghiên cứu về chính sách dân tộc tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc

Nhóm công trình gắn liền với địa bàn vùng gồm: Thào Xuân Sùng (1998) về thực thi CSDT tại Tây Bắc; Hoàng Nam (2004) về văn hóa Đông Bắc; Vũ Đình Hoè và Đoàn Minh Huấn (2008) về nguồn nhân lực; Nguyễn Lâm Thành (2014) về đổi mới cách tiếp cận CSDT; Hoàng Thị Hương (2018) về mối quan hệ giữa kinh tế và bảo tồn văn hóa; Phạm Minh Thế (2024) tổng kết CSDT vùng Tây Bắc giai đoạn 2001 - 2021; Bùi Thị Ngọc Lan và Nghiêm Sỹ Liêm (2020) chỉ ra các điểm nghẽn quản lý xã hội; Nguyễn Văn Tuân (2020) về an sinh xã hội; Nguyễn Ngọc Thanh (2020) về văn hóa bản làng tại Hà Giang; Nguyễn Mạnh Quang (2021) về phòng chống thủ đoạn chia rẽ khối đoàn kết; Nguyễn Thị Minh Huệ (2021) phân tích hiện tượng "tôn giáo mới", "tôn giáo lạ" (Giê Sùa, Bà Cô Dợ, Dương Văn Minh, Pháp Luân Công, Nhất quán đạo); Nguyễn Phương Nhung (2022) về sinh kế thích ứng biến đổi khí hậu; Dương Thị Thúy Hằng (2023) về phổ biến giáo dục pháp luật.

Khoảng trống luận án giải quyết

Từ tổng quan tài liệu, luận án xác định vị trí của mình: Là công trình hệ thống hóa một cách toàn diện cơ sở lý luận về thực hiện CSDT theo tư tưởng Hồ Chí Minh gắn trực tiếp với không gian địa bàn vùng TD & MNPB trong giai đoạn chuyển tiếp 2015 - 2025, tích hợp các dữ liệu điều tra thực địa định lượng xã hội học để đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp thích ứng với bối cảnh mới (sắp xếp đơn vị hành chính và mô hình chính quyền địa phương 2 cấp).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và các khái niệm công cụ

Luận án làm rõ các khái niệm công cụ làm nền tảng phân tích:

• Khái niệm Dân tộc: Được tiếp cận theo hai nghĩa khoa học. Nghĩa thứ nhất là quốc gia - dân tộc (nation), chỉ cộng đồng chính trị - xã hội gắn với nhà nước, lãnh thổ, văn hóa chung. Nghĩa thứ hai là tộc người (ethnie), chỉ cộng đồng người có chung ngôn ngữ, văn hóa, tâm lý và ý thức tự giác tộc người. Hồ Chí Minh vận dụng nhuần nhuyễn cả hai nghĩa; trong phạm vi phân tích thực hiện CSDT tại vùng TD & MNPB, thuật ngữ này chủ yếu được sử dụng theo nghĩa tộc người (như các dân tộc Tày, Nùng, Thái, Mường, Mông, Dao...).
• Khái niệm Chính sách: Dẫn chiếu quan điểm của James Anderson, William Jenkin và Từ điển Bách khoa Việt Nam, xác định chính sách là hệ thống các mục tiêu, quan điểm, quyết định và biện pháp hành động do chủ thể có thẩm quyền ban hành để điều chỉnh các quan hệ xã hội, mang ba đặc điểm cốt lõi: tính mục tiêu; tính quyền lực và chủ thể ban hành; tính hệ thống và gắn với thực tiễn.
• Khái niệm Chính sách dân tộc: Là hệ thống mục tiêu, quyết định, công cụ và biện pháp do Nhà nước ban hành trên cơ sở đường lối của Đảng, tác động đến các cộng đồng tộc người nhằm bảo đảm bình đẳng, đoàn kết, tương trợ, giúp nhau cùng tiến bộ, bảo tồn bản sắc và thu hẹp chênh lệch phát triển.
• Khái niệm Thực hiện chính sách dân tộc: Là quá trình đưa CSDT vào thực tiễn thông qua ba hoạt động cốt lõi có quan hệ chặt chẽ: (1) Tổ chức thực hiện chính sách; (2) Giám sát, kiểm tra, thanh tra; (3) Đánh giá, sơ kết, tổng kết.
• Tư tưởng Hồ Chí Minh về chính sách dân tộc: Hệ thống quan điểm nhất quán khẳng định: Đoàn kết là nền tảng, bình đẳng là nguyên tắc, phát triển là mục tiêu.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu

Luận án vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, phối hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp lịch sử - lôgic, phân tích - tổng hợp, khái quát hóa: Được áp dụng tại Chương 1 và Chương 2 nhằm xử lý tài liệu thứ cấp, văn kiện của Đảng, tác phẩm của Chủ tịch Hồ Chí Minh để làm rõ cơ sở lý thuyết.
• Phương pháp thống kê, so sánh, tổng kết thực tiễn: Được áp dụng tại Chương 3 để đánh giá các chỉ số KT-XH, mức giảm nghèo, hạ tầng tại vùng TD & MNPB giai đoạn 2015 - 2025.
• Phương pháp chuyên gia, dự báo: Được áp dụng tại Chương 4 để đề xuất phương hướng và nhóm giải pháp chính sách đến năm 2030, tầm nhìn 2045.
• Phương pháp điều tra xã hội học: Tác giả tiến hành khảo sát thực địa bằng bảng hỏi cấu trúc nhằm thu thập dữ liệu sơ cấp định lượng. Cỡ mẫu được xác định dựa theo công thức Cochran:

$$n = \frac{Z^2 \cdot p \cdot (1 - p)}{e^2}$$

Với độ tin cậy 95% ($Z = 1{,}96$), sai số cho phép $e = 0{,}05$, tỷ lệ ước lượng $p = 0{,}5$, cỡ mẫu lý thuyết tối thiểu là 385 phiếu. Thực tế, tác giả thu thập 400 phiếu khảo sát hợp lệ tại 5 tỉnh đại diện (chọn mẫu có chủ đích). Dữ liệu được làm sạch, mã hóa và xử lý bằng phần mềm SPSS 20.0 để phục vụ minh chứng thực tiễn.

Nhóm đối tượng điều tra	Số lượng phiếu hợp lệ	Tỷ lệ cơ cấu (%)	Địa bàn khảo sát
Đồng bào dân tộc thiểu số (đối tượng thụ hưởng)	320	80,0%	Hà Giang, Tuyên Quang, Hòa Bình, Lạng Sơn, Điện Biên
Cán bộ, đảng viên, công chức làm công tác dân tộc	80	20,0%	Các cơ quan chuyên trách, phòng ban cấp tỉnh/huyện/xã thuộc 5 tỉnh trên
Tổng số mẫu khảo sát	400	100,0%	5 tỉnh vùng TD & MNPB

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 khái quát và hệ thống hóa khối lượng tài liệu gồm hàng trăm công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến tư tưởng Hồ Chí Minh và CSDT. Tác giả phân loại các nghiên cứu thành 3 nhóm lớn:

• Nhóm lý luận về tư tưởng Hồ Chí Minh khẳng định các giá trị cốt lõi: bình đẳng quyền lợi - nghĩa vụ, đoàn kết toàn dân, tương trợ cộng đồng tộc người và mục tiêu nâng cao đời sống nhân dân.
• Nhóm thực thi CSDT trên bình diện cả nước đánh giá thành quả thể chế hóa thông qua 136 CSDT và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, chỉ ra những vướng mắc trong việc phối hợp liên ngành và phân bổ nguồn lực.
• Nhóm nghiên cứu gắn với vùng TD & MNPB nhận diện các đặc trưng văn hóa Đông Bắc - Tây Bắc, đồng thời chỉ ra các rào cản xã hội như tình trạng di cư tự do, thiếu đất sản xuất, sự xâm nhập của các hiện tượng tôn giáo mới lạ (Giê Sùa, Bà Cô Dợ, Dương Văn Minh...) và các nguy cơ đe dọa QP-AN biên giới.

