Giáo Trình Dẫn Luận Ngôn Ngữ - Tài Liệu Học Tập Hiệu Quả

Tài liệu giảng dạy Dẫn luận ngôn ngữ: hướng dẫn toàn diện cho người học hệ thống hóa kiến thức từ cơ bản đến nâng cao ngành hiện nay

• Tác giả: Ts. Hồ Thị Kim Ánh
• Trường học: Đại học Hải Phòng
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Giáo Trình Dẫn Luận Ngôn Ngữ: Hướng Dẫn Toàn Diện Cho Người Học
• Loại tài liệu: giáo trình
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGÔN NGỮ
• 1.1. Bản chất của ngôn ngữ
• 1.1.1. Chức năng của ngôn ngữ
• 1.1.2. Tính hệ thống của ngôn ngữ
• 1.1.3. Nguồn gốc và sự phát triển của ngôn ngữ
• 1.1.4. Phân loại ngôn ngữ
• 1.1.5. BẢN CHẤT CỦA NGÔN NGỮ
• 1.1.5.1. Bản chất xã hội của ngôn ngữ
• 1.1.5.1.a. Ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội
• 1.1.6. Bản chất tín hiệu của ngôn ngữ
• 3. CHƯƠNG 3: TỪ VỰNG HỌC
• 3.1. CÁC ĐƠN VỊ TỪ VỰNG
• 3.1.1. Khái niệm từ vựng học
• 3.1.2. Từ là đơn vị cơ bản của ngôn ngữ
• 3.1.3. Từ vị và các biến thể
• 3.1.4. Cấu tạo từ
• 3.1.5. Cụm từ cố định (Ngữ cố định)
• 3.2. NGHĨA CỦA TỪ
• 3.2.1. Khái niệm nghĩa của từ
• 3.2.2. Các thành phần ý nghĩa của từ
• 3.3. SỰ CHUYỂN BIẾN Ý NGHĨA CỦA TỪ
• 3.3.1. Những hiện tượng biến đổi ý nghĩa từ
• 3.4. KẾT CẤU Ý NGHĨA CỦA TỪ
• 3.4.1. Kết cấu ý nghĩa của từ đa (nhiều) nghĩa
• 3.4.2. Nghĩa vị và nghĩa tố
• 3.5. HIỆN TƯỢNG ĐỒNG ÂM, ĐỒNG NGHĨA, TRÁI NGHĨA, TRƯỜNG NGHĨA
• 3.5.1. Trường nghĩa
• 3.6. CÁC LỚP TỪ TRONG TỪ VỰNG
• 3.6.1. Các lớp từ phân loại theo nguồn gốc
• 3.6.2. Các lớp từ phân loại theo phạm vi sử dụng
• 3.6.3. Các lớp từ phân loại theo phong cách sử dụng
• 4. CHƯƠNG 4: NGỮ PHÁP HỌC
• 4.1. Ý NGHĨA NGỮ PHÁP
• 4.1.1. Ý nghĩa từ vựng và ý nghĩa ngữ pháp
• 4.1.2. Các loại ý nghĩa ngữ pháp
• 4.2. PHƯƠNG THỨC NGỮ PHÁP
• 4.2.1. Các phương thức ngữ pháp phổ biến
• 4.2.2. Phân loại các ngôn ngữ dựa vào việc sử dụng các phương thức ngữ pháp
• 4.3. PHẠM TRÙ NGỮ PHÁP
• 4.3.1. Các phạm trù ngữ pháp phổ biến
• 4.4. QUAN HỆ NGỮ PHÁP
• 4.4.1. Các kiểu quan hệ ngữ pháp
• 4.5. ĐƠN VỊ NGỮ PHÁP
• 4.5.1. Các đơn vị ngữ pháp
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giáo trình dẫn luận ngôn ngữ

Giáo trình dẫn luận ngôn ngữ là một tài liệu học tập quan trọng dành cho sinh viên ngành Ngoại ngữ tại Trường Đại học Hải Phòng. Tài liệu này được biên soạn bởi nhóm tác giả gồm TS. Hồ Thị Kim Ánh (chủ biên) cùng các cộng sự. Giáo trình được thiết kế nhằm cung cấp kiến thức cơ bản và nâng cao về ngôn ngữ học, giúp người học tiếp cận một cách hệ thống và toàn diện. Nội dung giáo trình bao gồm bốn chương chính, tập trung vào các khía cạnh như bản chất ngôn ngữ, ngữ âm học, từ vựng học và ngữ pháp học. Mục tiêu chính của giáo trình là nâng cao chất lượng đào tạo và tỷ lệ đầu ra cho sinh viên.

