mở đầu cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam lần thứ hai. Kiên quyết không chịu sự nô dịch, để bảo vệ nền độc lập mới giành được, dưới sự lãnh đạo của Xứ ủy, Ủy ban nhân dân Nam Bộ, quân và dân Sài Gòn, Nam Bộ đã nhất tề đứng lên chiến đấu. Trung ương Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tập trung lãnh đạo cuộc kháng chiến ở miền Nam và kêu gọi, phát động phong trào Nam tiến, phối hợp, ủng hộ cuộc chiến đấu của quân dân miền Nam Bộ nhằm ngăn chặn hành động chiếm đóng và mở rộng chiến tranh ra cả nước của thực dân Pháp, làm thất bại chủ trương chiến lược đánh nhanh thắng nhanh của chúng. Thực hiện kiến quốc, xây dựng thực lực cách mạng ở miền Bắc * Khôi phục và từng bước xây dựng kinh tế, xã hội: Đảng và Chính phủ phát động thi đua sản xuất, thực hành tiết kiệm để giải quyết nạn đói; bãi bỏ các thứ thuế vô lý; tịch thu ruộng đất của đế quốc và Việt gian chia cho dân cày nghèo; giảm tô 25%, miễn thuế cho nông dân các vùng bị thiên tai; mở lại các hầm mỏ, xí nghiệp; Phát động “Tuần lễ vàng”, các tầng lớp nhân dân đã đóng góp cho Chính phủ hàng chục triệu đồng Đông Dương và hàng trăm kilôgam vàng.
Để giải quyết nạn mù chữ, ngày 8-9-1945, Chính phủ ra sắc lệnh thành lập Nha bình dân học vụ. Chỉ sau một thời gian ngắn, đã có 2,5 triệu người biết đọc, biết viết. Thắng lợi của diệt giặc đói và diệt giặc dốt có ý nghĩa to lớn về mặt chính trị, xã hội và văn hóa, củng cố niềm tin của nhân dân vào Đảng và Chính phủ do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu. * Xây dựng và củng cố bộ máy chính quyền từ Trung ương đến cơ sở.
Ngày 6-1-1946, cuộc Tổng tuyển cử toàn quốc bầu Quốc hội đầu tiên đã thu được thắng lợi to lớn. Ngày 2/3/1946, tại kỳ họp đầu tiên, Quốc hội đã thông qua danh sách Chính phủ liên hiệp kháng chiến do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu. Ngày 9-11-1946, tại kỳ họp thứ hai, Quốc hội đã thông qua bản Hiến pháp dân chủ đầu tiên của nước ta. Các tổ chức, cơ quan thuộc khối nội chính - tư pháp như Công an, Viện kiểm sát, Tòa án, Thanh tra được thành lập và củng cố.
Lực lượng vũ trang được tăng cường về lực lượng và vũ khí, trang bị, huấn luyện. Ở các địa phương, nhân dân đã bầu ra Hội đồng nhân dân các cấp. Hội đồng nhân dân cử ra Ủy ban hành chính thay cho Ủy ban lâm thời được thành lập trong Tổng khởi nghĩa. Nhằm tăng cường sức mạnh về chính trị, ngày 29-5- 1946, Hội Liên hiệp quốc dân Việt Nam được thành lập để đoàn kết, tập hợp các đoàn thể cứu quốc.Tiếp đó, các đoàn thể quần chúng khác lần lượt ra đời đã tạo thành sức mạnh to lớn làm hậu thuẫn cho chính quyền cách mạng.
*Chống thù trong, giặc ngoài Để tránh sự công kích của kẻ thù và thu hút những người yêu nước tham gia kháng chiến, kiến quốc, ngày 11-11-1945, Đảng tuyên bố tự giải tán, thực chất là Đảng rút vào hoạt động bí mật dưới tên gọi mới Hội nghiên cứu chủ nghĩa Mác ở Đông Dương. Trước sự chống phá quyết liệt của các thế lực phản động trong nước, mưu đồ “diệt Cộng, cầm Hồ” của Trung Hoa Dân quốc và dã tâm xâm lược của thực dân Pháp, Đảng chủ trương nhân nhượng, giao thiệp thân thiện, tránh xung đột và hòa hoãn có nguyên tắc, lấy “dĩ bất biến ứng vạn biến”, đảm bảo chủ quyền độc lập dân tộc. Sau khi quân Trung Hoa Dân quốc và Pháp thỏa thuận ký Hiệp ước Hoa - Pháp ngày 28-2-1946, để quân Pháp vào miền Bắc, các hoạt động ngoại giao Pháp - Việt diễn ra rất khẩn trương. Ngày 3-3-1946, Ban Thường vụ Trung ương ra Chỉ thị Tình hình và chủ trương, xác định rõ chủ trương của Đảng trong đối phó với quân Tưởng và đàm phán với Pháp.