Chương này rút ra kết luận: Mặc dù nguồn tài liệu rất phong phú, nhưng chưa có công trình nào tổng kết toàn diện việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào tổ chức thực hiện CSDT tại vùng TD & MNPB trong giai đoạn 2015 - 2025 có sự kết hợp điều tra xã hội học thực chứng và bám sát các nghị quyết chiến lược mới của Đảng.

Chương 2: Thực hiện chính sách dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh - Một số vấn đề lý luận

Chương 2 tập trung luận giải có hệ thống hệ thống khái niệm công cụ và làm sáng tỏ nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về CSDT:

• Về bình đẳng dân tộc: Hồ Chí Minh khẳng định các dân tộc không phân biệt đa số hay thiểu số, trình độ phát triển cao hay thấp đều bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội.
• Về đoàn kết dân tộc: Đoàn kết là nguyên tắc chiến lược sống còn, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của cách mạng Việt Nam; đoàn kết chân thành, không hình thức, loại bỏ tư tưởng dân tộc lớn và dân tộc hẹp hòi.
• Về tương trợ và giúp đỡ lẫn nhau cùng phát triển: Người nhấn mạnh trách nhiệm của Đảng, Nhà nước và dân tộc đa số phải giúp đỡ đồng bào thiểu số vươn lên, làm cho "miền núi tiến kịp miền xuôi".
• Về nội dung CSDT: Bao quát toàn diện các lĩnh vực: phát triển kinh tế gắn với khai thác tiềm năng địa phương; phát triển giáo dục, nâng cao dân trí, bài trừ hủ tục lạc hậu; chăm sóc y tế; giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa tốt đẹp; đặc biệt là công tác cán bộ thông qua đào tạo, bồi dưỡng, cất nhắc cán bộ người DTTS tại chỗ.
• Hệ tiêu chí đánh giá: Luận án xác lập khung tiêu chí gồm: mức độ thể chế hóa và quán triệt tư tưởng Hồ Chí Minh; hiệu quả tổ chức bộ máy và nguồn lực; mức độ cải thiện đời sống vật chất - tinh thần của đồng bào; mức độ củng cố khối đại đoàn kết và bảo đảm ổn định chính trị, QP-AN.

Chương 3: Thực trạng và những vấn đề đặt ra trong thực hiện chính sách dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh ở vùng Trung du và miền núi phía Bắc

Chương 3 đi sâu phân tích đặc điểm địa bàn và thực trạng triển khai CSDT giai đoạn 2015 - 2025:

• Đặc điểm địa bàn: Vùng có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng về chính trị, kinh tế, QP-AN và đối ngoại; địa hình phân cắt phức tạp, đường biên giới tiếp giáp dài; tập trung hơn 30 thành phần dân tộc cùng sinh sống đan xen (Tày, Nùng, Thái, Mường, Mông, Dao...).
• Kết quả đạt được (2015 - 2025): Hệ thống kết cấu hạ tầng thiết yếu (giao thông, điện lưới, trạm y tế, trường học) được kiên cố hóa rõ rệt thông qua việc triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia; tỷ lệ hộ nghèo vùng DTTS giảm dần qua các năm; các chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất, giao đất giao rừng, cung cấp nước sinh hoạt phát huy hiệu quả; bản sắc văn hóa truyền thống được bảo tồn gắn với du lịch cộng đồng; đội ngũ cán bộ cơ sở người DTTS được nâng cao về trình độ chuyên môn và lý luận chính trị; an ninh biên giới và trật tự an toàn xã hội được giữ vững.
• Hạn chế và những vấn đề đặt ra:
  1. Giảm nghèo chưa thực sự bền vững, nguy cơ tái nghèo cao khi gặp thiên tai, dịch bệnh; chênh lệch mức sống giữa các nhóm dân tộc và tiểu vùng còn lớn.
  2. Vấn đề đất ở, đất sản xuất và nước sinh hoạt tại một số địa bàn vùng cao, biên giới vẫn chưa được giải quyết dứt điểm.
  3. Tình trạng di cư tự do không theo quy hoạch gây phức tạp về quản lý hộ tịch, an ninh trật tự và phá rừng.
  4. Chất lượng giáo dục, y tế cơ sở còn hạn chế; khoảng cách số và rào cản tiếp cận thông tin, dịch vụ công của một bộ phận đồng bào còn tồn tại.
  5. Sự xâm nhập của các tà đạo, "tôn giáo lạ" gây xáo trộn đời sống văn hóa, chia rẽ khối đoàn kết cộng đồng.
  6. Công tác phối hợp, lồng ghép nguồn vốn giữa các chương trình, dự án tại cấp huyện, xã còn dàn trải, phân tán; cơ chế vận hành ở một số nơi còn mang tính hành chính, hình thức.

Chương 4: Phương hướng và giải pháp thực hiện chính sách dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh ở vùng Trung du và miền núi phía Bắc trong thời gian tới

Chương 4 tập trung vào tầm nhìn phát triển đến năm 2030, tầm nhìn 2045:

• Dự báo nhân tố tác động: Quá trình hội nhập quốc tế; sự phát triển của kinh tế số; tác động gay gắt của biến đổi khí hậu; diễn biến phức tạp của an ninh phi truyền thống; đặc biệt là tác động từ việc sắp xếp đơn vị hành chính của vùng (từ 14 tỉnh xuống còn 9 tỉnh) và triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đòi hỏi phương thức quản trị linh hoạt, hiện đại hơn.
• Phương hướng cơ bản: Bám sát Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết 11-NQ/TW của Bộ Chính trị; phát triển vùng TD & MNPB theo hướng xanh, bền vững, bao trùm; lấy đồng bào DTTS làm trung tâm và chủ thể thụ hưởng; gắn kết chặt chẽ giữa phát triển KT-XH với bảo vệ môi trường sinh thái và bảo đảm QP-AN biên giới.
• Hệ thống giải pháp chủ yếu:
  1. Về nhận thức và chính trị: Đổi mới, nâng cao hiệu quả tuyên truyền, quán triệt tư tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết và CSDT; củng cố niềm tin của đồng bào đối với Đảng và Nhà nước.
  2. Về thể chế và quản lý: Tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách đặc thù cho vùng; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho cấp cơ sở; tối ưu hóa việc tích hợp nguồn lực các Chương trình mục tiêu quốc gia nhằm tránh chồng chéo.
  3. Về kinh tế và sinh kế: Phát triển nông lâm nghiệp theo chuỗi giá trị và sinh kế thích ứng biến đổi khí hậu; giải quyết căn bản tình trạng thiếu đất sản xuất, đất ở và ổn định dân cư di cư tự do.
  4. Về văn hóa - xã hội: Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua hệ thống trường phổ thông dân tộc nội trú, dân tộc bán trú; mở rộng chế độ đãi ngộ giáo viên, y bác sĩ công tác tại vùng cao; bảo tồn tiếng nói, chữ viết, lễ hội truyền thống gắn với phát triển du lịch sinh thái bản địa.
  5. Về xây dựng cán bộ: Đẩy mạnh quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng, bố trí và sử dụng hợp lý đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức là người DTTS tại chỗ.
  6. Về quốc phòng, an ninh: Xây dựng thế trận lòng dân vững chắc; chủ động ngăn ngừa, đấu tranh chống âm mưu kích động chia rẽ, "diễn biến hòa bình", giữ vững an ninh biên giới quốc gia.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp khoa học mới trên cả phương diện lý luận và thực tiễn:

                                tầm nhìn 2045 gắn với tinh gọn hành chính (9 tỉnh).

