CHƯƠNG 1 TẾ BÀO VÀ MÔ ĐỘNG VẬT Mục tiêu của chương: * Về kiến thức: Nắm được cấu tạo, thành phần hóa học và đặc tính sinh lý của tế bào động vật; khái niệm về các loại mô trong cơ thể động vật; hiểu rõ khái niệm về niêm mạc và tương dịch mạc; khái quát được vị trí, chức năng của các bộ phận, các hệ thống trong cơ thể động vật. * Về kỹ năng: Vẽ được cấu tạo của tế bào động vật và lấy ví dụ trong thực tế sản xuất, minh họa được đặc tính sinh lý của tế bào động vật; chỉ ra được các niêm mạc và tương dịch mạc trong cơ thể động vật. * Về thái độ: Nghiêm túc, cẩn thận trong khi học tập. TẾ BÀO ĐỘNG VẬT 1.
Đại cương về tế bào Khái niệm: Tế bào là đơn vị cấu tạo nên cơ thể người và động vật. Nó có những đặc điểm cơ bản của một cơ thể sống như: trao đổi chất, tiếp nhận kích thích, lớn lên, sinh sản và chết. Trong sinh vật học, người ta phân biệt động vật đơn bào và đa bào. - Động vật đơn bào là cơ thể chỉ cấu tạo bởi một tế bào.
Cấu trúc tế bào động vật - Động vật đa bào là cơ thể được cấu tạo bởi nhiều tế bào. Các tế bào hợp thành mô (tổ chức), cơ quan (bộ phận), hệ cơ quan (bộ máy), từ đó tạo nên một thể hữu cơ hoàn chỉnh là cơ thể. Trong quá trình tiến hóa của sinh vật, mỗi loại tế bào có hình thái, chức năng chuyển hóa riêng để thực hiện nhiệm vụ sinh lý riêng của từng tổ chức, cơ quan trong cơ thể. Ví dụ: - Tế bào cơ vân (cơ bám vào xương) làm chức năng vận động, vì thế có hình sợi dài, khi co giãn có thể dài ra hoặc ngắn lại tạo nên sự vận động.
- Tế bào hồng cầu (trong máu người và động vật) làm chức năng tiếp nhận, vận chuyển O2 hoặc CO2, vì thế có hình elip để có diện tích bề mặt lớn. 11 - Tế bào thần kinh: thân hình đa giác có sợi trục rất dài để dẫn truyền các xung đột thần kinh, các kích thích từ ngoại biên (da, cơ) vào thần kinh trung ương (tủy sống, não). - Có loại tế bào sinh trưởng rất nhanh như tế bào sinh dục, có loại không sinh sản như tế bào thần kinh. Kích thước của tế bào: Tế bào có kích thước rất khác nhau, có loại rất nhỏ, kích thước từ 2 – 30 micromet phải nhìn dưới kính hiển vi mới thấy được từ.
Có loại kích thước và hình dạng luôn thay đổi như bạch cầu đa nhân trung tính (trong máu). Nó có thể thu nhỏ lại, xuyên qua mạch máu đến các mô bị bệnh để tiêu diệt vi khuẩn; có loại kích thước lớn 0,2mm như tế bào trứng (noãn) chín hoặc rất lớn, đường kính từ 1 – 1,5 mm như trong lòng đỏ trứng gà, vịt. Cấu tạo tế bào Tuy có sự khác nhau về hình dạng, kích thước và chức năng, song cấu tạo chung của tế bào gồm 3 phần chính là: màng tế bào, chất nguyên sinh và nhân. Màng tế bào Là lớp màng cực mỏng (70 – 100A) bao bọc mặt ngoài tế bào, cấu tạo bởi lipit và protein.
Nó không chứa celulocen như tế bào thực vật. Trên bề Hình 1. Cấu tạo tế bào mặt màng tế bào tùy theo vị trí hình thành những khía dọc hay các sợi cực nhỏ gọi là nhung, làm tăng diện tích bề mặt tế bào để thực hiện các chức năng sinh lý riêng biệt như hấp thụ ở ruột, lọc ở thận. Màng tế bào ngăn cách tế bào, bảo vệ nguyên sinh chất với môi trường nơi thực hiện sự trao đổi chất với môi trường bên ngoài.