Ngày 6-3-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Vũ Hồng Khanh đã ký với đại diện Chính phủ Pháp là J.Xanhtơny bản Hiệp định sơ bộ và một phụ bản về quân sự đi kèm cũng được hai bên ký cùng một lúc. Hiệp định Sơ bộ buộc Pháp công nhận Việt Nam là một quốc gia tự do có chính phủ, nghị viện, quân đội, tài chính, ngoại giao riêng. Việc quân Pháp vào miền Bắc cũng được quy định rõ về số lượng, thời gian và địa điểm. Ngày 9-3-1946, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ra Chỉ thị Hoà để tiến, giải thích rõ chủ trương hòa hoãn của Đảng trong việc ký Hiệp định Sơ bộ.
Việt Nam chủ động tiến hành một loạt các hoạt động ngoại giao để hòa hoãn, đẩy lùi nguy cơ chiến tranh, tranh thủ thời gian xây dựng thực lực: Hội nghị Trù bị Đà Lạt (19-4 đến 10-5); Đoàn đại biểu Quốc hội Việt Nam đi thăm hữu nghị Quốc hội và nhân dân Pháp (cuối tháng 4 đến cuối tháng 5); Chủ tịch Hồ Chí Minh đi thăm Pháp (31-5 đến 20-10); đàm phán chính thức Việt – Pháp tại Phôngtennơblô (6-7 đến 10-9). Trong chuyến thăm Pháp, ngày 14-9-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký với Bộ trưởng Thuộc địa của Pháp Mutê bản Tạm ước Việt - Pháp, nhân nhượng Pháp một số nội dung về kinh tế, văn hoá, thỏa thuận đình chỉ xung đột ở miền Nam và định thời gian tiếp tục đàm phán. Đầu tháng 11- 1946, Hồ Chí Minh viết văn kiện "Công việc khẩn cấp bây giờ" chỉ đạo toàn Đảng, toàn dân gấp rút chuẩn bị cho tình huống chiến tranh mở rộng ra cả nước. Lãnh đạo toàn quốc kháng chiến chống thực dân Pháp, giành thắng lợi hoàn toàn (1946-1954) Đánh bại hoàn toàn chủ trương “đánh nhanh, thắng nhanh” của thực dân Pháp (1947) Cuối năm 1946, khả năng hoà hoãn với thực dân Pháp không còn nữa.
Chúng đưa tối hậu thư đòi tước vũ khí của tự vệ Hà Nội, đòi kiểm soát an ninh trật tự ở thủ đô. Ngày 19-12-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến. Hưởng ứng lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh, quân dân Hà Nội và các đô thị, địa phương từ vĩ tuyến 16 trở ra Bắc đã nhất tề đứng lên kháng chiến từ tối ngày 19-12-1946. Sau một thời gian dài chiến đấu giam chân địch ở các đô thị, quân và dân ta đã chủ động rút lên vùng rừng núi lập căn cứ để tiến hành kháng chiến lâu dài.
Sau khi chiếm được các đô thị, mở rộng địa bàn chiếm đóng ra vùng nông thôn, để tiếp tục thực hiện chủ trương “đánh nhanh, thắng nhanh”, thực dân Pháp xúc tiến lập chính phủ tay sai và chuẩn bị kế hoạch tiến công căn cứ địa Việt Bắc. Ngày 7-10-1947, thực dân Pháp mở chiến dịch tiến công quy mô lớn lên căn cứ địa Việt Bắc với hy vọng giành một thắng lợi quân sự quyết định, nhanh chóng kết thúc chiến tranh. Trước tình hình đó, sau khi nắm được kế hoạch tiến công của quân Pháp, ngày 15-10-1947, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ra Chỉ thị Phải phá cuộc tiến công mùa Đông của giặc Pháp. Cùng ngày, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư kêu gọi quân dân cả nước phối hợp với Việt Bắc đánh giặc.
