Giáo Trình Thực Hành Dược Học Cổ Truyền

Giáo trình y tế về thực hành dược học cổ truyền, biên soạn theo chương trình đào tạo chuẩn, hệ thống hóa kiến thức từ cơ bản đến nâng cao.

• Tác giả: GS. Phạm Xuân Sinh
• Trường học: Trường Cao Đẳng Y Tế Hà Nội
• Chuyên ngành: Cao đẳng ngành Dược
• Đề tài: Giáo Trình Thực Hành Dược Học Cổ Truyền
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. Bài 1: KỸ THUẬT BÀO, THÁI THUỐC
• 1.1. MỤC TIÊU
• 1.2. Chuẩn bị
• 1.3. Tiến hành
• 1.4. Nhận thức vị thuốc giải cảm
• 1.5. Thuốc cảm mạo phong hàn
• 1.6. Thuốc cảm mạo phong nhiệt
• 2. Bài 2: SAO THUỐC VÀ NHẬN THỨC VỊ THUỐC
• 2.1. MỤC TIÊU
• 2.2. Thực hành sao thuốc
• 2.3. Nhận thức vị thuốc thanh nhiệt
• 2.4. Thuốc thanh nhiệt giải thử
• 2.5. Thuốc thanh nhiệt giải độc
• 2.6. Thuốc thanh nhiệt giáng hỏa
• 2.7. Thuốc thanh nhiệt táo thấp
• 2.8. Thuốc thanh nhiệt lương huyết
• 3. Bài 3: CHÍCH VÀ NHẬN THỨC VỊ THUỐC
• 3.1. MỤC TIÊU
• 3.2. Thực hành theo phương pháp chích
• 3.2.1. Chuẩn bị
• 3.2.2. Chích gừng
• 3.2.3. Chích rượu
• 3.2.4. Chích mật ong
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Giáo Trình Thực Hành Dược Học Cổ Truyền

Giáo trình thực hành dược học cổ truyền tại Trường Cao đẳng Y tế Hà Nội là tài liệu quan trọng trong việc đào tạo sinh viên ngành dược. Giáo trình này không chỉ cung cấp kiến thức lý thuyết mà còn hướng dẫn thực hành các kỹ thuật bào chế thuốc cổ truyền. Được biên soạn bởi các chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực, giáo trình này giúp sinh viên nắm vững các phương pháp và kỹ thuật cần thiết để áp dụng trong thực tế.

1.1. Nội Dung Chính Của Giáo Trình Dược Học Cổ Truyền

Giáo trình bao gồm các nội dung như kỹ thuật bào chế thuốc, nhận thức vị thuốc, và phân tích phương thuốc. Mỗi phần đều được trình bày rõ ràng, giúp sinh viên dễ dàng tiếp cận và áp dụng.

1.2. Mục Tiêu Đào Tạo Tại Trường Cao Đẳng Y Tế

Mục tiêu của chương trình đào tạo là trang bị cho sinh viên kiến thức và kỹ năng cần thiết để thực hành dược học cổ truyền, từ đó nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

II. Thách Thức Trong Việc Thực Hành Dược Học Cổ Truyền

Việc thực hành dược học cổ truyền tại Trường Cao đẳng Y tế Hà Nội gặp phải nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu hụt về tài liệu và thiết bị thực hành. Điều này ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận kiến thức thực tế của sinh viên.

2.1. Thiếu Tài Liệu Hướng Dẫn Chi Tiết

Nhiều sinh viên gặp khó khăn trong việc tìm kiếm tài liệu hướng dẫn chi tiết về các kỹ thuật bào chế thuốc cổ truyền, dẫn đến việc thực hành không đạt yêu cầu.

2.2. Thiết Bị Thực Hành Chưa Đầy Đủ

Thiết bị thực hành không đầy đủ cũng là một rào cản lớn, khiến sinh viên không thể thực hiện các kỹ thuật bào chế một cách chính xác và hiệu quả.

III. Phương Pháp Giải Quyết Vấn Đề Trong Thực Hành Dược Học

Để khắc phục những thách thức trong việc thực hành dược học cổ truyền, Trường Cao đẳng Y tế Hà Nội đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Những phương pháp này không chỉ giúp sinh viên nắm vững kiến thức mà còn nâng cao kỹ năng thực hành.

3.1. Tăng Cường Đào Tạo Giảng Viên

Đào tạo giảng viên có chuyên môn cao là một trong những giải pháp quan trọng. Giảng viên sẽ truyền đạt kiến thức và kỹ năng thực hành cho sinh viên một cách hiệu quả.

3.2. Cải Thiện Cơ Sở Vật Chất

Cải thiện cơ sở vật chất và trang thiết bị thực hành sẽ giúp sinh viên có môi trường học tập tốt hơn, từ đó nâng cao chất lượng đào tạo.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Dược Học Cổ Truyền

Dược học cổ truyền không chỉ là một phần của văn hóa mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc chăm sóc sức khỏe. Các vị thuốc cổ truyền được sử dụng rộng rãi trong điều trị nhiều bệnh lý khác nhau.