1.1. Hướng dẫn toàn diện

Hướng dẫn toàn diện trong giáo trình này không chỉ dừng lại ở việc cung cấp lý thuyết mà còn hướng dẫn người học cách áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Giáo trình giúp sinh viên hiểu rõ bản chất của ngôn ngữ, từ đó phát triển kỹ năng sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác và hiệu quả. Các chương được sắp xếp logic, từ tổng quan về ngôn ngữ đến các khía cạnh cụ thể như ngữ âm, từ vựng và ngữ pháp, tạo điều kiện thuận lợi cho người học tiếp cận và lĩnh hội kiến thức.

1.2. Người học ngôn ngữ

Người học ngôn ngữ là đối tượng trung tâm của giáo trình này. Giáo trình được thiết kế để đáp ứng nhu cầu của sinh viên ngành Ngoại ngữ, giúp họ nắm vững các khái niệm cơ bản và quan trọng trong ngôn ngữ học. Thông qua việc học tập và nghiên cứu, người học sẽ phát triển kỹ năng phân tích và ứng dụng ngôn ngữ trong các tình huống thực tế. Giáo trình cũng khuyến khích người học tự nghiên cứu và mở rộng kiến thức thông qua các tài liệu tham khảo được liệt kê.

II. Lý thuyết ngôn ngữ

Lý thuyết ngôn ngữ là nền tảng quan trọng được trình bày trong giáo trình. Chương đầu tiên tập trung vào việc giải thích bản chất của ngôn ngữ, bao gồm bản chất xã hội và tín hiệu của ngôn ngữ. Giáo trình nhấn mạnh rằng ngôn ngữ không phải là hiện tượng tự nhiên hay sinh vật mà là sản phẩm của xã hội loài người. Ngôn ngữ được hình thành và phát triển thông qua quá trình học hỏi và giao tiếp, không phải do bẩm sinh hay di truyền. Điều này được minh chứng qua các ví dụ thực tế và nghiên cứu khoa học.

2.1. Phương pháp học ngôn ngữ

Phương pháp học ngôn ngữ được đề cập trong giáo trình bao gồm việc nắm vững các khái niệm cơ bản và áp dụng chúng vào thực tiễn. Giáo trình khuyến khích người học sử dụng các phương pháp phân tích và so sánh để hiểu sâu hơn về cấu trúc và chức năng của ngôn ngữ. Các bài tập và ví dụ minh họa giúp người học củng cố kiến thức và phát triển kỹ năng ngôn ngữ một cách hiệu quả.

2.2. Tài liệu ngôn ngữ học

Tài liệu ngôn ngữ học được sử dụng trong giáo trình bao gồm các nghiên cứu và tài liệu tham khảo từ nhiều nguồn khác nhau. Giáo trình cung cấp danh mục tài liệu tham khảo chi tiết, giúp người học có thể mở rộng kiến thức và nghiên cứu sâu hơn về các chủ đề liên quan. Điều này không chỉ hỗ trợ việc học tập mà còn khuyến khích tinh thần tự nghiên cứu và phát triển chuyên môn.

III. Kiến thức ngôn ngữ cơ bản

Kiến thức ngôn ngữ cơ bản là phần không thể thiếu trong giáo trình. Chương 2 tập trung vào ngữ âm học, giải thích các khái niệm như âm vị, âm tố và các biến thể của âm vị. Giáo trình cũng đề cập đến các hiện tượng ngôn điệu và sự biến đổi ngữ âm trong lời nói. Những kiến thức này giúp người học hiểu rõ hơn về cấu trúc và cách thức hoạt động của ngôn ngữ, từ đó nâng cao kỹ năng phát âm và giao tiếp.

3.1. Ngữ âm học

Ngữ âm học là một phần quan trọng trong giáo trình, tập trung vào việc phân tích các yếu tố âm thanh trong ngôn ngữ. Giáo trình giải thích các khái niệm như nguyên âm, phụ âm và các hiện tượng ngôn điệu. Những kiến thức này giúp người học hiểu rõ hơn về cách thức phát âm và biến đổi âm thanh trong quá trình giao tiếp.

3.2. Ngữ pháp học

Ngữ pháp học được trình bày trong Chương 4 của giáo trình, tập trung vào các khái niệm như ý nghĩa ngữ pháp, phương thức ngữ pháp và phạm trù ngữ pháp. Giáo trình giúp người học hiểu rõ hơn về cấu trúc và quy tắc của ngôn ngữ, từ đó nâng cao kỹ năng sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác và hiệu quả.

