Chương 1 QUAN NIỆM VÀ PHÂN LOẠI THỦ TỤC HÀNH CHÍNH I - NHŨNG QUAN NIỆM CHUNG VỂ THÚ TỤC HÀNH CHÍNH 1. Khái niệm thú tục hành chính Trong quàn lý, đê giải quyết các cóng việc cần phải tuân theo những thủ tục phù hợp. Với nghĩa chung nhất, thú tục (procedure) là phương thức, cách thức giải quvết câng việc tlieo m ộ t tr ìn li l ự một t h ể l ệ t l i ố i ì i Ị nhất, iỊ ồ m một l o ạ t Illic it d i n h , nhiệm VII liên C/IHIII chặt chẽ với nhau Iiltằm dạt dược kết quà n t o n i Ị m n o 'll. Trong hoạt động của các cơ quan nhà nước, thủ tục trước hết dược hiểu là những trình tự được quy định phái tuân theo khi thực hiện công việc.
Theo quan niệm này, ớ nhiều nước có luật thủ lục cho hoạt động của các cơ quan nhà nước tương đối cụ thể. Những thú tục như vậy không đơn thuần chi là yêu cáu vé g i ấ y lèt l i à i i h c h ín h c ẩ n c ú m ù C Ò I 1 lù t i ậ l tự lio ạ t đ ộ n g c ù a cct quan nhà nước được qưy định. Theo quy định của pháp luật và thực tiễn quan lý nhà nước ớ nước ta. hoạt động chấp hành và điều hành (hành pháp) của hệ thống cơ quan hành chính nhà nước được thực hiện bằng hành độns liên tục theo một trình tự nhất định nhằm đạt mục đích quản lý đã được đề ra.
Đó là thủ tục quán lý hành chính nhà nước, được gọi là thú tục hành chính. Trong nghiên cứu thủ tục hành chính, có nhiều quan niệm về phạm vi cụ thể cúa khái niệm thủ tục hành chính. Quan niệm hành chính thứ nhất cho rằng, thú tục hành chính là trình tự mà các cơ quan quản lý nhà nước giái quyết trong lĩnh vực trách nhiệm hành chính và xử lý vi phạm pháp luật. Theo quan niệm thứ hai thì thú tục hành chính: là trình lự giải quyết bất kỳ một nhiệm vụ cá biệt, cụ thể nào trong lĩnh vực quản lý hành chính nhà nước.
Như vậy, ngoài thủ tục xử lý các vi phạm hành chính, thì thú tục cấp giấy phép, đăng ký và giúi quyết khiếu nại, tô c á o. cũng được coi là thủ tục hành chính. Quan niệm này đã có phạm vi rộng hơn nhưng vẫn chưa thật đầy đủ, hợp lý. bới vì ngoài trình tự giải quyết bất kỳ một vụ việc cá biệt, cụ thể nào, thì hoạt động ban hành các quyết định quán lý mang tính chủ đạo và mang tính quy phạm cũng phải tuân thú nghiêm ngặt những trình tự nhất định nhàm đảm báo tính hợp pháp và hợp lý của các quyết định.
Vì vậy, quan niệm theo nghĩa rộng nhất khắng định: Thu tục hành chính là trình tự về thời gian và không gian các giai đoạn cần phải có để thực hiện mọi hình thức hoạt động của các cơ quan quản lý hành chính nhà nước, bao gồm trình tự thành lập các công sử; trình tự bổ nhiệm, điều động viên chức; trình tự láp quy. áp dụng quy phạm đê báo đám các quyến chú thế và xứ lý vi phạm; trình lự tố chức - tác nghiệp hành chính. Nguyên tắc quán lý nhà nước bằng pháp luật đòi hỏi hoat động nhà nước phải tuân theo những quy tắc pháp lý quy dịnli vê trình tư. cách thức khi sử dụng thẩm quyền của từng cơ quan để xử lý công việc.
Nlìữna quy tắc pháp lv này là những quy phạm thú tuc. Các quv phạm thủ tục bao gồm: thủ tục lập pháp, thủ tục tỏ tụng lư pháp và thủ tục hành chính. Nhàm đạt đến những mục tiêu xá.' định irước, hoạt dộng quán lý nhà nước tác động đến rất nhiều các quan hệ xã hội khác nhau và các quy phạm vật chất hành chính rất da dạng. Vì vậy, không có một thủ tục hành chính duy nhát, mà có rất nhiều loại thủ tục.
Và những thủ tục hữu hiệu nhát là vô cùng cần thiết, vì nó báo đám cho tiến trình hành chính không trì trệ hay cán trớ. có ý nghĩa to lớn trong việc thực hiện các lợi ích xã hội khác nhau. Các cơ quan nhà nước và cóng chức m à nước khi ban hành và tố chức thực hiện các quyết định quản 1' nhà nước đều phải tuân theo một quy trình đã dược quy phạm thú tục hành chính quy định, nhằm thực hiện một cách tốt nhất C1C chú trương, chính sách cúa Đảng và Nhà Iiước theo pháp luật cũng như phục vụ nhu cầu hàng ngày cùa công dân. Tìú tục hành chính là một bộ phận tạo thành chê định tất yêu CL11 luật hành chính.
Nói khác đi, thủ tục hành chính là loại hình quy phạm hành chính có tính công cụ để cho các cơ quan nhà IHỚC có điều kiện thực hiện chức năng của mình. Thú tục hành cún h bảo đám cho các quy phạm vật chất của luật hành chính cược thực hiện có hiệu quả trong đời sống xã hội. Xiy dựng một quan niệm chung, thống nhất về thú tục hành chính lì rất quan trọng. Điéu đó chẳng những có ý nghĩa, vai trò to lớn rong hoạt động lập pháp, lập quy mà còn hết sức cần thiết đế có ìhận thức hành độnn đúng đắn trong hoạt dộng quán lý h à n h c i í n h n h à n ư ớ c ; đ ặ c b iẽ t là t r o n g t iế n t r ìn h c ú i c á c h n ề n hành ciính nhà nước.
