CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VÈ KINH TẾ HỌC MỤC TIÊU 1. Hiểu rõ khái niệm về kinh tế học và các vấn đề liên quan như nguồn lực, nhu cầu, sự khan hiếm và sự lựa chọn. Hiểu rõ nền tảng của sự lựa chọn thông qua các khái niệm về phân tích biên, chi phí cơ hội và đường giới hạn khả năng sản xuất. Phân biệt sự khác nhau giữa kinh tế vi mô và kinh tế vĩ mô; kinh tế học thực chứng và kinh tế học chuẩn tắc.
Hiểu rõ các khái niệm về thị trường và nền tảng phân loại các thị trường theo quan điểm môn học. Giải thích các mô hình kinh tế căn cứ từ ba vấn đề kinh tế cơ bản. Giải thích sơ đồ chu chuyển kinh tế. KINH TẾ HỌC VÀ CÁC KHÁI NIỆM cơ BẢN 1.
Kinh tế học ỉà gì? Trong xã hội, nhu cầu và mong muốn của con người hầu như không có giới hạn. Theo Philip Kotler và Gary Armstrong [1], nhu cầu là trạng thải con người cảm thấy thiếu thốn một cái gì đó và cần được thỏa mãn. Chúng bao gồm nhu cầu vật chất cơ bản, nhu cầu xã hội và nhu cầu thể hiện bản thân. Mong muốn là dạng nhu cầu của con người vì chúng được định hình bởi văn hóa và tính cách cá nhân.
Mong muốn của con người rất nhiều và đa dạng, về mặt sinh học, cơ bản con người chỉ cần không khí, nước, thực phẩm, quần áo và chỗ ở. Nhưng xã hội phát triển, mong muốn của con người cũng được nâng cao hơn vì vậy mỗi cá nhân trong xã hội luôn muốn sở hữu những hàng hóa và dịch vụ tốt hơn nhằm giúp cuộc sống của họ được tiện nghi và sung túc. Ngày nay, chúng ta không những uống nước đóng chai mà chúng ta muốn uống các loại nước hoa quả với thành phần tự nhiên để tốt cho sức 11 khoẻ, chúng ta mua thực phâm và hướng đên thực phâm sạch, thực phâm hữu cơ với nguồn gốc thiên nhiên. Thuật ngữ Kinh tế xanh được nhắc đến thường xuyên với sự chuyển đổi mạnh mẽ của các doanh nghiệp cung cấp sản phẩm hay dịch vụ thân thiện với môi trường, điều mà cách đây vài thập kỷ hầu như không được nhắc đến.
Chúng ta đang sống trong một thế giới luôn vận động và phát triển không ngừng với vô số sản phẩm được cải tiến hoặc sự xuất hiện của các sản phẩm mới để đáp ứng nhu cầu vô hạn của con người. Thế nhưng các nguồn lực sản xuất để tạo ra sản phẩm hay dịch vụ nhằm thoả mãn nhu cầu vô hạn của con người, như: nguồn lao động, máy móc thiết bị và tài nguyên thiên nhiên dường như ngày càng cạn kiệt dần do sự khai thác và sử dụng không hiệu quả của con người. Các doanh nghiệp, các nhà nghiên cứu và cả Chính phủ trong vai trò định hướng, hoạch định chính sách vẫn luôn nỗ lực để tìm kiếm và sản xuất những nguyên liệu thay thế, các thiết bị sản xuất hiện đại hơn và cả nâng cao năng suất lao động nhằm tăng nguồn lực sản xuất để đáp ứng nhu cầu. Tuy nhiên phải thừa nhận một thực tế rằng dù ở góc độ cá nhân, gia đình hay phạm vi một nền kinh tế thì mỗi người, mỗi nhà hay mỗi quốc gia luôn luôn phải đưa ra các quyết định lựa chọn vì phải đối mặt với vấn đề “khan hiếm” bất chấp sự khác nhau về trình độ phát triển kinh tế.
