CHƯƠNG I 1. Khái niệm kỹ năng sống? Tầm quan trọng của kỹ năng sống đối với con người trong xã hội hiện đại? 2. Các mục tiêu của giáo dục kỹ năng sống? 3. Làm rõ lợi ích của giáo dục kỹ năng sống đối với cá nhân và đối với xã hội? 4.
Gia đình có ảnh hưởng như thế nào tới việc hình thành kỹ năng sống? 5. Trường học có ảnh hưởng như thế nào tới việc hình thành kỹ năng sống? 6. Mối quan hệ bạn bè có ảnh hưởng như thế nào tới việc hình thành kỹ năng sống? 7.Môi trường cộng đồng và xã hội có ảnh hưởng như thế nào tới việc hình thành kỹ năng sống? 19 CHƯƠNG II: CÁC KỸ NĂNG SỐNG CƠ BẢN 1. Kỹ năng tự nhận thức 1.1 Khái niệm Kỹ năng tự nhận thức là khả năng con người ý thức một cách rõ ràng về tính cách,cảm xúc, quan điểm, giá trị, động cơ của mình, khả năng con người hiểu biết và chấp nhận những tố chất vốn có của mình và nếu có thể phát huy điểm mạnh, hạn chế điểm yếu nhằm tổ chức tốt cuộc sống của mình, cải thiện mối quan hệ với mọi người.2 Các yếu tố của tự nhận thức: - Yếu tố thể chất: Con người tự nhận thức về các đặc điểm hình thể của mình ( chiều cao, cân nặng, hình dáng, màu tóc, màu da.
Tự nhận thức về thể chất để có được cảm giác bản thể, hình ảnh cơ thể. Yếu tố này phần nhiều do di truyền, bẩm sinh, không được quyền lựa chọn. Vì vậy, ta phải chấp nhận. Tuy nhiên, yếu tố này chỉ là hình thức bên ngoài, không phải là giá trị cốt lõi của con người.
- Yếu tố tâm lý: Tự nhận thức về cảm xúc, động cơ, tính cách, sở thích, nhu cầu.Tự nhận thức để thấy được đâu là điểm tích cực, đâu là điểm hạn chế không phù hợp. Yếu tố tâm lý phần nhiều ảnh hưởng bởi quá trình giáo dục. Do vậy, nếu ta ý thức được ta muốn thay đổi, có thể ta sẽ làm được những điều phi thường. Điều quan trọng là ta phải có niềm tin, có nghị lực để vượt qua những thử thách, khó khăn trong quá trình thực hiện.
- Yếu tố hoàn cảnh, môi trường: Cá nhân tự nhận thức về môi trường xã hội , cộng đồng, cơ quan nơi mình sinh sống, hoạt động. Yếu tố này gồm hai khía cạnh: Một số yếu tố ta không có quyền lựa chọn như gia đình, dân tộc, địa phương. vì thế cá nhân phải chấp nhận hoàn cảnh. Ví dụ: sinh ra trong một gia đình nghèo,là người dân tộc thiểu số, quê hương nghèo khó.
thì cá nhân phải cố gắng học tập, phấn đấu vươn lên để thoát khỏi nghèo đói, lạc hâụ. 20 Còn một số yếu tố khác như sự lựa chọn công việc, lựa chọn nơi sinh sống và làm việc.cá nhân có thể thực hiện được theo sở thích, nhu cầu, nguyện vọng của mình, nếu cá nhân có kiến thức, biết đặt mục tiêu, xây dựng kế hoạch và từng bước thực hiện mục tiêu đề ra. Nếu có sự hỗ trợ từ phía gia đình, cộng đồng, cơ quan.đồng thời với sự nỗ lực của bản thân thì cá nhân có thể sẽ có những lựa chọn sáng suốt và sẽ thành công trong công việc, cuộc sống. Tự nhận thức về triết lý cuộc sống: Đây là hệ thống các quan điểm khoa học, giá trị, niềm tin, lý tưởng.yếu tố này giúp con người có cái nhìn tích cực, khoa học; con người chấp nhận sự tồn tại và vận động khách quan của sự vật, hiện tượng và của bản thân mình.