IV. Ứng dụng ngôn ngữ học

Ứng dụng ngôn ngữ học là mục tiêu cuối cùng của giáo trình. Giáo trình không chỉ cung cấp kiến thức lý thuyết mà còn hướng dẫn người học cách áp dụng những kiến thức này vào thực tiễn. Các ví dụ và bài tập thực hành giúp người học phát triển kỹ năng phân tích và sử dụng ngôn ngữ trong các tình huống thực tế. Giáo trình cũng đề cập đến các vấn đề như giáo dục tiếng mẹ đẻ, dịch thuật và xây dựng thuật ngữ khoa học, góp phần vào việc giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn của ngôn ngữ học.

4.1. Kỹ năng ngôn ngữ

Kỹ năng ngôn ngữ được phát triển thông qua việc học tập và thực hành các kiến thức trong giáo trình. Giáo trình khuyến khích người học áp dụng những kiến thức đã học vào các tình huống giao tiếp thực tế, từ đó nâng cao kỹ năng sử dụng ngôn ngữ một cách linh hoạt và hiệu quả.

4.2. Nghiên cứu ngôn ngữ

Nghiên cứu ngôn ngữ là một phần quan trọng trong giáo trình, giúp người học hiểu sâu hơn về các vấn đề liên quan đến ngôn ngữ học. Giáo trình cung cấp các phương pháp và công cụ nghiên cứu, khuyến khích người học tự nghiên cứu và phát triển chuyên môn trong lĩnh vực ngôn ngữ học.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Dẫn luận ngôn ngữ học do Trường Đại học Hải Phòng xuất bản năm 2022, được biên soạn bởi nhóm tác giả: TS. Hồ Thị Kim Ánh (chủ biên), TS. Tống Thị Hương, ThS. Dương Thị Mỹ Dung, ThS. Ngô Thị Kim Khanh và ThS. Đào Thị Minh Ngọc. Trong chương trình đào tạo bậc đại học, học phần này giữ vị trí môn học cơ sở khối ngành, cung cấp nền tảng tri thức ngôn ngữ học tổng quát cho sinh viên trước khi tiếp cận các môn học chuyên sâu về thực hành tiếng và lý thuyết ngôn ngữ chuyên ngành.

Về mục tiêu học tập (learning outcomes), giáo trình trang bị cho người học hệ thống khái niệm khoa học cơ bản về bản chất, chức năng, hệ thống kết cấu, nguồn gốc và sự phát triển của ngôn ngữ; làm rõ các bình diện cấu trúc chính gồm ngữ âm học, từ vựng học và ngữ pháp học. Bên cạnh việc nâng cao năng lực sử dụng ngôn ngữ chuẩn mực, giáo trình chuẩn bị cơ sở lý luận để sinh viên tiếp cận các lĩnh vực ngôn ngữ học ứng dụng như dịch thuật, giảng dạy ngoại ngữ, xây dựng chuẩn mực ngôn ngữ, biên soạn thuật ngữ khoa học và quy tắc phiên âm.

Về cấu trúc và cách tiếp cận, công trình được tổ chức thành 4 chương logic, tích hợp danh mục 7 sơ đồ hình vẽ mô tả cấu âm và thanh điệu. Giáo trình tiếp cận đối tượng dựa trên quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng kết hợp với phương pháp luận ngôn ngữ học cấu trúc và loại hình học.

Điểm đặc thù của giáo trình là việc thiết kế nội dung chuyên biệt cho sinh viên khối ngành Ngoại ngữ tại Trường Đại học Hải Phòng, gắn lý thuyết đại cương với các cứ liệu thực chứng đa ngôn ngữ (tiếng Việt, tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Nga, tiếng Hán, cùng các ngôn ngữ thiểu số và ngôn ngữ loại hình khác).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             HỆ THỐNG KẾT CẤU NGÔN NGỮ
  Chương 1: TỔNG QUAN  Chương 2: NGỮ ÂM     Chương 3: TỪ VỰNG   Chương 4: NGỮ PHÁP
  - Bản chất XH & TH   - Cấu âm - thính giác - Đơn vị từ vựng   - Ý nghĩa ngữ pháp
  - Chức năng          - Hệ thống IPA        - Cấu tạo & nghĩa   - Phương thức NP
  - Hệ thống & quan hệ - Hiện tượng ngôn điệu- Biến đổi ngữ nghĩa- Phạm trù & quan hệ
  - Nguồn gốc & loại hình- Âm vị học         - Phân loại lớp từ  - Đơn vị ngữ pháp

