Chương 1 trình bày các vấn đề chung về đánh giá nhân cách, bao gồm các nội đung chính:. Khái niệm đánh giá nhân cách, mục đích, nhiệm vụ, nội dung của hoạt động đánh giá nhân cách, phân biệt lĩnh vực đánh giá nhân cách với các lĩnh vực khác trong Tâm lí học. Một số vấn để về các thuộc tính đo lường của trắc nghiệm nhân cách: " độ hiệu lực, độ tin cậy của trắc nghiệm đánh giá nhân cách; các đặc trưng của trắc nghiệm nhân cách. Céc nguyên tắc và yêu cầu đối với nghiệm viên (người đánh giá) và nghiệm w thể (người được đánh giá), yêu cầu trong đánh giá nhân cách học sinh.
Yêu cầu đối với người học: ~ Trình bày, phân tích được khái niệm đánh giá nhân cách và phân biệt được các khái niệm có liên quan. ệ ~ Liên hệ, đối chiếu các nội dung của chương với các kiến thức có liên quan trong Tâm lí học: Tâm lí học nhân cách, Tâm lí học phát triển. đã được học trong chương trình. ~ Trình bày được các nguyên tắc, yêu cầu trong đánh giá nhân cách.
Có khả năng vận dụng các nguyên tắc, yêu cầu đó trong việc thực hành đánh giá nhân cách. KHÁI NIỆM ĐÁNH GIÁ NHÂN CÁCH 1. Khái niệm chung về đánh giá nhân cách Trong Tâm lí học hiện nay, thuật ngữ đánh giá râm lí được hiểu theo những cách khác nhau. Có tác giả hiểu đánh giá đồng nghĩa với chẩn đoán tâm lí, tác gỉ khác lại hiểu đánh giá đồng nghĩa với đo lường tâm lí.
Do vậy, việc đưa ra một ệc là hết sức cần thiết. Khái niệm này sẽ là cơ sở cho việc triển khai các nội dung cơ bản của tài liệu này. Trước hết, về khái niệm đánh giá tâm lí. Đánh giá được hiểu nhưlà quá trình thu thập và phân tích thông tỉn theo các tiêu chí nhất định để có thể đưa ra các nhận định, quyết định mang tính hướng dẫn, tư vấn hay hành chính.
Đánh giá như là một hoạt động đi đến kết quả là các nhận định, quyết định chứ không hiểu đơn thuần như là một “lời phán xét”. Như vậy, để đánh giá cần có các tiêu chí, thu thập thông tin từ các nguồn khác nhau, từ đó xác định mức độ, tính chất của vấn đề làm cơ sở cho các quyết định tiếp theo. Đánh giá tâm lí cũng được hiểu từ xuất phát điểm như vậy. Đánh giá tâm lí là việc thu thập, phân tích thông tin để xác nhận, lượng giá các hiện tượng, các vấn đề tâm lí ở cá nhân theo những tiêu chí nhất định, làm cơ sở cho việc tiến hành các tác động tiếp theo.
Phân biệt đánh giá tâm lí và chẵn đoán tâm lí. Trong lĩnh vực đánh giá tâm lí có hai khái niệm gần nhau và đôi khi được hiểu một cách đồng nhất. Đó là đánh giá tâm lí và chẩn đoán tâm lí. Mặc dù hai khái niệm này rất gần và việc phân biệt là tương đối, vẫn cần có sự phân biệt để có cách hiểu thống nhất.
Đánh giá được hiểu theo nghĩa rộng bao hàm chẩn đoán. Chẩn đoán được hiểu là công việc xác định bản chất của một lệch lạc, rối nhiễu hay bệnh lí, nguyên nhân của hiện tượng rối nhiễu hay lệch lạc đó ở cá nhân cụ thể. Chẩn đoán tập trung vào việc làm rõ, xác nhận một lệch lạc, một rối loạn hay một bệnh, dựa trên những thông tỉn ban đầu hay giả thuyết ban đầu để định hướng chẩn đoán. Như vậy, chan đoán cũng cần thu thập thông tin, tuy nhiên mục tiêu của chẩn đoán hẹp hơn và sâu hơn.
