Luận Án Tiến Sĩ Tâm Lý Học Về Kỹ Năng Giao Tiếp Với Trẻ Khuyết Tật

Luận án tiến sĩ nghiên cứu tâm lý học kỹ năng giao tiếp với trẻ khuyết tật của nhân viên công tác xã hội, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực tại

• Tác giả: Phan Thị Thanh Hương
• Người hướng dẫn: GS. Phạm Tất Dong
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Kỹ Năng Giao Tiếp Với Trẻ Khuyết Tật
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ KỸ NĂNG GIAO TIẾP VỚI TRẺ KHUYẾT TẬT CỦA NHÂN VIÊN CÔNG TÁC XÃ HỘI
• 1.1. Nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.2. Nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ KỸ NĂNG GIAO TIẾP VỚI TRẺ KHUYẾT TẬT CỦA NHÂN VIÊN CÔNG TÁC XÃ HỘI
• 2.1. Kỹ năng giao tiếp
• 2.2. Trẻ khuyết tật
• 2.3. Nhân viên công tác xã hội
• 2.4. Kỹ năng giao tiếp với trẻ khuyết tật của nhân viên công tác xã hội
• 2.5. Các yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến kỹ năng giao tiếp với trẻ khuyết tật của nhân viên công tác xã hội
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: TỔ CHỨC THỰC HIỆN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Tổ chức thực hiện nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3. Tiêu chí đánh giá và thang đánh giá
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN VỀ KỸ NĂNG GIAO TIẾP VỚI TRẺ KHUYẾT TẬT CỦA NHÂN VIÊN CÔNG TÁC XÃ HỘI
• 4.1. Thực trạng chung kỹ năng giao tiếp với trẻ khuyết tật của nhân viên công tác xã hội
• 4.2. Thực trạng yếu tố ảnh hưởng đến kỹ năng giao tiếp của nhân viên công tác xã hội với trẻ khuyết tật (n=353)
• 4.3. Thực nghiệm tác động nhằm nâng cao kỹ năng giao tiếp của nhân viên công tác xã hội với trẻ khuyết tật vận động
• 4.4. Tiểu kết chương 4
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu về kỹ năng giao tiếp với trẻ khuyết tật của nhân viên công tác xã hội

Nghiên cứu về kỹ năng giao tiếp với trẻ khuyết tật đã được thực hiện ở nhiều quốc gia, với nhiều phương pháp và cách tiếp cận khác nhau. Các nghiên cứu này chỉ ra rằng giao tiếp hiệu quả là yếu tố quan trọng trong việc hỗ trợ trẻ khuyết tật. Nghiên cứu ở nước ngoài cho thấy rằng việc phát triển kỹ năng giao tiếp không chỉ giúp trẻ khuyết tật hòa nhập xã hội mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống của họ. Các nghiên cứu cũng nhấn mạnh vai trò của nhân viên công tác xã hội trong việc tạo ra môi trường giao tiếp tích cực cho trẻ khuyết tật. Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng phương pháp giao tiếp cần được điều chỉnh phù hợp với từng dạng khuyết tật, từ đó giúp trẻ khuyết tật phát triển ngôn ngữ và kỹ năng xã hội.

1.1. Nghiên cứu ở nước ngoài

Nghiên cứu ở nước ngoài đã chỉ ra rằng kỹ năng giao tiếp là một trong những yếu tố quyết định đến sự phát triển của trẻ khuyết tật. Các nghiên cứu này cho thấy rằng nhân viên công tác xã hội cần có kỹ năng lắng nghe và tương tác xã hội để có thể hỗ trợ trẻ khuyết tật một cách hiệu quả. Một số nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phương pháp giao tiếp đa dạng, như can thiệp sớm, có thể giúp trẻ khuyết tật phát triển tốt hơn. Điều này cho thấy rằng phát triển kỹ năng giao tiếp là một yếu tố quan trọng trong việc hỗ trợ trẻ khuyết tật hòa nhập xã hội.