Các chương/chủ đề chính

• Chương 1: Tổng quan về ngôn ngữ (Trang 8 - 50): Trình bày bản chất xã hội của ngôn ngữ (phê phán quan điểm sinh vật học, bản năng bẩm sinh, di truyền và quan điểm cá nhân); bản chất tín hiệu (cái biểu đạt, cái được biểu đạt, tính võ đoán, tính hình tuyến, tính đa trị, tính năng sản, tính độc lập tương đối, giá trị đồng đại và lịch đại); chức năng giao tiếp và tư duy; tính hệ thống và kết cấu; nguồn gốc ngôn ngữ gắn với thuyết lao động của Ph. Ăng-ghen; quá trình phát triển ngôn ngữ (bộ lạc, khu vực, dân tộc, ngôn ngữ văn hóa); phân loại ngôn ngữ theo nguồn gốc (phương pháp so sánh - lịch sử, các họ ngôn ngữ: Ấn - Âu, Môn - Khmer, Hán - Tạng, Mã Lai - Đa Đảo, Kápkadơ, Ugo - Phần Lan, Xmít - Hmít); phân loại ngôn ngữ theo loại hình (đơn lập - phân tiết, chắp dính, hòa kết, đa tổng hợp/hỗn nhập); lịch sử các loại chữ viết (chữ ghi ý: chữ Hán, chữ Nôm; chữ ghi âm: chữ ghi âm tiết, chữ ghi âm tố).
• Chương 2: Ngữ âm học (Trang 65 - 85): Tập trung vào bản chất và cấu tạo của âm thanh ngôn ngữ; các sự kiện của lời nói; miêu tả cơ chế cấu âm của nguyên âm (thông qua hình thang nguyên âm quốc tế IPA) và phụ âm; các hiện tượng ngôn điệu (trọng âm, ngữ điệu, thanh điệu); sự biến đổi ngữ âm trong chuỗi lời nói (biến đổi vị trí, thích nghi, đồng hóa, dị hóa); hệ thống âm vị học (âm vị, âm tố, các biến thể âm vị, âm vị siêu đoạn tính).
• Chương 3: Từ vựng học (Trang 86 - 121): Phân tích các đơn vị từ vựng (từ, từ vị và biến thể từ vị, cấu tạo từ, cụm từ cố định); cấu trúc nghĩa của từ (nghĩa biểu vật, nghĩa biểu niệm, nghĩa ngữ dụng); sự chuyển biến ý nghĩa của từ (ẩn dụ, hoán dụ); kết cấu của từ đa nghĩa; các hiện tượng quan hệ ngữ nghĩa (đồng âm, đồng nghĩa, trái nghĩa, trường nghĩa); phân loại các lớp từ trong từ vựng theo nguồn gốc (từ bản địa, từ mượn), theo phạm vi sử dụng (thuật ngữ, từ địa phương, tiếng lóng) và theo phong cách sử dụng.
• Chương 4: Ngữ pháp học (Trang 122 - 145): Nghiên cứu ý nghĩa ngữ pháp (phân biệt với ý nghĩa từ vựng, các loại ý nghĩa ngữ pháp); phương thức ngữ pháp (phụ tố, biến tố bên trong, thay chính tố, trọng âm, lặp, hư từ, trật tự từ, ngữ điệu); phân loại ngôn ngữ dựa vào phương thức ngữ pháp; các phạm trù ngữ pháp phổ biến (số, giống, cách, thời, thể, dạng, ngôi); quan hệ ngữ pháp (quan hệ đẳng lập, quan hệ chính phụ, quan hệ chủ vị); hệ thống các đơn vị ngữ pháp (hình vị, từ, cụm từ, câu).