4.1. Các Vị Thuốc Cổ Truyền Thông Dụng

Nhiều vị thuốc cổ truyền như cam thảo, đương quy, và hoàng liên được sử dụng phổ biến trong điều trị các bệnh lý như cảm cúm, đau đầu, và viêm gan.

4.2. Nghiên Cứu Ứng Dụng Dược Học Cổ Truyền

Nghiên cứu về dược học cổ truyền đang ngày càng được chú trọng, với nhiều công trình nghiên cứu chứng minh hiệu quả của các vị thuốc trong điều trị bệnh.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Dược Học Cổ Truyền

Tương lai của dược học cổ truyền tại Trường Cao đẳng Y tế Hà Nội hứa hẹn sẽ phát triển mạnh mẽ. Với sự đầu tư vào cơ sở vật chất và chương trình đào tạo, sinh viên sẽ có cơ hội học tập và thực hành tốt hơn.

5.1. Xu Hướng Phát Triển Dược Học Cổ Truyền

Xu hướng phát triển dược học cổ truyền sẽ tiếp tục được đẩy mạnh, với sự kết hợp giữa y học hiện đại và y học cổ truyền.

5.2. Vai Trò Của Sinh Viên Trong Tương Lai

Sinh viên sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển dược học cổ truyền, góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Nội dung chính

GIÁO TRÌNH THỰC HÀNH DƯỢC HỌC CỔ TRUYỀN – TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ HÀ NỘI

Tổng quan về giáo trình (250-300 từ)

Giáo trình Thực hành Dược học cổ truyền là tài liệu giảng dạy chính thức được biên soạn cho hệ đào tạo Cao đẳng ngành Dược thuộc Trường Cao đẳng Y tế Hà Nội, do Nhà xuất bản Y học Hà Nội xuất bản năm 2021. Công trình do GS. Phạm Xuân Sinh làm chủ biên, cùng sự tham gia biên soạn của ThS. Nguyễn Thị Hoa Hiên và ThS. Ma Thị Hồng Nga. Môn học chiếm vị trí then chốt trong khối kiến thức chuyên ngành Dược học cổ truyền, đóng vai trò chuyển tiếp từ kiến thức lý thuyết sang năng lực thao tác thực tế tại phòng thí nghiệm và xưởng chế biến.

Mục tiêu học tập của giáo trình được thiết kế nhằm trang bị cho sinh viên hai nhóm năng lực chính: kỹ thuật thực hành sơ chế, chế biến dược liệu (bào, thái, sao, chích, phối ngũ dạng thuốc chè hãm) đạt tiêu chuẩn kỹ thuật về hình thức, độ ẩm, độ vụn nát theo quy định; và kỹ năng nhận thức cảm quan (nhận dạng tên khoa học, tên Việt Nam, bộ phận dùng, tính chất cảm quan trước/sau chế biến, công năng, chủ trị và kiêng kỵ của từng vị thuốc).

Cấu trúc giáo trình được xây dựng theo mô hình tích hợp đồng thời giữa "Thực hành kỹ thuật chế biến" và "Nhận thức vị thuốc". Trong mỗi bài học, sinh viên vừa thực hiện các thao tác kỹ thuật cụ thể trên dược liệu mẫu, vừa đối chiếu, quan sát và phân tích đặc điểm cảm quan của các nhóm thuốc tương ứng theo phân loại công năng y học cổ truyền. Điểm đặc trưng của tài liệu là tính định lượng rõ ràng về thông số kỹ thuật (nhiệt độ sao/sấy, tỷ lệ dịch phụ liệu, kích thước phiến thái) gắn liền với hệ thống tiêu chuẩn kiểm tra chất lượng thành phẩm theo Dược điển Việt Nam.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi (500-600 từ)

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình phân bổ dung lượng thành 6 bài học thực hành chuyên đề cùng hệ thống danh mục tài liệu tham khảo:

• Bài 1: Kỹ thuật bào, thái thuốc và nhận thức vị thuốc giải cảm: Hướng dẫn các kỹ thuật phân chia cơ học gồm thái phiến (Cam thảo, Khương hoạt), thái chỉ (Trần bì), thái mành mành (Đỗ trọng), thái phiến chéo (Phòng phong); đồng thời cung cấp kiến thức nhận dạng nhóm thuốc giải cảm phong hàn (Ma hoàng, Quế chi, Bạch chỉ, Phòng phong, Tô diệp, Kinh giới, Sinh khương, Hương nhu) và phong nhiệt (Cúc hoa, Cát căn, Mạn kinh tử, Phù bình, Sài hồ, Thăng ma, Thuyền thoái, Bạc hà, Tang diệp).
• Bài 2: Sao thuốc và nhận thức vị thuốc thanh nhiệt: Thực hành các phương pháp xử lý nhiệt: sao qua ở 50–60°C (Trần bì, Bạc hà, Tiểu hồi), sao vàng ở 100–150°C (Hòe hoa, Thảo quyết minh), sao cháy ở 100°C có phun nước trừ hỏa độc (Thảo quyết minh, Ngải diệp, Hà diệp), sao cách cát ở 200–250°C (Mạch môn, Cẩu tích, Mã tiền xử lý ngâm 24 giờ); nhận thức các phân nhóm thuốc thanh nhiệt: giải thử, giải độc, giáng hỏa, táo thấp, lương huyết.
• Bài 3: Chích và nhận thức vị thuốc: Thực hành kỹ thuật chích dịch phụ liệu gồm chích gừng (Cát cánh, Hoàng liên, Đảng sâm), chích rượu 30–35° tỷ lệ 150–180 ml/kg (Đương quy, Mẫu đơn bì, Tri mẫu), chích mật ong luyện (Hoàng kỳ, Tang bạch bì, Tỳ bà diệp); nhận thức thuốc ôn trung khứ hàn, hồi dương cứu nghịch và chỉ ho bình suyễn.
• Bài 4: Bào chế chè thuốc và nhận thức vị thuốc: Quy trình bào chế dạng chè thuốc Tang cúc ẩm (gồm 8 vị: Tang diệp 10g, Cam thảo 3g, Cúc hoa 4g, Cát cánh 8g, Liên kiều 6g, Lô căn 8g, Bạc hà 3g, Hạnh nhân 8g) sấy khô ≤60°C, đóng gói 2 lớp túi polyetylen; nhận thức nhóm thuốc hành khí, hoạt huyết và bổ huyết.
• Bài 5: Phân tích phương thuốc và nhận thức vị thuốc: Phương pháp phân tích cấu trúc phối ngũ Quân – Thần – Tá – Sứ của các bài thuốc cổ phương và nhận diện dược liệu trong đơn thuốc.
• Bài 6: Nhận biết một số chế phẩm thuốc, thực phẩm chức năng và nhận thức vị thuốc: Khảo sát các dạng bào chế hiện đại có nguồn gốc từ dược liệu cổ truyền trên thị trường.

Logic triển khai đi tuần tự từ mức độ cơ bản (sơ chế phân chia cơ học) đến xử lý nhiệt đơn thuần (sao), can thiệp nhiệt kết hợp phụ liệu hóa sinh (chích), sản xuất dạng thành phẩm hoàn chỉnh (chè thuốc), và kết thúc ở mức độ tổng hợp (phân tích phương tễ, nhận diện thành phẩm thương mại).

[Sơ chế cơ học: Bào, Thái] 
       ↓
[Xử lý nhiệt: Sao qua, Sao vàng, Sao cháy, Sao cách cát] 
       ↓
[Nhiệt + Phụ liệu hóa sinh: Chích gừng, Chích rượu, Chích mật] 
       ↓
[Phối ngũ thành phẩm: Bào chế chè thuốc Tang cúc ẩm] 
       ↓
[Tổng hợp & Ứng dụng: Phân tích phương thuốc & Nhận diện chế phẩm]

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình củng cố hệ thống lý luận dược học cổ truyền thông qua việc phân loại dược liệu theo nhóm tác dụng dược lý Đông y (giải biểu, thanh nhiệt, ôn trung tán hàn, chỉ khái định suyễn, lý khí, lý huyết). Đồng thời, tài liệu cung cấp cơ sở khoa học về sự biến đổi hóa – lý và chuyển hóa dược tính dưới tác động của nhiệt độ và phụ liệu:

• Sao cháy tạo lớp than bên ngoài nhằm tăng tác dụng chỉ huyết, giảm độc tính kích ứng.
• Chích gừng tăng cường tính ấm, dẫn thuốc vào kinh phế và vị để giáng nghịch, chỉ ẩu.
• Chích rượu nâng cao khả năng hòa tan hoạt chất, dẫn thuốc đi lên thượng tiêu và hỗ trợ hoạt huyết thông mạch.
• Chích mật ong tăng cường tác dụng bổ tỳ, nhuận phế chỉ khái.