Nếu coi chẩn đoán là một quá trình thì quá trình chẩn đoán bao gồm nhiều khâu, bao gồm cả đánh giá — theo nghĩa hẹp. Đánh giá hiểu theo nghĩa hẹp là một khâu, một công đoạn trong quá trình chẩn đoán. Ở tài liệu này, đánh giá được hiểu theo nghĩa rộng, theo đó chẩn đoán là một dạng đánh giá đặc biệt và chuyên sâu. Trắc nghiệm tâm lí và đánh giá tâm lí.
Trắc nghiệm tâm lí (test) với tư cách là công cụ đo lường tâm lí là một yếu tố cần thiết và quan trọng trong hoạt động đánh giá. Trắc nghiệm được sử dụng trong quá trình đánh giá để thu thập thông tứn Thực hiên trắc nghiệm (testing) là một khâu của đánh giá. Nhưng thực hiện trắc nghiệm không đồng nhất với đánh giá. Bởi lẽ, để đánh giá cấu trúc tâm lí của một người nào đó một cách đúng đắn thì đánh giá đó không chỉ được dựa trên kết quả của trắc nghiệm mà còn dựa trên nhiều yếu tố khác như: quan sát, thực nghiệm tự nhiên hoặc thực nghiệm trong phòng thí nghiệm, cũng có thể là qua việc đàm thoại, điều tra.
Tuy nhiên, nhà nghiên cứu rất chú ý sử dụng phương pháp trắc nghiệm. Bởi vì trắc nghiệm trong những điều kiện nhất định sẽ là một công cụ tốt giúp chúng ta đánh giá, nhận xét xác đáng hơn đối với hiện tượng tâm lí đang được tìm hiểu. Đánh giá và nhận định một hiện tượng tâm lí hay nhân cách là một vấn đề phức tạp vì nó động chạm đến cả các vấn đề khoa học và các vấn đề đạo đức xã hội. Khi đánh giá tâm lí người bao gồm nhiều tham số, cẳn nhiều trắc nghiệm cho.
nhiều lĩnh vực khác nhau như: nhận thức, tình cảm, năng lực, tính cách. Ngoài ra, đánh giá tâm lí cũng cần nhiều nguồn thông tỉn khác nhau như: cha me thầy cô, bạn bè. nhiều cách quan sát khác nhau, có thể là quan sát trong tự nhiên khi một em bé đang chơi với bạn bè hoặc quan sát trong phòng thí nghiệm với các dụng cụ chỉ định của người nghiên cứu. Trong nhiều trường hợp, tất cả những đánh giá này sau đó được tổng hợp và thống nhất với nhau thành một nhận định chung về tâm lí của nghiệm thể được đánh giá.
Ví dụ như khi ta nói cậu bé A thông minh thì đây là một nhận định được tổng hợp từ nhiều kết quả khác nhau trong quá trình quan sát, đàm thoại, trắc nghiệm với cậu bé A đó. Từ cách hiểu này, đánh giá nhân cách được hiểu rộng hơn so với việc sử dụng trắc nghiệm hay sử dụng một công cụ đo lường tâm lí. Trong đánh giá đương nhiên cần có các công cụ đo lường nhân cách (các trắc nghiệm, bảng kiểm, check list.) và sử dụng các công cụ đó. Nhưng việc sử dụng các công cụ đó chỉ là một phần của đánh giá nhân cách.
Từ những điểm phân biệt đó, đánh giá nhân cách được hiểu là việc #iw thập các thông tin về một nhân cách để xác định, nhận biết, lượng giá các dấu hiệu các nét cơ bản, các mẫu hành vi, các trạng thái, các xu hướng phát triển của nhân cách, cũng như các vẫn đề, lệch lạc có thể có ở nhân cách bằng cách sử dụng các công cự đo lường tâm lí. Các kết quả của đánh giá nhân cách là cơ sở cho việc chân đoán sâu hơn, lên kế hoạch cho việc phòng ngừa hoặc can thiệp đối với nhân cách. Như vậy, đánh giá nhân cách là một công việc nhất thiết phải có trong hoạt động cung cấp dịch vụ tâm lí, lâm sàng hoặc trường học. Trong đó, đánh giá có thể ở mức độ khác nhau: từ đánh giá sàng lọc, đến đánh giá chân đoán, đánh giá đơn giản hay đánh giá chuyên sâu.