Progression logic của giáo trình đi tuần tự từ mức độ vĩ mô (khái quát bản chất, nguồn gốc và quy luật phân loại ngôn ngữ) đến các bình diện cấu trúc cụ thể từ thấp đến cao: ngữ âm (vỏ vật chất) $\rightarrow$ từ vựng (đơn vị định danh) $\rightarrow$ ngữ pháp (quy tắc kết hợp và tổ chức thông báo).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết bản chất xã hội và tín hiệu học: Ngôn ngữ là hệ thống tín hiệu đặc biệt mang tính võ đoán và tính hình tuyến, là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất và là phương tiện biểu đạt trực tiếp của tư duy. Khẳng định ngôn ngữ thuộc hệ thống tín hiệu thứ hai theo học thuyết I. Pavlov, phân biệt với phản xạ sinh học thuần túy của động vật.
• Lý thuyết nguồn gốc duy vật lịch sử: Dựa trên luận điểm của Ph. Ăng-ghen trong Phép biện chứng của tự nhiên, xác định lao động là điều kiện quyết định dẫn đến sự nảy sinh tư duy trừu tượng và ngôn ngữ phân tiết.
• Hệ thống cấu trúc ngôn ngữ: Ngôn ngữ tồn tại dưới dạng một chỉnh thể gồm các đơn vị thuộc các bậc chức năng khác nhau (âm vị, hình vị, từ, câu) vận hành thông qua ba kiểu quan hệ: quan hệ ngữ đoạn (trục ngang), quan hệ liên tưởng/đối vị (trục dọc) và quan hệ tôn ti (thứ bậc).
• Nguyên lý phân loại ngôn ngữ học: Nắm vững hai khung phân loại khoa học gồm phương pháp so sánh - lịch sử (xác lập cội nguồn thân thuộc) và phương pháp so sánh - loại hình (xác lập đặc trưng kết cấu hình thái - cú pháp).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích ngữ âm học: Đọc và sử dụng bảng phiên âm quốc tế (IPA), xác định các tiêu chí cấu âm của nguyên âm (độ mở miệng, vị trí của lưỡi, hình dáng của môi) và phụ âm (vị trí cấu âm, phương thức cấu âm); phân tích các hiện tượng biến đổi ngữ âm trong ngữ lưu.
• Kỹ năng phân tích từ vựng - ngữ nghĩa: Phân lập hình vị, xác định mô hình cấu tạo từ, phân tích các thành phần nghĩa của từ vị, nhận diện cơ chế chuyển nghĩa và thiết lập các trường từ vựng.
• Kỹ năng phân tích cấu trúc ngữ pháp: Nhận diện phương thức ngữ pháp biểu thị ý nghĩa ngữ pháp trong các câu cụ thể; phân tích các phạm trù ngữ pháp của từ và các kiểu quan hệ cú pháp trong cấu trúc câu.
• Kỹ năng đối chiếu loại hình ngôn ngữ: Khả năng so sánh đối chiếu đặc điểm ngôn ngữ đơn lập (như tiếng Việt) với ngôn ngữ hòa kết (như tiếng Anh, tiếng Nga) hoặc ngôn ngữ chắp dính (như tiếng Thổ Nhĩ Kỳ) để phục vụ việc học ngoại ngữ và dịch thuật.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

                      MÔ HÌNH DẠY - HỌC DẪN LUẬN NGÔN NGỮ HỌC
   GIẢNG LÝ THUYẾT     PHÂN TÍCH CỨ LIỆU    ĐỐI CHIẾU NGÔN NGỮ   ĐÁNH GIÁ ĐẦU RA
   - Khái niệm nền tảng- Dẫn chứng lịch sử  - So sánh đối chiếu  - Kiểm tra định kỳ
   - Quy luật hệ thống - Thuyết minh mô hình - Phân tích ngữ liệu - Đề tài tiểu luận

Pedagogical approach (Phương pháp sư phạm)

Giáo trình áp dụng phương pháp tiếp cận quy nạp kết hợp diễn dịch: trình bày các khái niệm, định nghĩa ngôn ngữ học kinh điển, sau đó minh chứng bằng hệ thống ngữ liệu thực tế từ nhiều ngôn ngữ khác nhau. Phương pháp giảng dạy tập trung vào việc làm sáng tỏ cơ chế vận hành của hệ thống ngôn ngữ, giúp người học hiểu được bản chất trừu tượng của ngôn ngữ thông qua các dẫn chứng cụ thể.