Hệ thống tiêu chuẩn hóa kỹ thuật được xây dựng dựa trên các tiêu chí cụ thể: kích thước phiến thái, giới hạn ẩm độ sau chế biến (độ ẩm không quá 9% đối với Cát cánh chích gừng và chè Tang cúc ẩm, không quá 12% đối với Hoàng kỳ chích mật, không quá 13% đối với Đương quy chích rượu), và độ vụn nát dưới 5%.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng thao tác kỹ thuật (Technical skills): Vận hành dao cầu, dao thái để cắt dược liệu theo đúng quy cách (phiến chéo dài 3–5 cm, dày 1–3 mm; thái chỉ dày 1–2 mm; thái mành mành không đứt đoạn); kiểm soát mức nhiệt độ trên chảo sao (50–60°C, 100–150°C, 200–250°C); cân đo, pha chế và tẩm ủ dịch phụ liệu (rượu, mật ong, nước cốt gừng) đạt độ thấm đều; thực hiện quy trình ngâm rửa, sấy khô, tán dập và đóng gói thành phẩm.
• Kỹ năng phân tích và đánh giá cảm quan (Analytical skills): Phân tích sự thay đổi về màu sắc (ngoài vàng ruột vàng, ngoài đen ruột nâu đen), mùi (mùi thơm tinh dầu menthol, anethol, mùi thơm mật ong, mùi cay nồng của gừng), vị (vị cay tê của Xuyên tiêu, vị đắng chát của Thăng ma, vị ngọt đắng của Sinh địa), và thể chất (phồng xốp, giòn, dai dẻo) của dược liệu qua từng công đoạn chế biến.
• Năng lực thực hành nghề nghiệp (Practical competencies): Nhận dạng chính xác dược liệu thực tế; kiểm soát an toàn lao động trong quá trình đun nấu, sao cát và xử lý dược liệu có độc tính (quy trình khử độc Mã tiền bằng ngâm nước vo gạo và nhiệt độ cao).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập (300-350 từ)

Giáo trình áp dụng mô hình giảng dạy thực hành tích hợp (Laboratory-based practical instruction), trong đó sinh viên trực tiếp thao tác kỹ thuật song song với hoạt động quan sát, đối chiếu mẫu dược liệu đối chứng.

Tài liệu thiết kế định mức chuẩn bị chi tiết cho nhóm học tập từ 10–15 sinh viên (hoặc chia thành 4 nhóm nhỏ). Mỗi bài học đều quy định cụ thể số lượng nguyên liệu (ví dụ: Cam thảo 300g, Trần bì 500g, Đỗ trọng 500g, Phòng phong 300g cho Bài 1; Cát cánh 500g, Đương quy 500g, Cam thảo 500g cùng phụ liệu tương ứng cho Bài 3) và cơ số dụng cụ cần thiết (dao cầu, dao thái, thớt, chảo, bếp đun, đũa đảo, rổ đựng, bô can thủy tinh, khay, vải ủ, giấy gói thuốc, túi polyetylen, thuyền tán, dao dán túi).

Quy trình thực hành được chuẩn hóa theo 5 giai đoạn:

1. Chuẩn bị và xử lý nguyên liệu: Rửa sạch, để ráo, ủ mềm, cạo bỏ vỏ bần thô hoặc lông tơ (Mẫu đơn bì bỏ lõi, Tang bạch bì cạo bần, Tỳ bà diệp lau lông mặt dưới).
2. Thực hiện thao tác chế biến: Phân chia kích thước, tẩm ủ phụ liệu theo thời gian quy định (ủ 30 phút đến 1 giờ), gia nhiệt sao/chích theo dải nhiệt độ xác định.
3. Kiểm tra chất lượng thành phẩm: Đánh giá độ khô se, màu sắc, mùi vị, thể chất, độ ẩm và tỷ lệ vụn nát theo tiêu chuẩn kỹ thuật của bài học.
4. Nhận thức nhóm vị thuốc: Đối chiếu đặc điểm hình thái thực tế với mô tả chuẩn trong giáo trình, ghi nhận tên Việt Nam, bộ phận dùng, công năng, chủ trị và kiêng kỵ.
5. Đóng gói và bảo quản: Đóng gói dược liệu vào túi polyetylen theo quy cách, dán nhãn ghi rõ thông tin sản phẩm.

Phương pháp đánh giá kết quả học tập bao gồm: đánh giá kỹ năng thao tác trực tiếp tại bàn thực hành, đánh giá chất lượng sản phẩm dược liệu thu được sau chế biến, và bài thi nhận thức cảm quan dược liệu ngẫu nhiên (chỉ đúng tên, bộ phận dùng và công năng trên mẫu thực tế).

---

Điểm nổi bật và cập nhật (250-300 từ)

Giáo trình Thực hành Dược học cổ truyền (2021) thể hiện tính cập nhật và chuẩn hóa thực nghiệm thông qua các yếu tố kỹ thuật rõ ràng:

• Thông số kỹ thuật hóa quy trình chế biến: Giáo trình loại bỏ mô tả định tính chung chung, thay thế bằng các thông số định lượng chính xác: dải nhiệt độ sao qua (50–60°C), sao vàng (100–150°C), sao cách cát (200–250°C); nồng độ rượu trắng làm phụ liệu (30–35°); tỷ lệ pha loãng mật ong luyện (200 ml mật ong + 50 ml nước cho 1 kg dược liệu); thời gian ủ dịch phụ liệu (30–60 phút).
• Quy chuẩn hóa quy trình an toàn đối với dược liệu độc: Bài 2 thiết lập quy trình chế biến vị thuốc Mã tiền có độc tính cao theo trình tự nghiêm ngặt: ngâm mềm 24 giờ trong nước vo gạo hoặc nước sạch, cạo bỏ vỏ hạt, tách bỏ cây mầm, thái lát mỏng, sấy khô trước khi thực hiện sao cách cát ở 200–250°C đến khi lát thuốc phồng đều màu nâu đậm, đảm bảo phá hủy độc tính an toàn theo quy chuẩn Dược điển.
• Tích hợp dạng thuốc tiện dụng và chế phẩm công nghiệp: Bên cạnh các kỹ thuật chế biến truyền thống, giáo trình cập nhật quy trình bào chế dạng chè thuốc hãm Tang cúc ẩm đạt tiêu chuẩn Dược điển Việt Nam (Bài 4), đồng thời mở rộng nội dung khảo sát các chế phẩm thuốc đông dược và thực phẩm chức năng lưu hành trên thị trường (Bài 6), tạo sự gắn kết giữa đào tạo thực hành và thực tiễn ngành dược hiện đại.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình (200-250 từ)

• Sinh viên: Giáo trình phục vụ trực tiếp cho sinh viên hệ Cao đẳng ngành Dược đang theo học học phần Thực hành Dược học cổ truyền hoặc Bào chế dược liệu cổ truyền.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Sinh viên cần hoàn thành các môn học cơ sở gồm Thực vật dược, Dược học cổ truyền (phần lý thuyết), Dược liệu học đại cương để nắm vững danh pháp khoa học, nguồn gốc tự nhiên, các nhóm hợp chất tự nhiên và nguyên lý phân loại dược tính Đông y.
• Giảng viên: Giáo trình cung cấp khung chương trình chi tiết, đóng vai trò là sổ tay hướng dẫn giảng dạy tại phòng thực hành; cung cấp định mức tiêu hao nguyên vật liệu, hóa chất, phụ liệu và danh mục thiết bị để bộ môn lập dự trù hóa chất, vật tư tiêu hao cho từng buổi học.
• Kỹ thuật viên và cán bộ y tế: Tài liệu có giá trị tham khảo chuyên môn cho kỹ thuật viên, dược sĩ làm việc tại khoa Dược của các bệnh viện Y học cổ truyền, các cơ sở sản xuất, chế biến và kinh doanh dược liệu cổ truyền trong việc tra cứu quy trình chế biến đơn lẻ và phương pháp đánh giá cảm quan thành phẩm.

---

Câu hỏi thường gặp (250-300 từ)

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn chuẩn hóa cho sinh viên Cao đẳng ngành Dược, đồng thời phù hợp với giảng viên hướng dẫn thực hành và kỹ thuật viên chế biến dược liệu tại các cơ sở y tế cổ truyền.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần có kiến thức cơ bản về Thực vật dược, Dược liệu học và Lý luận cơ bản Y học cổ truyền để nhận biết bộ phận dùng, phân loại công năng chủ trị và tính vị quy kinh của các vị thuốc.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?

Giáo trình tập trung hoàn toàn vào kỹ năng thao tác thực nghiệm; tích hợp bảng định mức nguyên liệu - dụng cụ cho nhóm 10–15 sinh viên; chuẩn hóa các thông số kỹ thuật (nhiệt độ, thời gian ủ, tỷ lệ phụ liệu, giới hạn ẩm độ) và tiêu chuẩn đánh giá chất lượng thành phẩm theo Dược điển Việt Nam.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học cần đọc kỹ phần Chuẩn bị và Quy trình tiến hành trước mỗi buổi thực hành, quan sát kỹ các mô tả cảm quan hình thái (màu sắc, vết bẻ, mùi, vị) của dược liệu sống và dược liệu sau chế biến, đồng thời ghi chép sự biến đổi vật lý của dược liệu qua từng dải nhiệt độ sao/chích thực tế.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Giáo trình cung cấp danh mục Tài liệu tham khảo ở trang 79, bao gồm Dược điển Việt Nam, các giáo trình lý thuyết Dược học cổ truyền và tài liệu hướng dẫn kỹ thuật chế biến thuốc cổ truyền của Bộ Y tế.

---

Kết luận (150 từ)

Giáo trình Thực hành Dược học cổ truyền của Trường Cao đẳng Y tế Hà Nội (2021), do GS. Phạm Xuân Sinh chủ biên, là tài liệu giảng dạy thực hành chuẩn mực, cung cấp các quy trình thao tác chế biến dược liệu định lượng và hệ thống nhận thức vị thuốc theo công năng điều trị.

Lộ trình học tập được định hình khoa học: từ kỹ thuật sơ chế phân chia cơ học (Bài 1), kỹ thuật xử lý nhiệt đơn thuần (Bài 2), kỹ thuật biến tính bằng phụ liệu (Bài 3), kỹ thuật bào chế thành phẩm phức hợp (Bài 4), đến năng lực phân tích bài thuốc cổ phương và nhận diện chế phẩm thương mại (Bài 5, Bài 6).