1.2. Nghiên cứu ở Việt Nam

Tại Việt Nam, nghiên cứu về kỹ năng giao tiếp với trẻ khuyết tật còn hạn chế. Tuy nhiên, một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng nhân viên công tác xã hội thường gặp khó khăn trong việc giao tiếp với trẻ khuyết tật do thiếu kiến thức và kỹ năng. Các nghiên cứu này cũng nhấn mạnh rằng việc đào tạo kỹ năng giao tiếp cho nhân viên công tác xã hội là cần thiết để nâng cao chất lượng dịch vụ hỗ trợ trẻ khuyết tật. Hơn nữa, việc áp dụng các phương pháp giao tiếp phù hợp với từng dạng khuyết tật sẽ giúp cải thiện hiệu quả can thiệp và hỗ trợ cho trẻ khuyết tật.

II. Cơ sở lý luận về kỹ năng giao tiếp với trẻ khuyết tật của nhân viên công tác xã hội

Cơ sở lý luận về kỹ năng giao tiếp với trẻ khuyết tật bao gồm các khái niệm và lý thuyết liên quan đến tâm lý học và công tác xã hội. Kỹ năng giao tiếp được định nghĩa là khả năng truyền đạt thông tin, cảm xúc và ý tưởng một cách hiệu quả. Đối với trẻ khuyết tật, kỹ năng giao tiếp không chỉ đơn thuần là việc nói và nghe, mà còn bao gồm khả năng hiểu và tương tác với môi trường xung quanh. Nhân viên công tác xã hội cần nắm vững các lý thuyết về tâm lý trẻ em để có thể áp dụng vào thực tiễn. Việc hiểu rõ về tâm lý trẻ em sẽ giúp nhân viên công tác xã hội phát triển các kỹ năng giao tiếp phù hợp, từ đó tạo ra môi trường giao tiếp tích cực cho trẻ khuyết tật.

2.1. Kỹ năng giao tiếp

Kỹ năng giao tiếp bao gồm nhiều thành phần như kỹ năng lắng nghe, kỹ năng diễn đạt và kỹ năng tương tác xã hội. Đối với trẻ khuyết tật, việc phát triển các kỹ năng giao tiếp này là rất quan trọng. Nhân viên công tác xã hội cần phải có khả năng lắng nghe và hiểu những nhu cầu của trẻ khuyết tật để có thể hỗ trợ họ một cách hiệu quả. Việc áp dụng các phương pháp giao tiếp phù hợp sẽ giúp trẻ khuyết tật phát triển ngôn ngữ và kỹ năng xã hội.

2.2. Trẻ khuyết tật

Trẻ khuyết tật là những trẻ em có những hạn chế về thể chất hoặc tinh thần, ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp và hòa nhập xã hội. Việc hiểu rõ về các dạng khuyết tật sẽ giúp nhân viên công tác xã hội có những phương pháp giao tiếp phù hợp. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng trẻ khuyết tật cần được hỗ trợ để phát triển kỹ năng xã hội và ngôn ngữ, từ đó giúp họ hòa nhập tốt hơn vào cộng đồng.

III. Tổ chức thực hiện và phương pháp nghiên cứu

Tổ chức thực hiện nghiên cứu về kỹ năng giao tiếp với trẻ khuyết tật cần được thực hiện một cách hệ thống và khoa học. Các phương pháp nghiên cứu như phỏng vấn sâu, quan sát và thực nghiệm sẽ giúp thu thập dữ liệu chính xác về thực trạng kỹ năng giao tiếp của nhân viên công tác xã hội. Việc áp dụng các phương pháp này sẽ giúp xác định rõ các yếu tố ảnh hưởng đến kỹ năng giao tiếp và từ đó đề xuất các biện pháp cải thiện. Nghiên cứu cũng cần phải được thực hiện trên một mẫu lớn để đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của kết quả.