1. Về mặt lý luận: Luận án góp phần làm rõ và hệ thống hóa tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hiện CSDT; bổ sung luận cứ khoa học cho việc nhận thức và vận dụng tư tưởng của Người trong bối cảnh phát triển mới. Luận án làm rõ nội hàm, xác lập các tiêu chí đánh giá việc thực hiện CSDT dựa trên các nguyên tắc bình đẳng, đoàn kết, tương trợ và giúp nhau cùng tiến bộ.
2. Về mặt thực tiễn: Đánh giá khách quan, toàn diện thực trạng thực hiện CSDT tại vùng TD & MNPB giai đoạn 2015 - 2025; nhận diện chính xác các thành tựu, bất cập, điểm nghẽn và nguyên nhân cốt lõi trong khâu tổ chức thực hiện ở cấp cơ sở thông qua dữ liệu điều tra thực chứng tại 5 tỉnh.
3. Về mặt chính sách và ứng dụng: Đề xuất phương hướng, quan điểm và hệ thống giải pháp đồng bộ, khả thi nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện CSDT ở vùng TD & MNPB đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho các cấp ủy đảng và chính quyền địa phương trong việc xây dựng, điều chỉnh chính sách KT-XH vùng đồng bào DTTS.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu: Do giới hạn về nguồn lực và thời gian, khảo sát xã hội học định lượng được thực hiện trên mẫu 400 phiếu tập trung tại 5 tỉnh (Hà Giang, Tuyên Quang, Hòa Bình, Lạng Sơn, Điện Biên) trước ngày 01/7/2025 và 3 tỉnh sau thời điểm này. Dù bảo đảm tính đại diện theo công thức Cochran, phạm vi khảo sát thực địa chưa thể bao quát hết toàn bộ các thôn, bản đặc biệt khó khăn của toàn bộ 14 tỉnh (trước sắp xếp) hoặc 9 tỉnh (sau sắp xếp) trong vùng. Khung thời gian nghiên cứu thực trạng khép lại ở mốc 2025, các dữ liệu đến tháng 4 năm 2026 mang tính chất cập nhật bổ trợ.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  1. Tiếp tục theo dõi, đánh giá tác động thực tế của việc thực hiện CSDT trong điều kiện vùng TD & MNPB hoàn tất việc sắp xếp đơn vị hành chính còn 9 tỉnh và áp dụng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.
  2. Đi sâu nghiên cứu tác động của chuyển đổi số và phát triển kinh tế tuần hoàn đối với bảo tồn văn hóa và tạo sinh kế bền vững cho các nhóm dân tộc thiểu số rất ít người tại khu vực biên giới phía Bắc.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn:

• Đối với cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học, bài học kinh nghiệm và hệ thống giải pháp cho Ban Chỉ đạo công tác dân tộc Trung ương, Ủy ban Dân tộc, các bộ ngành liên quan và Tỉnh ủy, Ủy ban nhân dân các tỉnh vùng TD & MNPB trong việc rà soát, lồng ghép và thực hiện hiệu quả các Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026 - 2030.
• Đối với giảng viên và viện nghiên cứu: Cung cấp khung phân tích, dữ liệu khảo sát thực tế và tài liệu giảng dạy, học tập chuyên đề về tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề dân tộc, công tác dân tộc và quản lý nhà nước tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, các trường chính trị tỉnh và các cơ sở giáo dục đại học khối khoa học xã hội.
• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học: Là tài liệu tham khảo phương pháp luận kết hợp giữa nghiên cứu lý luận Hồ Chí Minh học với phương pháp điều tra xã hội học định lượng xử lý bằng phần mềm SPSS.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định nguyên tắc cốt lõi xuyên suốt trong tư tưởng Hồ Chí Minh về chính sách dân tộc là gì?
Luận án xác định ba nguyên tắc cốt lõi, gắn kết biện chứng trong tư tưởng Hồ Chí Minh về CSDT là: Đoàn kết là nền tảng, bình đẳng là nguyên tắc, và phát triển là mục tiêu. Các dân tộc trong cộng đồng quốc gia Việt Nam đều bình đẳng về quyền lợi, nghĩa vụ và có trách nhiệm thương yêu, tư