Để tối ưu hóa hiệu quả học tập, người học nên kết hợp nghiên cứu giáo trình cùng Dược điển Việt Nam hiện hành và các tài liệu tham khảo chuyên ngành được chỉ dẫn tại trang 79 của văn bản.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ỦY BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HÀ NỘI TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ HÀ NỘI GIÁO TRÌNH THỰC HÀNH DƯỢC HỌC CỔ TRUYỀN (Sách dùng đào tạo: Cao đẳng ngành Dược) NHÀ XUẤT BẢN Y HỌC HÀ NỘI - 2021 CHỦ BIÊN GS. Phạm Xuân Sinh NHỮNG NGƯỜI BIÊN SOẠN GS. Phạm Xuân Sinh ThS. Nguyễn Thị Hoa Hiên ThS.

Ma Thị Hồng Nga 2 LỜI GIỚI THIỆU 3 MỤC LỤC LỜI GIỚI THIỆU. Kỹ thuật bào, thái thuốc. Sao thuốc và nhận thức vị thuốc. Chích và nhận thức vị thuốc.

Bào chế chè thuốc và nhận thức vị thuốc. Phân tích phương thuốc và nhận thức vị thuốc. Nhận biết một số chế phẩm thuốc thực phẩm chức năng và nhận thức vị thuốc. 69 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

79 5 Bài 1 KỸ THUẬT BÀO, THÁI THUỐC MỤC TIÊU 1. Thực hành phân chia được dược liệu thành dạng phiến đạt tiêu chuẩn kỹ thuật về hình dáng, kích thước. Nhận biết được tên vị thuốc, bộ phận dùng, công năng, chủ trị của các vị thuốc giải cảm. Thực hành bào, thái thuốc 1.

Chuẩn bị: (cho 1 nhóm 10-15 sinh viên thực hành) * Dược liệu chưa qua sơ chế Cam thảo bắc (hoặc Khương hoạt, Cát căn đã sơ chế): 300g Trần bì: 500g không có thay bằng Lô căn Đỗ trọng: 500g Phòng phong: 300g * Dụng cụ: - Dao cầu: 2 cái - Dao thái: 8 cái - Thớt: 1 cái - Chậu rửa: 1 cái - Rổ đựng: 1 cái - Giấy gói thuốc khổ lớn: 5 tờ - Túi polyetylen: 5 cái 1. Tiến hành - Thái phiến: + Cam thảo phiến Cam thảo bắc rửa sạch, để ráo nuớc, thái thành phiến chéo dày 2-3mm, dài 3-5cm. Tiêu chuẩn: Phiến mỏng, đồng đều, ít vụn nát. 7 + Khương hoạt phiến Loại bỏ hết tạp chất, rửa sạch, ủ mềm trong 30 phút, thái lát dày 1 - 2mm, phơi âm can hoặc sấy ở nhiệt độ dưới 600 cho đến khô.

Tiêu chuẩn: Phiến mỏng, đồng đều, ít vụn nát. - Thái chỉ: Trần bì rửa nhanh, để ráo nước, phơi, hoặc sấy nhẹ cho khô se, bóc bỏ xơ trắng, thái chỉ, dày 1-2mm, dài 2-3cm - Thái mành mành: Đỗ trọng bắc, rửa sạch, để khô se, cạo bỏ vỏ thô bên ngoài, dùng dao cầu cắt thành từng miếng khổ rộng khoảng 2-3 cm, thái mành mành. Tiêu chuẩn: mành dài, không đứt đoạn, vụn nát. - Thái phiến chéo: Phòng phong, làm sạch các lông ở đốt, thái chéo khúc dài 3-4cm.

Tiêu chuẩn: phiến không bị vụn nát. Nhận thức vị thuốc giải cảm - Chỉ ra đúng tên Việt Nam, bộ phận dùng của vị thuốc. - Mô tả đặc điểm vị thuốc. - Trình bày công năng, chủ trị chính, kiệng kỵ (nếu có) của vị thuốc.

Thuốc cảm mạo phong hàn Ma hoàng, Quế chi, Bạch chỉ, Phòng phong, Tô diệp, Kinh giới, gừng, Hương nhu. Thuốc cảm mạo phong nhiệt Cúc hoa, Cát căn, Mạn kinh tử, Phù bình, Sài hồ, Thăng ma, Thuyền thoái, Bạc hà, Tang diệp. Mô tả và hình ảnh của một số vị thuốc trước và sau chế biến 8 THUỐC CẢM MẠO PHONG HÀN 1. Ma hoàng Mô tả: Là bộ phận trên mặt đất sau khi ngắt bỏ đốt, cắt đoạn 3-5 cm, có mầu hơi vàng, thể chất giòn dễ gẫy, mùi thơm nhẹ, vị hơi đắng, chát.