Bài tập và case studies (Cứ liệu thực chứng)

Giáo trình đưa vào nhiều trường hợp nghiên cứu và ví dụ minh họa có giá trị học thuật:

• Case study về bản chất xã hội của ngôn ngữ: Dẫn chứng nhân vật Ac-tông trong tiểu thuyết Hòn đảo bí mật của Jules Verne; trường hợp hai bé gái Ấn Độ được RiđôXing phát hiện trong hang sói năm 1920; thực nghiệm nuôi trẻ cách ly trong tháp kín của hoàng đế Zêlan Utdin Acba (do nhà sử học Hêđôrôt ghi chép).
• Cứ liệu so sánh cội nguồn: Bảng so sánh từ vựng giữa tiếng Việt và tiếng Mường (ga - ca, ba - pa, mâm - bâm, gái - cái, gạo - cáo...); bảng đối chiếu từ vựng nhóm ngôn ngữ Rôman (mater - madre - mère) và nhóm ngôn ngữ Slavơ (voda, pole, more, noga, golova, sto).
• Cứ liệu phân tích chữ viết: Cấu tạo chữ Hán theo 4 phép tạo chữ (Hội ý, Hình thanh, Chuyển chú, Giả tá); cấu tạo chữ Nôm theo nghiên cứu của GS. Nguyễn Tài Cần (mảng mượn Hán nguyên vẹn và mảng chữ Nôm tự tạo).
• Cứ liệu cấu trúc loại hình: Phân tích cấu trúc hình vị chắp dính trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ (adam - adamlar), tiếng Tacta (kul - kul-lar-da), tiếng Suahêli (wa-ta-si-pô-ku-ja); cấu trúc đa tổng hợp trong tiếng Tschinuk ở Bắc Mỹ (i-n-i-a-l-u-d-am).

Assessment methods (Phương pháp đánh giá)

• Đánh giá thường xuyên: Kiểm tra mức độ nắm vững thuật ngữ, khả năng vẽ và giải thích các sơ đồ ngữ âm (hình thang nguyên âm, phân loại phụ âm, đường nét thanh điệu).
• Đánh giá định kỳ và kết thúc học phần: Bài thi tự luận hoặc tiểu luận yêu cầu phân tích các hiện tượng ngôn ngữ thực tế, giải thích quy luật biến đổi ngữ âm/ngữ nghĩa, và làm bài tập phân loại cấu trúc ngữ pháp trên cứ liệu tiếng Việt và ngoại ngữ chuyên ngành.

Self-study guidelines (Hướng dẫn tự học)

Người học cần bám sát đề cương 4 chương; đọc trước tài liệu lý thuyết kết hợp tra cứu các thuật ngữ chuyên ngành; chủ động sử dụng hệ thống sơ đồ hình vẽ (từ Hình 1 đến Hình 7) để tự kiểm tra kiến thức về cơ chế phát âm và ngữ điệu; thực hành phân tích ngữ liệu ngoại ngữ đang theo học dựa trên các khung lý thuyết đã học.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Bối cảnh biên soạn chuẩn hóa (2022): Giáo trình được biên soạn tại Trường Đại học Hải Phòng nhằm phục vụ việc đổi mới chương trình đào tạo, nâng cao chất lượng đầu ra cho sinh viên các ngành Ngoại ngữ, đáp ứng yêu cầu chuẩn mực hóa học liệu đại học.
• Tích hợp hệ thống trực quan hóa chuyên sâu: Giáo trình xây dựng danh mục 7 hình vẽ kỹ thuật phục vụ trực tiếp cho việc mô tả ngữ âm và âm vị học:
  • Hình 1: Các cơ quan chính trong bộ máy phát âm.
  • Hình 2: Hình thang nguyên âm quốc tế (IPA).
  • Hình 3: Phân loại phụ âm.
  • Hình 4: Các phương thức cấu âm của phụ âm.
  • Hình 5: Quá trình phát âm âm tiết.
  • Hình 6: Thanh điệu tiếng Hán.
  • Hình 7: Thanh điệu tiếng Việt.
• Cập nhật các hiện tượng ngôn ngữ hiện đại: Đưa vào phân tích các hiện tượng sản sinh từ ngữ mới trong đời sống xã hội đương đại (như sự xuất hiện và hòa nhập của các lớp từ mới: Internet, di động, máy in, máy phôtôcopy...), minh chứng cho tính năng sản và sự phát triển liên tục của vốn từ vựng.
• Gắn kết lý thuyết với nhiệm vụ thực tiễn của ngành: Giáo trình chỉ rõ mối quan hệ giữa các nguyên lý ngôn ngữ học với việc giải quyết các bài toán thực tế:
  • Hoạch định chính sách ngôn ngữ quốc gia và chính sách ngôn ngữ đối với các dân tộc thiểu số tại Việt Nam.
  • Chuẩn hóa tiếng Việt và phát triển ngôn ngữ văn hóa dân tộc (quán triệt quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt).
  • Cung cấp cơ sở lý luận cho công tác dịch thuật chuyên nghiệp, giảng dạy ngoại ngữ và tiếng mẹ đẻ.
  • Xây dựng hệ thuật ngữ khoa học chuyên ngành và hoàn thiện quy tắc phiên âm tiếng nước ngoài sang tiếng Việt.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