Dưới sự lãnh đạo của Đảng, Bộ Quốc phòng - Tổng Chỉ huy triển khai chiến dịch phản công trên ba mặt trận Đường số 4, Đường số 3 và Đường số 2- Sông Lô, từng bước đánh bại cuộc tiến công của địch. Ngày 22-12-1947, thực dân Pháp buộc phải rút khỏi Việt Bắc. Thắng lợi của quân dân ta trong chiến dịch phản công Việt Bắc làm thất bại hoàn toàn chủ trương chiến lược "đánh nhanh, thắng nhanh" của thực dân Pháp. Đẩy mạnh chiến tranh du kích, xây dựng lực lượng vũ trang ba thứ quân, thực hiện kháng chiến toàn diện, chuẩn bị thế và lực để giành thắng lợi căn bản (1948-1950) Bị thất bại trong chủ trương chiến lược đánh nhanh thắng nhanh, thực dân Pháp quay sang thực hiện đánh kéo dài, tiến hành càn quét, bình định, củng cố vùng chiếm đóng, với chính sách “Lấy chiến tranh nuôi chiến tranh, dùng người Việt đánh người Việt”.
Về phía ta, Trung ương Đảng họp hội nghị mở rộng (1- 1948), nhận định: với chiến thắng Việt Bắc, cuộc kháng chiến đã chuyển sang giai đoạn mới. Đảng chủ trương và chỉ đạo: phát động chiến tranh du kích rộng khắp, lấy du kích chiến là căn bản, đưa một bộ phận bộ đội chủ lực vào vùng địch chiếm đóng để gây dựng cơ sở, lập làng chiến đấu, chống càn quét, phá chính quyền cơ sở của địch; xây dựng lực lượng vũ trang ba thứ quân, gồm bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương và dân quân du kích, làm nòng cốt cho phong trào toàn dân đánh giặc; mở các đợt hoạt động và các chiến dịch nhỏ, đẩy mạnh vận động chiến; đẩy mạnh kháng chiến toàn diện; tiến hành hoạt động ngoại giao để nhận được sự công nhận, giúp đỡ của các nước đối với cuộc kháng chiến. Tháng 6-1950, Ban Thường vụ Trung ương Đảng quyết định mở chiến dịch tiến công ở biên giới Đông Bắc Bắc Bộ. Sau một thời gian chuẩn bị, ngày 16-9-1950, chiến dịch mở màn bằng trận tiến công cụm cứ điểm Đông Khê.
Qua 29 ngày đêm chiến đấu ác liệt, chiến dịch tiến công Biên giới Thu Đông 1950 kết thúc thắng lợi, tạo ra bước ngoặt căn bản, đưa cuộc kháng chiến chuyển sang giai đoạn mới. Trên lĩnh vực kinh tế, tháng 2-1949, Chính phủ ra sắc lệnh tịch thu ruộng đất của thực dân và Việt gian phản động, tạm chia cho dân cày. Thực hiện xoá nợ cũ, giảm tô, giảm tức cho nông dân. Đẩy mạnh phát triển nông nghiệp, công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp, giao thông vận tải, ngân hàng, tài chính để đảm bảo cung cấp cho kháng chiến.
Trên lĩnh vực văn hóa, giáo dục, y tế, tháng 7-1948, Đảng chủ trương và chỉ đạo xây dựng nền văn hóa mới với phương châm dân tộc, khoa học, đại chúng; Chú trọng phát triển nền giáo dục, y tế kháng chiến, chăm sóc sức khoẻ nhân dân. Công tác xây dựng Đảng, chính quyền, ngày 25-1-1948, Chính phủ ký sắc lệnh thành lập bộ máy hành chính - kháng chiến ở các liên khu trong cả nước. Tháng 7-1949, Chính phủ kháng chiến được cải tổ, mở rộng với sự tham gia của một số nhân sĩ, trí thức, xây dựng Chính phủ kháng chiến. Đẩy mạnh kháng chiến, mở các chiến dịch phản công, tiến công (1951- 5/1953) Tháng 2-1951, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương quyết định triệu tập Đại hội đại biểu lần thứ hai, tiếp tục hoàn thiện, bổ sung và phát triển đường lối cách mạng giải phóng dân tộc.