Công dụng: Trị cảm mạo phong hàn, sốt cao, rét nhiều, ho, suyễn. Quế chi Mô tả: Là những đoạn có hình trụ tròn, dài 2-4cm, đường kính 0,3; 0,8mm, mặt ngoài màu nâu đến nâu đỏ, có nhiều vết sẹo của cành, sẹo của chồi và nhiều lỗ vỏ, bên trong có màu vàng tới nâu nhạt. Thể chất cứng giòn, mùi thơm đặc trưng, vị cay, hơi ngọt. Công dụng: Trị cảm mạo phong hàn, đau nhức xương khớp, cơ nhục, chân tay.

Bạch chỉ Mô tả: Bạch chỉ phiến, dài 3-5cm, dày 1-3mm, có mầu trắng hoặc vàng ngà, mùi thơm hắc, đặc trưng, vị cay hơi đắng. Công dụng: Trị cảm mạo phong hàn, đau sườn ngực, đau quặn vùng ngực, đau đầu vùng trán, vùng xương long mày, trừ mủ, mụn nhọt. Phòng phong Mô tả: Là những phiến mà lớp vỏ ngoài thường bong tróc, mặt ngoài màu nâu xám, sần sùi, Thể chất nhẹ, dễ gẫy, trong lõi có mầu vàng nhạt. Mùi thơm, vị đặc trưng, hơi ngọt.

Công dụng: Trị cảm hàn, mày đay do lạnh. Tô diệp Mô tả: Phiến lá thường nhàu nát, cuộn lại, dễ gẫy, lá khi dàn phẳng có hình trứng, gốc lá tròn, chóp lá nhọn, mép có răng cưa, mặt dưới có lông, cuống dài, mùi thơm đặc trưng, vị hơi cay. Công dụng: Trị cảm mạo phong hàn, phong nhiệt; an thai, chỉ nôn, giải độc cua cá. Kinh giới Mô tả: Đoạn thân, hoặc đoạn cành dài 2-3cm, thân vuông có lông mịn, lá hình trứng, mọc đối, cụm hoa 1xim co, tách riêng, hoặc ở đầu đoạn cành, hoa nhỏ không cuống màu hơi vàng hoặc tím nhạt.

mùi thơm đặc trưng, vị hơi cay. Công dụng: Trị cảm mạo phong hàn, phong nhiệt, dị ứng ngứa. Sinh khương Mô tả: Sinh khương phiến là những lát mỏng 2-3 mm, rộng 2-3 mm, dài 3-5 mm, mặt phiến có mầu vàng ngà, mùi thơm đặc trưng, vị cay. Công dụng: Trị cảm mạo phong hàn, ho, buồn nôn, làm phụ liệu trong chế biến.

Hương nhu Mô tả: Hương nhu (tía hoặc trắng) là những đoạn cành (có thiết diện vuông) mang lá và hoa (dạng xim co), dài 3-5 cm, có mầu trắng (Hương nhu trắng), hoặc tía (Hương nhu tía), thể chát giòn, có mùi thơm đặc trưng, vị hơi cay tê. Công dụng: Trị say nắng, cảm mạo phong nhiệt. 14 THUỐC CẢM MẠO PHONG NHIỆT 1. Cúc hoa Mô tả: Cụm hoa hình đầu, khô, màu vàng, hoặc ngả mầu hơi nâu, đôi khi còn đính cuống, đường kính khoảng 0,5- 1cm.

Thể chất nhẹ, mùi thơm đặc trưng, vị đắng. Công dụng: Trị cảm mạo phong nhiệt, đau đầu, hoa mắt, nhức mắt. Cát căn Mô tả: Cát căn phiến là những miếng có bề dầy 1-3 mm, rộng 2-4 cn, dài 3- 7 cm, mặt phiến sau khi sao có mầu hơi vàng hoặc vàng đậm. Thể chất giòn, khi bẻ có xơ, vị nhạt.

Công dụng: Trị cảm mạo phong nhiệt, đau đầu phần gáy, đau ngực. Mạn kinh tử Mô tả: Sau khi chế, nếu vi sao, Mạn kinh tử có dạng hình cầu, đường kính 4- 6mm, mặt ngoài phủ lớp vỏ mỏng xám nhạt như sương, có 4 rãnh dọc, nông, đỉnh hơi lõm, đài màu xám nhạt. Nếu sao vàng, Mạn kinh tử có mầu xám đen hoặc nâu đen, bên ngoài còn sót lại ít vỏ mầu trắng. Thể chất nhẹ, cứng, mùi thơm đặc trưng, vị nhạt, hơi cay.

Công dụng: Trị cảm mạo phong nhiệt, đau nửa đầu. Phù bình Mô tả: Vị thuốc đã cắt bỏ rễ, rửa sạch phơi khô hoặc sấy khô, hoặc đồ với mật ong rồi sấy khô. Vị thuốc có mầu trắng xám, hoặc hơi vàng (đồ mật ong). Thể chất mềm dễ gãy vụn, mùi thơm nhẹ, vị hơi ngọt, mùi mật, nhấm hơi tê.