                      ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG VÀ YÊU CẦU TIÊN QUYẾT
   SINH VIÊN NGOẠI NGỮ     GIẢNG VIÊN ĐẠI HỌC    HỌC VIÊN CAO HỌC     KIẾN THỨC NỀN
   - Cử nhân Ngoại ngữ  - Tài liệu giảng dạy - Tham khảo lý thuyết- Ngữ pháp tiếng Việt
   - ĐH Hải Phòng & khối- Thiết kế bài tập   - Nghiên cứu đối chiếu- Năng lực ngoại ngữ

Sinh viên

• Ngành học và cấp độ: Dành cho sinh viên năm thứ nhất hoặc năm thứ hai theo học chương trình Cử nhân các ngành Ngoại ngữ (Ngôn ngữ Anh, Ngôn ngữ Trung Quốc...) tại Trường Đại học Hải Phòng cũng như sinh viên các ngành ngữ văn, ngôn ngữ học tại các cơ sở giáo dục đại học khác.
• Mục đích sử dụng: Là tài liệu học tập bắt buộc cho học phần Dẫn luận ngôn ngữ học, phục vụ việc tiếp thu các khái niệm cơ sở trước khi học các môn ngôn ngữ học chuyên ngành (Ngữ âm học tiếng Anh/Trung, Ngữ pháp học tiếng Anh/Trung, Ngữ nghĩa học...).

Yêu cầu tiên quyết (Prerequisites)

• Người học cần có kiến thức cơ bản về ngữ pháp, từ vựng và phân tích văn bản tiếng Việt bậc trung học phổ thông.
• Có năng lực sơ cấp về một ngoại ngữ nhất định để tiếp nhận và phân tích các ngữ liệu so sánh đối chiếu trong giáo trình.

Giảng viên và công tác nghiên cứu

• Giảng viên: Sử dụng làm khung tài liệu giảng dạy chuẩn mực, định hướng nội dung bài giảng trên lớp, biên soạn câu hỏi thảo luận và bài tập thực hành.
• Học viên sau đại học và người tự học: Dùng làm tài liệu tham khảo hệ thống hóa các nguyên lý ngôn ngữ học đại cương, hỗ trợ tra cứu phương pháp phân loại loại hình và nguồn gốc ngôn ngữ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được thiết kế trực tiếp cho sinh viên ngành Ngoại ngữ thuộc Trường Đại học Hải Phòng, đồng thời phù hợp làm tài liệu học tập, nghiên cứu cho sinh viên các khoa Ngoại ngữ, Ngữ văn và học viên quan tâm đến lý thuyết ngôn ngữ học đại cương.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần nắm vững kiến thức ngữ văn tiếng Việt phổ thông và có trình độ cơ bản về ít nhất một ngoại ngữ để có thể tiếp thu các khái niệm lý thuyết và thực hành phân tích các ví dụ so sánh đa ngôn ngữ.

3. Điểm khác biệt của cuốn sách này so với các giáo trình khác là gì?

Giáo trình tích hợp hệ thống 7 sơ đồ trực quan hóa ngữ âm chuẩn xác, đồng thời cấu trúc hóa 4 chương lý thuyết gắn chặt với các dẫn chứng thực tế từ tiếng Việt, tiếng Hán, tiếng Anh, tiếng Nga, tiếng Mường và các ngôn ngữ trên thế giới; liên hệ trực tiếp lý luận với chính sách ngôn ngữ, chuẩn hóa tiếng Việt và nghiệp vụ dịch thuật.

4. Làm sao để tự học hiệu quả với giáo trình này?

Cần đọc kỹ từng chương theo đúng trình tự từ Chương 1 đến Chương 4; kết hợp đọc văn bản với việc quan sát các hình thang nguyên âm, bảng phân loại phụ âm; sau mỗi chương, tự hệ thống hóa các khái niệm (âm vị, hình vị, từ vị, phạm trù ngữ pháp) và áp dụng giải thích các hiện tượng trong ngoại ngữ mình đang theo học.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo giáo trình không?

Giáo trình có Danh mục tài liệu tham khảo chuyên ngành tại trang 146 và hệ thống 7 hình vẽ sơ đồ kỹ thuật cấu âm, thanh điệu được in kèm trực tiếp trong nội dung để hỗ trợ việc tra cứu và đối chiếu.