3.1. Tổ chức thực hiện nghiên cứu

Nghiên cứu cần được tổ chức một cách chặt chẽ, từ việc xác định đối tượng nghiên cứu đến việc thu thập và phân tích dữ liệu. Nhân viên công tác xã hội là đối tượng chính trong nghiên cứu này, do đó cần có sự phối hợp chặt chẽ với các cơ sở bảo trợ xã hội để thu thập thông tin. Việc tổ chức nghiên cứu cần đảm bảo tính khách quan và khoa học, từ đó đưa ra những kết luận chính xác về thực trạng kỹ năng giao tiếp.

3.2. Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp nghiên cứu như phỏng vấn sâu, quan sát và thực nghiệm sẽ được áp dụng để thu thập dữ liệu. Phỏng vấn sâu giúp hiểu rõ hơn về quan điểm và trải nghiệm của nhân viên công tác xã hội trong việc giao tiếp với trẻ khuyết tật. Quan sát sẽ giúp ghi nhận các hành vi giao tiếp thực tế, trong khi thực nghiệm sẽ cho phép đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp nhằm nâng cao kỹ năng giao tiếp.

IV. Kết quả và bàn luận về kỹ năng giao tiếp với trẻ khuyết tật của nhân viên công tác xã hội

Kết quả nghiên cứu cho thấy kỹ năng giao tiếp của nhân viên công tác xã hội với trẻ khuyết tật hiện nay đang ở mức độ trung bình. Nhiều nhân viên vẫn gặp khó khăn trong việc áp dụng các phương pháp giao tiếp phù hợp với từng dạng khuyết tật. Các yếu tố như áp lực công việc và thiếu kiến thức đã ảnh hưởng đến kỹ năng giao tiếp của họ. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc nâng cao kỹ năng giao tiếp là cần thiết để cải thiện chất lượng dịch vụ hỗ trợ trẻ khuyết tật.

4.1. Thực trạng chung kỹ năng giao tiếp với trẻ khuyết tật

Thực trạng cho thấy rằng kỹ năng giao tiếp của nhân viên công tác xã hội với trẻ khuyết tật còn nhiều hạn chế. Nhiều nhân viên chưa nắm vững các phương pháp giao tiếp phù hợp, dẫn đến việc trẻ khuyết tật không nhận được sự hỗ trợ cần thiết. Việc thiếu kiến thức và kỹ năng đã ảnh hưởng đến khả năng tương tác và hỗ trợ trẻ khuyết tật trong quá trình hòa nhập xã hội.

4.2. Thực trạng yếu tố ảnh hưởng đến kỹ năng giao tiếp

Các yếu tố ảnh hưởng đến kỹ năng giao tiếp của nhân viên công tác xã hội bao gồm áp lực công việc, thiếu đào tạo và thiếu kinh nghiệm. Nghiên cứu cho thấy rằng những nhân viên có kinh nghiệm và được đào tạo bài bản thường có kỹ năng giao tiếp tốt hơn. Việc cải thiện các yếu tố này sẽ góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ hỗ trợ trẻ khuyết tật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ KỸ NĂNG GIAO TIẾP VỚI TRẺ KHUYẾT TẬT CỦA NHÂN VIÊN CÔNG TÁC XÃ HỘI 1. Nghiên cứu ở nước ngoài 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về kĩ năng giao tiếp Kỹ năng giao tiếp đã và đang được rất nhiều nhà khoa học ở nhiều lĩnh vực khác nhau quan tâm, vì thế, có nhiều hướng nghiên cứu về kỹ năng giao tiếp, trong luận án chỉ tập trung nghiên cứu một số hướng liên quan. Những nghiên cứu chung về tầm quan trọng của kỹ năng giao tiếp Geogre Herbert Mead (1934), nhà TLH hành vi xã hội người Mỹ là một trong những người sáng lập ra thuyết “tương tác biểu trưng”.