Phạm vi của đánh giá nhân cách rất rộng và rất đa dạng. Tuy vậy, quan trọng là cần xuất phát từ cách hiểu nhân cách như là một cá nhân cụ thể với tr cách là chủ thể tâm lí và chủ thể xã hội trong quá trình phát triển và tương tác Điểm xuất phát này cho phép nghiên cứu nhân cách với tư cách là một cá nhân cụ thể trong quá trình hình thành và phát triển tâm lí của nó để trở thành một chủ thể tâm lí (tức là có khả năng điều khiển, chỉnh tâm lí của bản thân: điều khiển, điều chỉnh nhận thức, tình cảm, ý chí. tồn tại như một cá nhân có đời sống, tâm lí riêng khác biệt với những cá nhân khác). Các hiện tượng tâm lí này ở chủ thể có thể theo đõi, đánh giá, can thiệp bằng các phương pháp khoa học.
Đồng thời cá nhân phát triển trong bối cảnh tương tác với các cá nhân khác trong các nhóm xã hội — chủ thể của hoạt động trong đời sống xã hội. Quan điểm này cho phép thao tác hoá việc đánh giá nhân cách. Từ đó cần nhấn mạnh rằng đánh giá nhân cách cần được hiểu trước hết là đánh giá một cá nhân cụ thể, tránh cách hiểu về nhân cách một cách trừu tượng, tách khỏi cá nhân cụ thể. Chỉ có thể đánh giá nhân cách khi nhân cách ấy được thẻ hiện một cách cụ thể sống động qua hành vi cụ thể, trải nghiệm cụ thể của một con người cụ thể, trong hoàn cảnh sống cụ thể.
Trừu xuất nhân cách khỏi cá nhân cụ thể thì không thể có đánh giá khoa học và càng không phải là đánh giá của tâm If khoa học, mà là đánh giá của văn hoá học hay văn học. Không thể đánh giá nhân cách theo nghĩa khoa học ứng dụng và thực chứng khi cá nhân không tồn tại. Như vậy, có thể và cần phải đánh giá nhân cách ấy với tư cách là chủ thể tâm 1í (cái tôi, xúc cảm và sự điều chỉnh xúc cảm, nhận thức, thái độ và sự định hướng hành vi, các kiểu hành vi ôn định ở cá nhân.) và chủ thể xã hội (hành vi xã hội, động cơ xã hội, tương tác xã h: Từ đó có thể thấy đánh giá nhân cách bao gồm đánh giá từng mặt của nhân cách: đánh giá về xúc cảm, đánh giá về hành vi, đánh giá về cái tôi, đánh giá về động cơ, đến đánh giá tổng quát nhân cách để có được một bức tranh tổng thể về nhân cách. Hoạt động đánh giá nhân cách bao gồm các thành phần: — Mục tiêu đánh giá: Đánh giá nhằm mục đích nào? Đánh giá sàng lọc các vấn đề tâm lí hay đánh giá để nhận dạng, phân loại nhân cách, hay đánh giá ứng dụng cho hướng nghiệp, hôn nhân.
— Các công cụ đánh giá: Các trắc nghiệm, các bảng kiểm kê, các thang đo. ~ Các nguyên tắc, các quy trình: Các nguyên tắc đánh giá nhân cách, các quy trình tiến hành các phương pháp, các trắc nghiệm. — Con người được đào tạo: Nắm vững các nguyên tắc đánh giá, có nền tảng kiến thức tâm lí học, kiến thức về đo lường tâm lí, có kĩ năng sử dụng trắc nghiệm tâm lí. Các loại đánh giá: ~ Đánh giá chính thức: Là đánh giá sử dụng các công cụ đã được chuẩn hoá, kết quả đánh giá cung cấp cho các nhiệm vụ chính thức: Đánh giá tâm thần, nghiên cứu.