Công dụng: Trị cảm nhiệt, trị ho hen. Sài hồ Mô tả: Sài hồ phiến là những miếng mỏng, kích thước không đều, rìa phiến có vết nhăn, màu nâu nhạt, mặt phiến mầu hơi vàng. Thể chất cứng dai, khó bẻ gẫy, mặt gẫy có lớp sợi. Mùi thơm nhẹ, vị hơi đắng.

Công dụng: Trị cảm mạo phong nhiệt, hàn nhiệt vãng lai, thăng dương khí. Thăng ma Mô tả: Vị thuốc là những phiến khúc khuỷu, dầy 1-3 mm, dài 3-5 cm, ngoài rìa có mầu xám, hoặc nâu đen, đôi khi còn sót lại những rễ nhỏ, hai mặt phiến mầu xám hơi xanh. Thể chất thô ráp, cứng, dai. Khi bẻ, mặt gãy không phẳng, có xơ, màu vàng lục hoặc vàng nhạt.

Mùi nhẹ, vị hơi đắng và chát. Công dụng: Trị cảm mạo phong nhiệt, thăng dương khí. Thuyền thoái Mô tả: Là những mảnh không đều nhau của xác lột con ve sầu. Mặt ngoài màu nâu vàng, sáng bóng.

Thể chất giòn, dễ vỡ, mùi hơi khét, vị nhạt. Công dụng: Trị cảm mạo phong nhiệt, trị mất tiếng, khóc dạ đề. Bạc hà Mô tả: Vị thuốc là những đọan dài 3-5 cm, gồm thân (rỗng), cành, lá (mép có răng cưa, hai mặt đều có lông), đôi khi có cả hoa (ở kẽ lá) của phần trên mặt đất cây Bạc hà. Vị thuốc có màu nâu xám.

Thể chất giòn, dễ vụn nát. Mùi thơm đặc trưng, vị cay mát. Công dụng: Trị cảm mạo phong nhiệt, trị ho, ngứa. Tang diệp Mô tả: Vị thuốc là lá tươi hoặc khô của cây dâu tằm.

Nếu là khô thì lá có dạng nhăn nheo, dễ gẫy vụn. Hoặc lá còn đầy đủ thì có hình trứng rộng, dài khoảng 8- 10 cm, rộng khoảng 5 - 8 cm. Lá đã ngắt bỏ cuống, tước bỏ xơ, đầu lá nhọn, gốc lá tròn, hay hình tim, mép có răng cưa. Thể chất giòn, vị nhạt hơi chát, đắng.

Công dụng: Trị cảm mạo phong nhiệt, trị vã mồ hôi. 19 Bài 2 SAO THUỐC VÀ NHẬN THỨC VỊ THUỐC MỤC TIÊU 1. Thực hành các phương pháp sao thuốc: sao qua, sao vàng, sao cháy, sao cách cát đạt tiêu chuẩn về màu sắc, mùi vị. Nhận biết được tên vị thuốc, bộ phận dùng, công năng, chủ trị chính của các vị thuốc thanh nhiệt.

Thực hành sao thuốc 1. - Dụng cụ: + Bếp đun: 4 chiếc + Chảo (hoặc nồi): 4 chiếc + Đũa để đảo: 8 đôi + Chậu (hoặc rổ rá đựng thuốc): 5 chiếc + Giấy gói thuốc khổ rộng: 10 tờ + Cát sạch: khoảng 0,5-1kg 1. Tiến hành - Sao qua: Trần bì, hoặc Bạc hà, Tiểu hồi…. Đun dụng cụ sao đến khi nóng (nhiệt độ khoảng 50oC đến 60oC), cho Trần bì (đã thái chỉ) vào, đảo đều tay, đến khi có mùi thơm nhẹ đặc trưng của tinh dầu họ cam, lấy ra để nguội.

Tiêu chuẩn: Màu tương đương với màu dược liệu sống, khô. 20 + Với Bạc hà, Tiểu hồi, cách tiến hành cách tiến hành cũng tương tự. + Với Bạc hà, khi xuất hiện mùi thơm của Bạc hà (menthol), với Tiểu hồi khi xuất hiện mùi thơm của anethol thì đổ ra, tãi mỏng cho nguội. - Sao vàng: Hoè hoa, Thảo quyết minh Đun dụng cụ sao đến khi nóng già (nhiệt độ từ 80 đến 100o C), cho Hoè hoa vào, đảo đều tay, mức lửa vừa phải (nhiệt độ sao khoảng 100- 150oC) đến khi vị thuốc có màu vàng rõ rệt, mùi thơm; lấy ra để nguội.

Tiêu chuẩn: Bề mặt ngoài màu vàng, hoặc vàng đậm, bên trong màu vàng. - Nếu tiến hành với Thảo quyết minh, thì sau khi hết những tiếng nổ “lách tách” của hạt thì dừng lại, nhanh chóng đổ ra, tãi mỏng cho nguội.