Chất nguyên sinh (bào tương) Là chất lỏng không có hình dạng nhất định chứa bên trong màng tế bào. Chất nguyên sinh chứa khoảng 85% nước và 15% protein đặc biệt là các RNA (ribo – nucleic –axit), các enzyme (men), axit-amin, các sản phẩm trung gian của sự trao đổi chất, muối khoáng. Trong nguyên sinh chất còn chứa các bào quan là các cấu trúc nhất định để đảm nhiệm những chức năng cần thiết duy trì mọi mặt hoạt động sống của các tế bào. Các bào quan gồm: lưới nội bào, Ribosom, bộ máy Golgi, hệ tiểu vật, Lizosom, bào tâm và vi ống.
12 - Lưới nội bào: Là hệ thống các ống rất nhỏ (đường kính từ 250 -500 micromet) xếp song song với nhau và tạo thành mạng lưới nằm xung quanh nhân tế bào. Có hai loại lưới nội bào: - Lưới nội bào không hạt là mặt ngoài các ống không có các hạt bám vào. - Lưới nội bào có hạt là mặt ngoài các ống có các hạt bám vào. Lưới nội bào tham gia tổng hợp chất (protein, lipit, gluxit) thu nhận, vận chuyển và tích lũy các chất.
- Ribosom là những hạt rất nhỏ, đường kính khoảng 150A chứa RNA và protein. Chúng có thể đứng riêng rẽ hoặc bám vào lưới nội bào thành từng đám gọi là polysom. Ribosom cùng lưới nội bào tham gia tổng hợp protein. - Bộ máy Golgi: Giống một mạng lưới nằm gần nhân tế bào, gồm các bao dẹt mỏng xếp song song như một chồng đĩa xen kẽ có các túi nhỏ hoặc lớn, đường kính khoảng 300 – 500 A.
Thành của 3 phần này rất mỏng, khoảng 75A. Chức năng: lưới Golgi tổng hợp nên các hạt chế tiết trong tế bào. - Hệ tiểu vật: Là những vật nhỏ giống như chiếc bánh mì nằm vùi trong bào tương, đường kính 0,3 - 0,7 micromet. Các tiểu vật có hình dáng luôn biến đổi.
Chức năng tiểu vật là nơi sản sinh và tích lũy năng lượng cung cấp cho mọi hoạt động của tế bào, nơi chứa các enzym cần cho sự hô hấp tế bào. - Lizosom: Giống các túi nhỏ, đường kính 0,2 – 0,5 micromet, thành mỏng bên trong chứa các men thủy phân. Lizosom có chức năng tiêu hóa các chất từ môi trường đi vào hoặc do chính tế bào sinh ra, kể cả các tế bào chết. - Bào tâm: Là khối bào tương sánh đặc nằm sát nhân hoặc ngay trên bề mặt nhân tế bào xung quanh là các sợi dây tơ cực nhỏ gọi là dây sao hoặc vi ống.
Chức năng: Bào tâm liên quan đến sự vận động và phân chia của các tế bào. - Vi ống: Là các ống cực nhỏ nằm trong nguyên sinh chất tạo thành như 1 cái khung của tế bào tương. Chúng là nơi vận chuyển các chất muối khoáng, nước trong bào tương. Nhân tế bào Mỗi tế bào thường có một nhân.
Nhân thường có hình tròn, có thể giống hình bầu dục như tế bào hồng cầu gia cầm. Vị trí: Nhân thường nằm giữa tế bào, nhưng cũng có thể nằm lệch sát bề mặt màng tế bào (tế bào cơ vân). Cấu tạo: gồm 4 phần: màng nhân, chất nhân, hạt nhân và nhiễm sắc thể. - Màng nhân: Màng nhân là một màng kép, gồm 2 màng mỏng, ở giữa là một khoảng quanh nhân.
Trên màng ngoài có các lỗ thông với bào tương. Thông qua các lỗ này, màng nhân kiểm soát sự trao đổi chất giữa nhân và bào tương. - Chất nhân: Chất nhân thuần nhất không có cấu trúc. Trong chất nhân chứa các men, RNA, protein, các ion Ca++, Mg++.
