TRƯỜNG ĐẠI HỌC VÕ TRƯỜNG TOẢN KHOA Y Giáo Trình TAI MŨI HỌNG ĐƠN VỊ BIÊN SOẠN: KHOA Y Hậu Giang, 2017 1 Thành phần biên soạn: BS.CKI: TRƯƠNG VĂN LÂM BS.CKI: NGUYỄN HỒNG NAM BS.CKI: VƯƠNG TRƯƠNG CHÍ SINH THS.BS: TRẦN LONG GIANG 2 MỤC LỤC 1. QUAN HỆ GIỮA TMH VÀ CÁC CHUYÊN KHOA KHÁC. VIÊM AMYDAN – VIÊM VA. VIÊM HỌNG – VIÊM MŨI – VIÊM XOANG.
VIÊM TAI GIỮA CẤP – VIÊM TAI GIỮA MẠN – NGHE KÉM. VIÊM THANH QUẢN. UNG THƯ VÒM HỌNG – UNG THƯ HẠ HỌNG THANH QUẢN. DỊ VẬT ĐƯỜNG ĂN.
KHÓ THỞ THANH QUẢN – DỊ VẬT ĐƯỜNG THỞ. CHẤN THƯƠNG TMH. BIẾN CHỨNG NỘI SỌ DO TAI. THÍNH LỰC ĐỒ.
144 3 QUAN HỆ GIỮA CHUYÊN KHOA TAI MŨI HỌNG VỚI CÁC CHUYÊN KHOA KHÁC Ths. Trần Long Giang MỤC TIÊU HỌC TẬP Kiến thức 1. Liệt kê được triệu chứng ở cơ quan TMH của một số chuyên khoa khác. Trình bày được triệu chứng của một số cơ quan khác liên quan đến TMH.
Xác định được các triệu chứng, hội chứng của cơ quan TMH. Khám được và đúng để phát hiện các triệu chứng thường gặp ở cở quan TMH. Đề xuất được các xét nghiệm cơ bản để phân biệt với bệnh của các cơ quan khác. Thái độ Bệnh Tai Mũi Họng liên quan mật thiết với một số chuyên khoa khác có thể là triệu chứng hoặc hội chứng của một bệnh khác cần phải quan tâm khai thác bệnh sử và khám lâm sàng kỹ để có thể chẩn đoán sớm đưa ra hướng điều trị thích hợp.
NỘI DUNG CHÍNH 1. ĐẠI CƯƠNG Tai mũi họng thuộc ngũ quan. Chuyên khoa TMH nghiên cứu và điều trị bệnh của những giác quan giúp con người tiếp xúc và thay đổi với thế giới bên ngoài. Tai là cửa ngõ của hệ thống nghe và thăng bằng.
Mũi là lối vào của đường hô hấp. Họng là cửa ngõ của đường ăn. Tổn thương ở họng có thể gây hại cho đường tiêu hóa. Ngược lại những bệnh lý ở đường tiêu hóa đều có thể gây ảnh hưởng đến tai, mũi, họng.
QUAN HỆ VỚI NỘI KHOA 4 Tai mũi họng có rất nhiều quan hệ qua lại mật thiết với nội khoa. Sau đây là những vấn đề thường gặp.1 Chảy máu mũi - Ói ra máu Chảy máu mũi là những triệu chứng thường gặp trong những bệnh nội khoa như: Cao huyết áp, bệnh leucémie (leucose), bệnh sốt rét, bệnh vàng da chảy máu (leptospira) hemophilie… Nôn ra máu (Bác sĩ TMH thường được mời đến khi có bệnh nhân nôn ra máu) do vỡ tĩnh mạch thực quản trong hội chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa. Ho, khạc ra máu Bệnh TMH cũng có thể làm cho bệnh nhân khạc ra máu: Thí dụ :Chảy máu mũi sau, dãn tĩnh mạch đáy lưỡi, viêm xoang… Bệnh Rendu-Osler (angiomatose hémorragique familiale) với những đám dãn mạch máu ở niêm mạc mũi và họng cũng làm cho bệnh nhân khạc ra máu. Viêm phế quản mạn và áp xe phổi Dị vật (hột sa bô chê) nằm sâu trong phế quản gây viêm phế quản mạn hoặc ápxe phổi.