Chúng ta có thể gọi đó là vấn đề nghiên cứu cơ bản của kinh tế học [2], hay gần gũi hơn thì đó chính là mâu thuẫn mà tất cả các cá nhân trong nền kinh tế đều phải đối mặt buộc họ phải đi đến những quyết định lựa chọn. Nguồn lực sản xuất Đối với mỗi cá nhân, nguồn lực bao gồm thời gian, tiền bạc, sức khỏe và kỹ năng. Còn đối với một quốc gia, nguồn lực bao gồm bốn yếu tố cơ bản, đó là: đất đai, nguồn nhân lực, nguồn vốn và năng lực kinh doanh. Các nguồn lực này được dùng để sản xuất ra của cải vật chất cho nền kinh tế.
Cụ thể: • Đất đai (Land): hiểu theo nghĩa rộng là tài nguyên thiên nhiên, đại diện cho sự ban tặng của thiên nhiên được sử dụng trong quá trình sản xuất. Bao gồm rừng, mỏ khoáng sản và dầu mỏ, tài nguyên nước, năng lượng gió, ánh sáng mặt trời và đất trồng trọt. 12 • Lao động (Labour): là toàn bộ năng lực của con người về hoạt động thể chất và hoạt động tinh thần được vận dụng trong việc sản xuất hàng hóa và dịch vụ. • Vốn (Capital): là toàn bộ tư liệu sản xuất như các cơ sở nhà máy, kho chứa, phương tiện vận chuyển và phân phối, cũng như các công cụ và máy móc được sử dụng trong quá trình sản xuất hàng hóa, dịch vụ và phân phối chúng đến người tiêu dùng.
"Vốn" ở đây được hiểu không phải để chỉ tiền mà là công cụ, máy móc và thiết bị sản xuất khác. Vì tiền không thể đưa trực tiếp vào sản xuất mà tiền (hay tư bản tiền tệ hoặc vốn tài chính) chỉ đơn giản là một phương tiện để mua hàng hóa và dịch vụ, bao gồm cả tư liệu sản xuất. • Trong quá trình kết hợp các nguồn lực đất đai, lao động và vốn để sản xuất hàng hóa và dịch vụ, chúng ta cần có một nguồn lực đặc biệt, gọi là năng lực kinh doanh (Entrepreneurial Ability). Đó là năng lực kinh doanh của những người có khả năng kết hợp các nguồn lực khác để thực hiện một số chức năng kinh tế quan trọng góp phần định hướng, đổi mới, thúc đẩy sản xuất để tạo ra hàng hóa và dịch vụ đáp ứng nhu cầu và nâng cao mức sống của xã hội.
Bởi vì đất đai, lao động, vốn và năng lực kinh doanh được kết hợp để tạo ra hàng hóa và dịch vụ nên chúng được gọi là các yếu tố sản xuất, hay đơn giản gọi là là “các yếu tố đầu vào”. Sự • khan hiếm Các nguồn lực sản xuất cần thiết để tạo ra hàng hóa và dịch vụ thường có tính chất hữu hạn. Trong khi nhu cầu của con người về hàng hóa và dịch vụ là vô hạn, con người mong muốn có thể thỏa mãn từ những nhu cầu cơ bản thiết yếu đến những nhu cầu ngày càng cao hơn như có được cái ăn cái mặc đầy đủ, cuộc sống tiện nghi vật chất, sự an toàn, sự thoải mái tinh thần và kiến thức. Chúng ta luôn không có khả năng đáp ứng mọi mong muốn và nhu cầu của mình.
Không ai cảm thấy thỏa mãn trọn vẹn về sức khỏe và tuổi thọ, cũng không ai có đủ thời gian dành cho tất cả các hoạt động như thể thao, du lịch, giải trí, phim ảnh, đọc sách báo và các hoạt động giải trí khác mà họ theo đuổi. Nhu cầu về hàng hóa và dịch vụ của con người nói chung lớn hơn khả năng đáp ứng chúng. Theo Mankiw và Mark p. Taylor [3], khan hiếm có nghĩa là xã hội có nguồn lực hạn chế và do đó không thế sản xuất tất 13 cả các hàng hóa và dịch vụ mà con người yêu cầu.