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục công trình đã công bố của tác giả liên quan đến luận án, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án gồm 4 chƣơng, 10 tiết. 8 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN Cho đến nay, đã có nhiều công trình khoa học đề cập đến tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về chính sách dân tộc cũng nhƣ việc triển khai, vận dụng CSDT theo tƣ tƣởng của Ngƣời. Trên cơ sở cách tiếp cận của nghiên cứu sinh, các công trình có liên quan đến đề tài luận án có thể đƣợc phân loại thành một số nhóm chủ yếu sau: 1.

Những nghiên cứu liên quan đến tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về dân tộc và chính sách dân tộc Nhiều công trình đã tập trung làm rõ nội dung tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về dân tộc và chính sách dân tộc, tiêu biểu có thể kể đến: Cuốn sách Chủ tịch Hồ Chí Minh và vấn đề dân tộc [7] của tác giả Nguyễn Dƣơng Bình và cộng sự (1990) đã hệ thống hóa quá trình hình thành, phát triển tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về vấn đề dân tộc; làm rõ cơ sở lý luận của tƣ tƣởng đó trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin gắn với điều kiện lịch sử - xã hội cụ thể của Việt Nam. Các tác giả khẳng định tính nhất quán và toàn diện trong quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giải quyết quan hệ dân tộc, từ mục tiêu giải phóng dân tộc đến xây dựng khối đại đoàn kết và phát triển hài hòa giữa các cộng đồng tộc ngƣời. Đây là nguồn tài liệu có giá trị nền tảng, cung cấp cơ sở lý luận quan trọng cho việc nghiên cứu và vận dụng tƣ tƣởng Hồ Chí Minh trong xây dựng, thực hiện chính sách dân tộc hiện nay. Cuốn Bước đầu tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề dân tộc ở Việt Nam [141] của Ủy ban Dân tộc và Miền núi và Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh (1996) là tập kỷ yếu gồm 46 bài tham luận khoa học, hệ thống hóa tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về đoàn kết, bình đẳng và phát triển toàn diện giữa các dân tộc.

Tài liệu làm rõ các giá trị lý luận về phát triển kinh tế, văn hóa, giáo dục ở vùng miền núi, đồng thời gợi mở những nội dung vận dụng chính sách dân tộc trong thực tiễn xây dựng đất nƣớc thời kỳ đổi mới. Công trình có giá trị tham khảo trong việc nghiên cứu, vận dụng sáng tạo chính sách dân tộc ở nƣớc ta. 9 Cuốn Chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề dân tộc [86] của tác giả Nguyễn Thế Thắng (1999) tiếp cận vấn đề dân tộc từ nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, làm rõ bản chất, quá trình hình thành dân tộc và các nguyên tắc cơ bản chi phối quan hệ giữa các dân tộc. Trên cơ sở phân tích các luận điểm của Mác, Ăngghen và Cƣơng lĩnh dân tộc của Lênin, tác giả nhấn mạnh các giá trị cốt lõi nhƣ quyền dân tộc tự quyết, bình đẳng và đoàn kết dân tộc.

Công trình có giá trị tham khảo quan trọng đối với luận án trong việc xác định cơ sở lý luận và vận dụng các nguyên tắc trong tƣ tƣởng Hồ Chí Minh khi phân tích định hƣớng thực hiện chính sách dân tộc hiện nay.