Tự nhận thức là một kỹ năng rất cơ bản của con người, là nền tảng để con người giao tiếp, ứng xử phù hợp và hiệu quả với người khác, trước hết là những người thân yêu trong gia đình, trong lớp học, trong cơ quan và sau đó là con người trong cộng đồng, xã hội. Tự nhận thức cho con người khả năng sống nhân ái, đúng mực với mọi người. Ngoài ra, tự nhận thức còn giúp chúng ta hiểu đúng về mình, từ đó có những quyết định, lựa chọn đúng đắn, phù hợp với khả năng của bản thân, với điều kiện hoàn cảnh thực tế và với yêu cầu của xã hội. Ngược lại, đánh giá sai về bản thân có thể dẫn con người đến những hạn chế hoặc những ảo tưởng về năng lực, sở trưởng và họ có thể thất bại trong giao tiếp với người khác và trong cuộc sống.
Tự nhận thức hình thành thông qua quá trình giáo dục, sự chỉ bảo, hướng dẫn của người lớn. Tự nhận thức được hình thành qua các trải nghiệm thực tế, đặc biệt qua sự giao tiếp với người khác.3 Quá trình tự nhận thức bản thân được thực hiện qua ba bước: - Tự lắng nghe: Đây là quá trình cá nhân suy ngẫm, tự sự với chính mình, đưa ra những nhận định về ưu điểm, nhược điểm, sở thích, nhu cầu,nguyện vọng, mong muốn, cảm xúc yêu, ghét. của chính mình. Một người biết nhìn nhận chính xác về mình sẽ sống trung thực, khiêm tốn, cởi mở với người khác.
Đây là công việc cá nhân cần thực hiện thường xuyên và cần dành thời gian cho nó. 21 - Lắng nghe người khác một cách tích cực và có chọn lọc: Người lắng nghe tốt là người luôn có thái độ tôn trọng, thái độ cầu tiến, chấp nhận sự phản hồi của người khác là một công việc bình thường, thể hiện sự sẵn sàng học hỏi người khác, điều này giúp cá nhân có nhiều cơ hội phát triển trong tương lai. - Tự bộc lộ bản thân: Là sự cởi mở với người khác thông qua quá trình tương tác hai chiều trong giao tiếp. Điều này sẽ giúp người khác hiểu rõ về mình hơn, đồng thời người khác cũng chỉ ra cho mình những khía cạnh tích cực, cũng như hạn chế mà mình chưa nhìn thấy , làm gia tăng sự hiểu biết lẫn nhau trong giao tiếp.
Trong một số trường hợp cá nhân còn tự ti, nhút nhát, gặp khó khăn trong bộc lộ bản thân mình. có thể tìm cơ hội bộc lộ với người thân yêu, gần gũi , họ sẽ là chỗ dựa tinh thần, đồng thời cũng là người quảng bá thêm cho mình, điều tốt được lan truyền rộng rãi hơn, nhiều người sẽ biết đến mình. Nếu bạn làm thử một lần thành công, lần sau bạn sẽ tự tin hơn, và việc thực hiện thêm lần thứ 2, 3. sẽ dễ dàng hơn nhiều.
Nói ra những niềm vui, những điều tích cực thường dễ, còn nói ra những điểm yếu, bực tức, nỗi buồn thường khó hơn nhiều, thậm chí còn gây đau đớn. Do vậy, chúng ta rất cần sự cảm thông, chia sẻ, tôn trọng. Thực sự ai đó dám nói ra những khiếm khuyết của bản thân, dám nhìn vào sự thật là những người phi thường, những người như vậy sẽ có nhiều cơ hội phát triển. Kỹ năng xác định giá trị: Trong những năm gần đây việc giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ người ta dùng hai khái niệm mới là giáo dục kỹ năng sống( Life skills) và giá trị sống (living value) nhằm giúp cho trẻ có khả năng về mặt tâm lý xã hội để phán đoán và ra quyết định tích cực , nghĩa là “ nói không với cái xấu”.