Ông đã xây dựng và phát triển khái niệm “Cái tôi”, “Nhân cách”, “Tương tác”, “Biểu tượng” để nghiên cứu đặc điểm và tính chất đặc thù của mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội dẫn theo 77, tr. Theo hướng nghiên cứu này G.Mead đã phát hiện ra vai trò của sự thấu hiểu hành vi của người khác và thông qua sự thấu hiểu đó, cá nhân thay đổi nhận thức, hành vi ứng xử cho phù hợp, từ đó hình thành và phát triển ý thức bản ngã (cái tôi) thông qua sự tương tác xã hội với người khác. Kadushin và Kadushin (1997), cho rằng tầm quan trọng của thông tin liên lạc là sự chia sẻ những suy nghĩ, cảm xúc, thái độ và ý tưởng thông qua việc trao đổi các biểu tượng bằng lời và không lời [64]. Tác giả chỉ ra sự chia sẻ chính là chia sẻ suy nghĩ riêng tư và cảm xúc với những người khác thông qua giao tiếp.Lusier (2008), đã nhấn mạnh các kỹ năng giao tiếp cá nhân đặc biệt quan trọng trong các mối quan hệ của tổ chức.

Mỗi tổ chức không chỉ được tạo ra bởi mục tiêu công việc mà trước hết được tạo ra bởi chính mối quan hệ giữa con người với con người trong tổ chức ấy. Nghiên cứu đã chỉ ra kỹ năng giao tiếp gồm: KN giải quyết xung đột, KN lắng nghe, KN quản lý cảm xúc bản thân, KN suy nghĩ tích cực, KN tạo ấn tượng ban đầu ( là cơ sở để thích nghi với tổ chức) [84]. Giao tiếp giúp cho mỗi tổ chức có được sự gắn kết, mặt khác mọi hoạt động của nhà quản lý đều được thực hiện thông qua quá trình giao tiếp. 8 Tóm lại các tác giả nhấn mạnh KNGT rất quan trọng trong quá trình tương tác, tạo ấn tượng ban đầu và xây dựng mối quan hệ mang lại hiệu quả công việc.

Những nghiên cứu tập trung làm rõ về kỹ năng thành phần của kỹ năng giao tiếp VP.Zakharov cho rằng để có năng lực GT cần có các kĩ năng sau: kỹ năng thiết lập các mối quan hệ trong giao tiếp; kỹ năng biết cân bằng nhu cầu của chủ thể và đối tượng giao tiếp; kĩ năng nghe và biết lắng nghe; kỹ năng tự chủ cảm xúc hành vi; kỹ năng tự kiềm chế và kiểm tra đối tượng GT; kỹ năng diễn đạt dễ hiểu, ngắn gọn, mạch lạc; kỹ năng linh hoạt, mềm dẻo trong GT; kỹ năng thuyết phục trong giao tiếp; kỹ năng điều khiển quá trình giao tiếp [dẫn theo 30, tr83]. Theo tác giả muốn có KNGT phải thực hiện đầy đủ các kỹ năng này, mỗi kỹ năng tác giả đưa ra 3 biểu hiện thành phần và có xây dựng thang đo trắc nghiệm cho từng kỹ năng. Nghiên cứu của V.Zakharov là một cơ sở xây dựng thang đo cho luận án. Nghiên cứu của McCarthy (1978), đã chỉ ra truyền thông là để người nói và người nghe hiểu nhau, để truyền đạt mệnh lệnh đúng tiêu chuẩn, để chia sẻ kiến thức; để người nghe chấp nhận và thống nhất về văn bản được tiếp nhận, phải nói trung thực, chân thành, để người nghe có thể tin tưởng, (McCarthy (1978), tr.272- 357) tác giả nhấn mạnh các yêu cầu về tính dễ hiểu, sự thật, sự đúng đắn, chân thành phải được nghiên cứu [Dẫn theo 81, tr.