Lò viêm (Infection focale) Lò viêm là những ổ viêm mạn tính (chứa vi khuẩn) như viêm amidan khe, viêm xoang, sâu răng… từ những ổ viêm này và thông qua cơ chế miễn dịch, dị ứng, bệnh sẽ tác hại vào khớp, vào thận gây ra thấp khớp cấp, viêm nội tâm mạc, viêm cầu thận cấp. Bác sĩ nội khoa sau khi điều trị thấp khớp cấp, viêm nội tâm mạc, viêm cầu thận cấp thường hay gửi bệnh nhân đến TMH để cắt amidan hay điều trị xoang, đề phòng tái phát (sau khi các bệnh nội khoa đã ỗn định). Viêm họng, loét họng Những bệnh về máu như: tăng bạch cầu (leucemie) mất bạch cầu hạt (agranulocytose), tăng bạch cầu monocyt nhiễm khuẩn (mononucleocytose 5 infectieuse) là những bệnh toàn thân, tuy rằng có viêm họng hay loét họng. Thiếu vitamin C cũng gây chảy máu lợi (nướu) 2.
Loạn cảm họng Bệnh nhân có cảm giác nuốt cộm, nuốt vướng, nuốt rát, nuốt đau ở họng - miệng, họng - thanh quản. Bệnh nhân tự cho mình bị mắc xương, bị viêm họng hạt, Sự thật không phải như vậy. Loạn cảm họng có nhiều nguyên nhân thuộc TMH như viêm họng hạt quá phát hoặc teo, dài mỏm trâm…hoặc không thuộc TMH như: tăng acid dạ dày, trào dịch vị, mãn kinh, cơ địa co thắt, thiểu năng tuyến giáp… 2. Dị ứng Dị ứng thường khu trú ở mũi xoang gây viêm mũi, viêm xoang dị ứng.Một bệnh tích ở mũi có thể tạo điều kiện thuận lợi cho viêm mũi dị úng xuất hiện ở cơ thể có cơ địa dị ứng tiềm tàng.Thí dụ: gai vách ngăn làm cho viêm mũi dị ứng, cho hen xuất hiện về mặt lâm sàng.
Mổ vách ngăn có thể làm cho những biểu hiện lâm sàng của dị ứng giảm hoặc mất đi. Nhức đầu Nhức đầu là một triệu chứng rất phổ biến và có liên quan đến nhiều chuyên khoa: nội, ngoại, mắt, RHM, thần kinh, nhiễm…Nhưng nguyên nhân thường gặp nhất nằm trong chuyên khoa TMH: viêm xoang. Bệnh viêm xoang thường hay dễ bị bỏ sót vì thể lâm sàng không điển hình, bệnh nhân đến với thầy thuốc một triệu chứng nhức đầu phải hỏi kỹ họ mới nhớ lại trước đó họ có đàm vướng họng hay khạc. Chóng mặt Khi nói đến chóng mặt, người ta thường nghĩ đến nguyên nhân tai.
Cái đó cũng đúng nhưng cần phải nghĩ đến nguyên nhân khác thuộc hệ nội khoa như: đường huyết, hạ huyết áp, rối loạn tiêu hóa ( gan, dạ dày), bệnh lý thần kinh trung 6 ương ( tiểu não, hành não). Sốt rét Có một bệnh TMH thường nhằm với sốt rét, đó là viêm tắc xoang tĩnh mạch bên, một biến chứng của viêm tai xương chũm hồi viêm, gây nhiễm trùng huyết. bệnh nhân có những cơn sốt cao, dao động kèm theo rét run, toát mồ hôi. Nếu không được điều trị bằng kháng sinh thích hợp hoặc mổ xương chũm kịp thời thì bệnh nhân sẽ tử vong.
Thể địa Các thể địa nội khoa như béo phì, đái tháo đường, gút, sỏi thận, tạng bạch huyết (lymphatisma)…thường có kèm theo một số bệnh TMH như viêm họng quá sản, viêm mũi xoang mạn tính…người thầy thuốc TMH cần nhớ điểm này và thấy rõ vai trò của nội khoa trong những bệnh trên, tránh can thiệp phẩu thuật chưa cần thiết. HIV-AIDS HIV-AIDS làm mất sức đề kháng của cơ thể. Siêu vi, vi khuẩn và nấm ở TMH thừa cơ phát triển ở miệng, họng, thực quản, xoang…gây ra u hoặc loét: sarcom Kaposi, loét họng, nấm thực quản. QUAN HỆ VỚI NGOẠI KHOA Chuyên khoa TMH thuộc hệ ngoại và trước kia nó được coi như là một phân khoa của hệ ngoại.