Nhưng nếu trẻ xem cái xấu là “ tốt” thì sao?Vì vậy, giáo dục giá trị là cái nền cho giáo dục kỹ năng sống. Có những quan điểm khác nhau về giá trị. Theo tác giả Muriel Pumphrey giá trị là quan niệm, hành vi mong muốn do cá nhân hoặc nhóm đưa ra. 22 Theo Egan (1994 ) cho rằng, giá trị không chỉ là những quan niệm mà nó còn là hệ thống tiêu chí và ảnh hưởng tớiviệc ra quyết định của con người.
Một số nhà khoa học nước ngoài cho rằng, giá trị là niềm tin của con người, những gì con người cho là đúng hoặc sai, hay quan trọng trong cuộc sống của họ. Từ những quan điểm nêu trên có thể đưa ra khái niệm giá trị như sau: Giá trị là những gì con người cho là quan trọng, là có ý nghĩa đối với bản thân mình, có định hướng cho suy nghĩ, hành động và lối sống của mình. Giá trị có thể là những chuẩn mực đạo đức,những quan điểm, thái độ, cảm xúc hoặc những hành động thực tiễn. Giá trị có thể là vật chất, có thể là giá trị tinh thần; giá trị cũng có thể thuộc các lĩnh vực khác nhau, từ kinh tế, văn hóa, đạo đức, giáo dục, nghệ thuật.
Giá trị có những cấp độ biểu hiện khác nhau như giá trị của cá nhân, giá trị nhóm, giá trị cộng đồng, dân tộc, nhân loại. Kỹ năng xác định giá trị là khả năng con người có thể xác định những đức tính,niềm tin, thái độ, chính kiến nào của mình là quan trọng, là đúng đắn và sẽ thúc đẩy ta hành động theo đúng phương hướng đó. Mỗi người đều có hệ thống giá trị riêng, ai cũng có giá trị, điều quan trọng là mình cần nhìn thấy rõ giá trị của bản thân. Giá trị ảnh hưởng tới quá trình ra quyết định của mỗi người.
Giá trị của mỗi cá nhân chịu ảnh hưởng từ nhận thức, cảm xúc, những trải nghiệm thực tế của mình. Giá trị ảnh hưởng trực tiếp tới hành vi,nó sẽ quyết định ta sẽ làm như thế nào, ta sẽ đối xử ra sao với người khác và với bản thân mình.Những giá trị tích cực sẽ là nền tảng cho những hành vi tích cực và lối sống lành mạnh trong gia đình, cộng đồng, xã hội. Có một số giá trị tích cực như: - Tình bạn tốt - Tình yêu lành mạnh, thủy chung - Tự do 23 - Tôn trọng - Hạnh phúc - Hợp tác - Hòa bình. Khi xem xét điều gì đó có phải là giá trị đối với bản thân hay không, cố gắng trả lời một cách rõ ràng các câu hỏi sau đây: - Điều đó có thực sự quan trọng hay không? - Điều đó có phải là điều quí giá mà mình phải giữ gìn hay không? - Điều đó có luôn định hướng và chi phối hành động của mình hay không? Giá trị của mỗi người rất khác nhau và có thể thay đổi cùng với thời gian tùy thuộc vào nhiều yếu tố như nhận thức, trải nghiệm cuộc sống, điều kiện, hoàn cảnh, tuổi tác.Vì vậy, cần chú ý: Giá trị của cá nhân được xây dựng trên nền tảng những gì họ trải nghiệm.
Do vậy, nếu cá nhân tích cực tham gia vào các hoạt động thực tiễn như lao động, học tập, công tác đoàn thể.thì cá nhân sẽ có thêm kinh nghiệm cho mình. Ngoài ra, trong đời sống hàng ngày nếu mỗi người biết thu thập thông tin từ sách báo, phim ảnh, từ những gì mắt thấy, tai nghe.đây cũng là nguồn dữ liệu phong phú bổ sung cho kho tàng kiến thức của mình.