Wismer (1998), truyền thông hiệu quả có 3 thành phần:(1) Cảm xúc bản thân, (2) Truyền cảm xúc, (3) Thể hiện hành vi [85, Tr 30-36] nghiên cứu của tác giả chỉ ra rằng truyền thông hiệu quả phụ thuộc vào cảm xúc của người sở hữu thông tin, họ có trách nhiệm truyền thông tin đến người nhận một cách trung thực, cởi mở tập trung vào vấn đề cần giải quyết không tập trung vào thể hiện hành vi của người gửi vì người gửi thường bắt đầu bằng chữ “tôi” có thể người gửi đã đặt một phần cảm xúc chủ quan của mình vào thông điệp. Tác giả 9 cho rằng hai kĩ năng lắng nghe và kĩ năng làm chủ cảm xúc bản thân là rất cần thiết vì nó giúp cho cá nhân hiểu, chia sẻ cảm thông và đưa ra những quyết định đúng đắn. Tuy nhiên để chủ thể đưa ra quyết định đúng đắn thì còn tùy thuộc vào nhiều yếu tố khác như kinh nghiệm, hoàn cảnh… A. Tác giả nhấn mạnh thêm những thành tố giúp nhận ra biểu hiện của từng kĩ năng bộ phận.

Kyrbanova và Ph.Rakhmamlina, cũng chia quá trình giao tiếp thành 3 nhóm lớn: nhóm các kĩ năng định hướng trước khi giao tiếp; nhóm các kĩ năng tiếp xúc xảy ra trong quá trình giao tiếp & nhóm các kĩ năng độc đáo trong giao tiếp theo các định hướng giá trị khác nhau [Trích dẫn theo 30,tr. Theo hai tác giả này thì các kĩ năng trong các thành phần trên bao gồm: kĩ năng nhìn thấy, nghe thấy, tiếp xúc, hiểu biết lẫn nhau, kĩ năng tổ chức, điều khiển quá trình giao tiếp. Waldek et al (2012), đã xác định từ 347 công trình nghiên cứu của 10 tạp chí chuyên ngành trong giai đoạn từ 1/2005 đến tháng 6/2010 tổng hợp có 6 năng lực GT gồm: KNGT giữa các cá nhân; KNGT qua trung gian (văn bản, đa phương tiện…); KNGT nhóm; có khả năng GT nhiệt tình, sáng tạo; KNGT phi ngôn ngữ; KNGT ngôn ngữ nói và kỹ năng lắng nghe [Dẫn theo, 75]. Tuy nhiên để có năng lực GT hiệu quả thì phải do khả năng kết nối của chủ thể vào từng tình huống GT.

Tóm lại các tác giả nghiên cứu đã chỉ ra sự đa dạng về kỹ năng thành phần của KNGT, tuy nhiên tùy từng môi trường GT mà các tác giả xây dựng các KNGT cho phù hợp. Những nghiên cứu về kỹ năng giao tiếp trong lĩnh vực nghề nghiệp Lull Funk và Piersol (1955), hiệu quả làm việc của quản lí phụ thuộc và khả năng giao tiếp bằng miệng, không chỉ là cách triển khai chính sách của công ty mà 10 còn cả cách định hướng cho nhân viên làm việc, cách chia sẻ, động viên, cách trách mắng và áp dụng kỷ luật [75,tr 17-20]. Như vậy đòi hỏi nhà quản lý phải có nhiều kỹ năng, làm tốt cả những công việc họ được phân công và cả những công việc mà nhân viên họ quản lý được phân công. Họ nhạy cảm, trách nhiệm với công việc, là người lắng nghe thấu cảm, chia sẻ chính xác, đầy đủ thông tin đến nhân viên [103].