13 - Hạt nhân: Hạt nhân giống một khối cầu nhỏ. Mỗi nhân có thể chứa từ 1-2 hạt nhân. Hạt nhân chứa RNA, DNA, protein, nucleotit, các chất khoáng như Zn, Fe, Ca, K giữ vai trò quan trọng trong đời sống tế bào, liên quan trực tiếp trong quá trình phân chia, sinh sản của tế bào, tham gia tổng hợp protein, RNA và cả DNA. - Thể nhiễm sắc: Trong nhân tế bào chứa các chất màu đậm (tím sẫm) tồn tại dưới 2 dạng.
Dạng đặc gọi là chất nhiễm sắc và dạng sợi gọi là thể nhiễm sắc (ở tế bào đang ở thể phân chia hoặc sinh sản). + Thể nhiễm sắc là các sợi hình gậy, sợi hình chữ V hoặc hình hạt. Chính giữa là một eo thắt, 2 bên là cánh. Các thể nhiễm sắc giống nhau từng đôi một và gọi là nhiễm sắc thể tương đồng.
+ Ở mỗi loài động vật, trong nhân tế bào có n đôi nhiễm sắc thể, nghĩa là 2n gọi là bội nhiễm sắc thể và đặc trưng riêng cho từng loài không thay đổi, thí dụ ở người 2n = 46, chó 2n = 78, thỏ 2n = 44, trâu 2n = 46. Riêng ở các tế bào sinh dục (tinh trùng hoặc tế bào trứng) số lượng sắc thể chỉ là 1n, thí dụ ở tinh trung người = 23; tinh trung trâu n = 23. + Ở nhiều loài động vật, trong bộ nhiễm sắc thể còn có 1 đôi nhiễm sắc thể sinh dục hay nhiễm sắc thể giới tính quyết định giới tính đực hoặc cái, quy ước gọi là X, Y, Z. Nhiễm sắc thể giới tính cái gồm 2 nhiễm sắc thể X giống nhau.
* Ở phụ nữ số nhiễm sắc thể sẽ là 2n + X + X = 44 + X + X. * Giới tính đực gồm 1 là X; 1 là Y khác nhau, vậy là ở nam giới số nhiễm sắc thể sẽ là 2n = 44 +X+Y. * Nhiễm sắc thể ở tế bào sinh dục chỉ có n nhiễm sắc thể. Như vậy, ở trứng phụ nữ (noãn) n = 22+X, còn trong tế bào tinh trùng nam giới có 2 loại: n = 22+X và n = 22+Y.
Như vậy, thể nhiễm sắc mang yếu tố di truyền quyết định giới tính đực và cái ở các loài. Thành phần hóa học của tế bào động vật Tế bào động vật được cấu tạo bởi khoảng 40 nguyên tố hóa học nhưng chủ yếu là C, H, O, N, S, Ca, K, P, Mg, Na, Fe, Zn. Nhưng nguyên tố này hợp thành các hợp chất hữu cơ và hợp chất vô cơ chứa trong các thành phần cấu tạo tế bào, đặc biệt chiếm khoảng 99% khối lượng nguyên sinh chất. - Hợp chất vô cơ gồm: nước, muối khoáng như: Ca 3(PO4)2; Mg3(PO4)2; Na2CO3; K2CO3; KHCO3; NaHCO3.
- Hợp chất hữu cơ chia ra làm 3 nhóm: + Nhóm gluxit: Gồm đường đơn: Glucose C 6H12O6, đường kép: sacharose C12H22O11, đa đường: polysarcharis (C6H5O6)n. 14 + Nhóm protein (chất đạm) là chất cơ bản của sự sống, thành phần cấu tạo cơ bản của mọi tế bào động vật có cấu tạo rất phức tạp từ các nguyên tố C, H, O, N, S. Thí dụ: albumin (lòng trắng trứng), các axit amin, peptit, polypetit. Đặc tính sinh lý của tế bào Mọi tế bào sống đều có một đặc tính chung là sự trao đổi chất, tính chuyển động, tính cảm ứng, tính thích nghi, sự phát triển và sự sinh sản.
Sự trao đổi chất Đặc tính quan trọng nhất của tế bào là sự trao đổi chất hay còn gọi là sự chuyển hóa, nhờ vậy tế bào tồn tại và phát triển.