Nlư vậy, thú tục hành chính là trình tự, cách thức giái quyết cỏne vệc của các cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền trons nối quan hộ nội bộ cùa hành chính và giữa các cơ quan hành chính nhà nước với các tổ chức và cá nhân công dân. Nó giữ vai trò dám báo cho công việc đạt được mục đích dã định, phù hợp với thấm quyền của các cơ quan nhà nước hoặc cùa các cá nhân, tổ chức được uý quyền trong việc thực hiện chức năng quán lý nhà nước. Đặc điểm của thú tục hành chính Tính chất đa diện và nội dung phong phú của hoạt động quán lý hành chính nhà nước có quy định đặc điếm của thú tục hành chính, làm cho nó có những đặc điểm khác biệt với các thủ tục hoạt động lập pháp và tư pháp. Thứ nhất, thủ tục hành chính được điều chính bằng các quy phạm thú tục hành chính.
Mọi hoạt động quán lý hành chính nhà nước phái dược trật tự hóa, nghĩa là phái tiến hành theo nliữns thù tục nhất định, nhưng không có nghĩa là mọi hoạt động trong quản lý nhà nước đều phải được điều chính bới quy phạm thủ tục hành chính, mà có hoạt động tổ chức tác nghiệp cụ thế trong nội bộ tổ chức Nhà nước do các quy định nội bộ điểu chính, v ề mặt lý luận, pháp luật không thể và cũng không cần thiết phải điều chỉnh mọi quan hệ xã hội. Chỉ có các thú tục quan trọng phái được quy định bới pháp luật, nhằm đám báo cho sự tuân thứ chúng thật chặt chẽ. Hoạt động quán lý chú yếu là hoạt động áp dụng cho pháp luật mà ớ dó, hành vi áp dụn° pháp luật liên quan chú yêu đến việc xác định tình trạng thực tế của vụ việc, lựa chọn quy phạm pháp luật tương ứng và ra q u vết định về việc dó. Các hành vi áp dụng pháp luật này dược tiến hành theo những tliíi tục hành chính nhất định.
Như vậy, nếu thiếu các quy định về thủ tục hành chính cần thiết thì quyển và nghĩa vụ cúa các bén tham gia Irong hoạt động quán lý sẽ không được báo đám Ihực hiện. Thú tục hành chính là một nhân tô bảo đám cho sự hoạt động chặt chẽ. thuận lợi và đúng chức năng quán lý cúa cơ quan nhà nước, vì nó là 111lững chuán mực hành vi cho công dân và C Ó IÌỈỊ chức nhà nước dê họ tuân theo và thực hiện nghĩa vụ cùa mình đối với nhà nước. Dựa vào các thủ tục hành chính, các công việc hành chính sẽ được xử lý và đạt được những hiệu quá pháp luật đúng như dự định.
Thứ hai, thú tục hành chính là trình tự thực hiện thẩm quyền trong quán lý hành chính nhà nước. Nghĩa là thủ tục hành chính được phân biệt với thu tục tư pháp, khác với thú tục tô tụng tại toà án; kể cả tô tụng hành chính cũng không thuộc về khái niệm thủ tục hành chính. Ở một số nước, toà án hành chính là một hệ thống xét xử trực thuộc ngành hành pháp, trình tự xét xử các khiếu kiện hành chính có những điểm riêng so với trình tự xét xử tư pháp và có liên quan đến hành động quán lý. Ớ các nước này trình tự xét xử của Toà án hành chính cũng có nhiều điểm khác biệt với thủ tục hành chính.
Ở nước ta, pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính điéu chính trình tự xét xử của Toà án hành chính với tư cách là Toà chuyên trách thuộc hệ thống Toà án nhân dân. So với thủ tục tỏ tụng, tliú tục hành chính do nhiều cơ quan và công chức nhà nước thực hiện và do tính chất hoạt động quán lý nên ngoài những khuôn mẫu ốn định tương đối, thu tục hành chính phái chứa đựng các biện pháp tuỳ nghi. Ngược lại, thủ tục tô' tụng nhầm han dam tính đúng đắn của các quyết định xét xứ nên nó phái rất chặt chẽ. Tliứ ba, thủ tục hành chính rất da dạng, phức tạp.
Tính đa dạng, phức tạp đó được quy định bới hoạt dộng quản lý nhà nước, là hoạt động diễn ra ớ hầu hết các lĩnh vực cứa dời sống xã 9 hội và bộ ináy hành chính hao gồm rất nhiều các cơ quan từ Trung ương đến địa phương, mỗi cơ quan đó trong việc thực hiện thám quyền của mình đều phái tuân thủ theo những thu tục nhất định. Hơn nữa, nền hành chính nhà nước của ta hiện nay đang chuyến từ hành chính cai quán (hành chính đơn thuần) sang hành chính phục vụ, làm dịch vụ cho xã hội; từ quán lý tập trung sang cơ chế thị trường làm cho hoạt động quán lv hành chính đa dạng về nội dung và phong phú về hình thức, biện pháp; đồng thời với xu hướng hợp tác quốc tế, đối tượng quản lý không chỉ trong phạm vi nội bộ công dân trong nước mà còn liên quan đến các yếu tô nước ngoài. Do vậy, thù tục hành chính hiện nay rất đa dạng, phong phú và tính phức tạp cũng tãng lén gấp bội.