Nghiên cứu dẫn đến kết luận rằng có mối tương quan giữa truyền thông hiệu quả và các yếu tố sau: năng suất lao động, sự hài lòng cá nhân, các mối quan hệ bổ ích, cách giải quyết vấn đề. Locker (1997), nghiên cứu GT trong lĩnh vực hành chính và kinh doanh diễn ra dưới nhiều hình thức như GT trực tiếp mặt đối mặt, điện thoại, email,. [66] tác giả cho rằng, hiệu quả GT phụ thuộc rất nhiều vào mô hình, mạng lưới GT của mỗi tổ chức vì từ mạng lưới đó sẽ quyết định tính chất của kênh truyền tải thông tin. Tác giả nhấn mạnh đến các KNGT là KN lắng nghe, KN viết, KN trình bày có liên quan chặt chẽ đến kết quả hoạt động của lĩnh vực này.

Tác giả cũng chỉ ra có 9 yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ trong tổ chức như: luôn mỉm cười, thái độ tích cực, lạc quan, biết quan tâm đến người khác, gọi người đang giao tiếp bằng tên riêng, luôn sẵn lòng giúp đỡ, suy nghĩ trước khi hành động, biết lắng nghe. Trong lĩnh vực kinh doanh thì Jay (2005) đã viết rằng “Giao tiếp hiệu quả nhất chính là biết khi nào phải ngừng nói chuyện và bắt đầu nghe, đặc biệt quan trọng hơn khi những cảm xúc trong đội thống nhất và khi nhân viên đang chia sẻ những ý tưởng” [63,tr 87–90]. Smith (2005), cho rằng sinh viên tốt nghiệp ngành kế toán cần thiết phải có kỹ năng lắng nghe, phi ngôn ngữ. Grey (2010), tuyên bố rằng 91% chuyên gia kế toán xác định giao tiếp bằng ngôn ngữ nói là cần thiết trong lĩnh vực của họ.

Rossetto và Murphy (2010), cần phát triển kỹ năng nghe và kỹ năng đối thoại trực tiếp [Dẫn theo 102]. Các tác giả chỉ ra rằng đối với sinh viên ngành kế toán thì tập trung học 2 kỹ năng chính là lắng nghe và kỹ năng sử dụng phương tiện ngôn ngữ. Tổng quan tình hình nghiên cứu về kĩ năng giao tiếp của nhân viên công tác xã hội với trẻ khuyết tật 1. Những nghiên cứu chung về tầm quan trọng kỹ năng giao tiếp của nhân viên công tác xã hội với trẻ khuyết tật Nghiên cứu của Allen và Wood (1978), cũng chỉ ra rằng chức năng của thông tin liên lạc bao gồm điều khiển, chia sẻ cảm xúc, chia sẻ thông tin, chia sẻ lễ nghĩa và hình tượng…Để hoàn thành những chức năng của thông tin một người có khả năng giao tiếp phải biết hành động như thế nào cho phù hợp, điều này cho rằng phù hợp là tiêu chí để mở rộng ý nghĩa cho năng lực giao tiếp [46, 286 – 292].

Dựa trên lý thuyết của Carl Rogers, Carkhuff và các nhà lý luận tư vấn khác, thì Toseland và Spielberg (1982) [90, tr.66-73] cho rằng, muốn hỗ trợ tiến trình thay đổi của đối tượng trợ giúp thì nhân viên CTXH cần phải có kỹ năng giao tiếp với đối tượng và để tự họ khám phá ra: sự đồng cảm; sự chân thật; sự tôn trọng; sự cụ thể; tự tiết lộ; nhận ra tiềm năng bản thân và tự thực hiện. Tuy nhiên, sự thay đổi như thế nào thì phụ thuộc vào khả năng của cá nhân. Di Blasi et al (2001), đã nghiên cứu điều tra ảnh hưởng của KNGT trong mối quan hệ giữa bác sĩ và bệnh nhân tại các bệnh viện ở Châu Âu, Mỹ và Canada đã kết luận rằng, các chuyên gia giỏi về KNGT tạo ra sự khác biệt tích cực đáng kể đối với sức khỏe của bệnh nhân [54].