Hiện nay nó phát triển nhiều và trở thành một chuyên khoa riêng.Ngoài những phẫu đặc hiệu cho vùng TMH, chuyên khoa TMH còn tiến hành những phẫu thuật thuộc lĩnh vực cổ mặt. Chuyên khoa TMH giải quyết những bệnh ngoại khoa vùng cổ mặt như: ung thư thanh quản, ung thư hạ họng, ung thư sàn hàm, dò khe giáp lưỡi, dò khe mang, u thành bên họng, u cổ, bướu giáp, chấn thương cổ mặt… Chuyên khoa TMH giúp phẫu thuật lồng ngực trong việc soi chẩn đoán bệnh 7 ở phế quản và soi hút đàm nhớt trong phế quản. Chuyên khoa TMH cần thiết cho cấp cứu ngoại khoa, ví dụ như trong chấn thương nặng vùng cổ gây khó thở ở thời bình cũng như trong chiến tranh. Ngược lại, chuyên khoa TMH cũng cần đến ngoại khoa trong những trường hợp sau: Mổ thực quản ngực, mở dạ dày, mổ phổi lấy dị vật không gắp ra được bằng đường tự nhiên.
Trong một ápxe não do tai, khoa TMH cũng nhờ ngoại thần kinh can thiệp cũng như u thần kinh số VIII. QUAN HỆ VỚI KHOA NHI Quan hệ giữa chuyên khoa TMH với khoa nhi nhiều và chặt chẽ đến nỗi một số nước, người ta đã thành lập khoa TMH nhi.1 Amiđan và sùi vòm (VA:végétations adénoides) Amiđan và VA đóng vai trò quan trọng trong các bệnh của trẻ em. Hầu hết các bệnh viêm mũi, viêm xoang, viêm họng, viêm tai, viêm phế quản, viêm ruột đều có liên quan đến viêm Amiđan, VA.2 Khó thở Khó thở nặng thường thấy ở trẻ em nhiều hơn người lớn : Khó thở dễ đưa đến tử vong nếu không được giải quyết kịp thời. Nguyên nhân chính của khó thở ở trẻ em Việt Nam là di vật thanh- khí- phế quản, viêm thanh quản ( bạch hầu thanh quản, viêm thanh quản sởi) phù nề thanh quản, viêm khí quản tơ huyết ( trachéo- bronchite serofibrineuse), u mạch máu dưới thanh môn, apxe thành sau họng.Sự có mặt bác sĩ TMH sẽ giúp nhiều cho bác sĩ nhi khoa.3 Viêm tai sào bào cấp ở hài nhi (Otoantrite aigeu) Điển nổi bật ở đây là thương tổn ở tai nhưng triệu chứng lại ở đường tiêu hóa, Em bé nôn ói, tiêu chảy mất nước.và hay lấy bàn tay cào vào tai.
Nếu ta soi tai có thể thấy màng nhĩ đỏ phồng hoặc thủng có khi cũng không thấy gì lạ.4 Điếc - câm Hầu hết trẻ nhỏ bị câm là do điếc, vì trẻ không nghe được nên trẻ không bắt trước nói được. Điếc ở trẻ em có nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân do thầy thuốc gây ra mà người nhà không hay biết : Điếc do streptomycine. Khi phát hiện điếc-câm thì gửi trẻ đến trường dạy điếc – câm càng sớm càng tốt. Ỏ đấy, em bé sẽ học nói, học viết và học nghề.Có nhiều phương pháp dạy trẻ hiểu lời nói và nói nhưng không có thuốc làm cho bệnh nhân tự nhiên nói được.5 Các hội chứng phối hợp Một số bệnh mũi có thể phối hợp với nhiều bệnh lý khác tạo ra những hội chứng như là hội chứng Mounier-kuhn (viêm mũi xoang mạn có polype cộng với dãn phế quản), hội chứng kartagener (viêm mũi có polype đi kèm với dãn phế quản và đảo lộn phủ tạng).
Một số bệnh nội khoa có thể có những hội chứng liên quan đến TMH như tiết nhầy đặc mucovicidose ở đường hô hấp làm cho bé bị khó thở, hoặc hội chứng Cogan (bệnh nhân bị điếc chóng mặt, đồng thời có viêm mạc, kẽ, có tổn thương ở tim). QUAN HỆ VỚI KHOA SẢN Trẻ sơ sinh có thể có những dị dạng về TMH 5.1 Dị dạng không nguy hiểm đến tính mạng Tắc cửa mũi trước hoặc của mũi sau : Dị dạng này làm cho em bé phải thở bằng miệng. Lối thở này không phù hợp với hài nhi, nó làm cho em bé bú khó khăn. Sứt môi : đơn thuần chỉ ảnh hưởng đến thẩm mỹ, sứt môi cộng với hở hàm ếch làm cho trẻ nhũ nhi bú khó khăn : Phải vắt sữa đổ vào miệng bé mới nuốt được.
Hôi chứng Franchesti : Dị dạng tai ngoài, teo hàm dưới, mắt xếch, lưỡi to, răng mọc lộn xộn, thiểu năng trí tuệ. Những trẻ này có thể sống được tới lớn.