Mỗi cá nhân không thể có tất cả mọi thứ mà họ mong muốn. Mỗi một gia đình không thể đáp ứng toàn bộ nhu cầu của của các thành viên gia đình. Một quốc gia không thể đáp ứng mức sống cao nhất cho người dân của mình. Không có xã hội nào đạt đến mức không tưởng về khả năng vô hạn.
Với mong muốn không giới hạn, điều quan trọng là một nền kinh tế bao gồm các hộ gia đình và doanh nghiệp phải đưa ra quyết định phân bổ các nguồn lực khan hiếm của mình một cách có hiệu quả và hợp lý để có thể đáp ứng mong muốn và nhu cầu của mọi thành viên ở mức độ phù hợp. Đối mặt với sự khan hiếm buộc chúng ta luôn phải đứng trước những sự lựa chọn. Sự • chọn • Trong cuộc sống của con người luôn đứng trước nhiều sự lựa chọn khác nhau, bởi vì chúng ta “không thể có tất cả”, chúng ta phải quyết định những gì chúng ta sẽ có và những gì chúng ta phải từ bỏ. Theo McConnell, Brue và Flynn [4], sự lựa chọn là sự so sánh của các yếu tổ khác nhau đế đưa ra quyết định những gì chúng ta sẽ có và những gì chủng ta phải từ bỏ.
Một người lao động với tiền lương kiếm được, anh ta sẽ quyết định tiêu dùng thế nào. Anh ta có thể chọn tiêu dùng hết toàn bộ số tiền kiếm được cho thực phẩm, quần áo, vui chơi, giải trí ở hiện tại thì anh ta sẽ không có tiền tiết kiệm dự phòng những lúc ốm đau hay về già. Nếu anh ta tiết kiệm một phần tiền tiêu dùng hiện tại thì anh ta sẽ có thêm một phần tiền dự phòng cho tương lai. Đó là sự lựa chọn.
Một doanh nghiệp sẽ quyết định dùng nguồn lực của mình để đầu tư vào việc nâng cấp dây chuyền sản xuất tự động giúp tăng năng suất, giảm chi phí, tăng chất lượng, tối ưu trong sản xuất hay đầu tư vào hệ thống công nghệ thông tin giúp thay thế các thao tác thủ công, giúp dữ liệu an toàn, cải thiện thông tin liên lạc nội bộ và khách hàng, đồng thời giúp doanh nghiệp tăng khả năng cạnh tranh với đối thủ. Cả hai đều mang lại lợi ích cho doanh nghiệp và doanh nghiệp phải có sự lựa chọn bởi vì nguồn lực có giới hạn. Sự lựa chọn giúp mang lại hiệu quả về kinh tế và xã hội, đặc biệt là mang lại hiệu quả cao nhất từ nguồn lực sẵn có. Sự lựa chọn liên quan đến 14 sự đánh đổi.
Khi lựa chọn một quyết định này bỏ qua một quyết định khác, chúng ta phải cân nhắc sự đánh đổi giữa những lợi ích thu được từ quyết định này với những lợi ích mất đi từ quyết định khác. Phân tích biên Một khái niệm quan trọng được sử dụng để phân tích các lựa chọn là khái niệm phân tích biên. Trong nghiên cứu của McConnell, Brue và Flynn [4], “biên” trong kinh tế học có nghĩa là “bể sung” hoặc “thay đồi”. Theo Karl và cộng sự [5], phân tích biên ỉà quả trình phân tích các chi phỉ, ỉợi ích bổ sung hoặc gia tăng, phát sinh từ một lựa chọn hoặc quyết định.
Do nguồn lực khan hiếm nên cần phải cân nhắc chi phí biên và mỗi lựa chọn đều liên quan đến lợi ích biên. Để đưa ra các lựa chọn một cách hợp lý, người ra quyết định phải so sánh lợi ích biên và chi phí biên Ví dụ, trên trang web viettelservice.