---

Kết luận

Giáo trình Dẫn luận ngôn ngữ học (TS. Hồ Thị Kim Ánh chủ biên, Trường Đại học Hải Phòng, 2022) cung cấp một hệ thống tri thức đại cương có cấu trúc chặt chẽ, chuẩn mực và tường minh về khoa học ngôn ngữ. Công trình đã tổng hợp các nguyên lý lý thuyết cốt lõi về bản chất xã hội, bản chất tín hiệu, hệ thống ngữ âm, từ vựng và ngữ pháp, kết hợp với các khung phân loại ngôn ngữ học kinh điển.

Lộ trình học tập đề xuất cho người học là tiếp cận tuần tự từ nhận thức tổng quan về bản chất ngôn ngữ tại Chương 1, nghiên cứu cơ chế cấu âm và âm vị học tại Chương 2, đi sâu vào cấu trúc ngữ nghĩa và đơn vị từ vựng tại Chương 3, trước khi hoàn thiện với các quy tắc kết hợp ngữ pháp và loại hình tại Chương 4. Người học nên kết hợp khai thác hệ thống 7 sơ đồ trực quan và danh mục tài liệu tham khảo chuyên ngành đi kèm để phục vụ hiệu quả cho quá trình học tập và nghiên cứu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TÔNG QUAN VỀ NGÔN NGỮ 1. Bản chất của ngôn ngữ 1. Chức năng của ngôn ngữ 1. Tính hệ thống của ngôn ngữ 1.

Nguồn gốc và sự phát triển của ngôn ngữ 1. Phân loại ngôn ngữ 1. BAN CHAT CUA NGON NGU 1. Ban chat xa hội của ngôn ngữ 1.

Ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội a. Ngôn ngữ không phải là hiện tượng tự nhiên Hiện tượng tự nhiên, ví dụ: Mưa, bão, động đất, sóng thần, cầu vồng, núi lửa. Các hiện tượng tự nhiên nảy sinh, tồn tại, phát triển và tiêu hủy tự nhiên, không phụ thuộc vào con người. Ngôn ngữ do con người quy ước, nó không tự nảy sinh, phát triển như hiện tượng tự nhiên, nó phụ thuộc vào ý thức của con người.

Ngôn ngữ không phải hiện tượng sinh vật Do những thành tựu của khoa học sinh vật học, đặc biệt là học thuyết tiến hóa của Đac - Uyn, một số người đã giải thích ngôn ngữ như một cơ thê sinh vật, tồn tại và phát triển hoàn toàn theo quy luật tự nhiên. Nghĩa là, tiếng nói của con người ở mọi nơi, mọi lúc đều phải tuần tự trải qua một quá trình phát sinh, trưởng thành, thịnh vượng, suy tan va mat di. Sự thật, trong mỗi ngôn ngữ, theo thời gian, những yếu tố cũ mất đi (các từ, hình thái hoặc một vài âm) và những yếu tố mới nảy sinh. Thậm chí cũng có những ngôn ngữ ngày nay không được dùng nữa mà ta thường gọi là các tử ngữ như tiếng Tiên Ly (Trung Quốc), tiếng La tỉnh, tiếng Phạn (Sanscrít).

Nhưng ngôn ngữ luôn luôn kế thừa và phát triển, không bao giờ bị hủy diệt hoàn toàn. Những thứ tiếng được coi là tử ngữ, dù không được dùng nữa nhưng còn để lại 8 9 nhiều dấu tích trong các ngôn ngữ hiện dai (chang han, cach phát âm tiếng Việt cổ, các ngôn ngữ tiền thân. Ngôn ngữ không mang tính bẩm sinh Một số nhà nghiên cứu khác thì lại coi ngôn ngữ như các thuộc tính bản năng sinh vật ở con người. Tất cá đều hình thành một cách tự nhiên, theo những qui luật giống nhau.

Đứa trẻ ra đời cứ theo năm tháng mà biết ăn, biết khóc cười, biết chạy nhảy và biết nói. Mọi đứa trẻ trên thế giới khi cất tiếng nói chào đời đều là những âm giống nhau (oa.oa đến ma ma, pa pa. Thực ra, những thuộc tính bản năng sinh vật như: khóc, cười, chạy. có thể nảy sinh và phát triển ở bên ngoài xã hội, ở trạng thái đơn lập, tách khỏi thế giới loài người.

Nhưng ngôn ngữ hoàn toàn không thể có được trong những điều kiện như vậy. Ngôn ngữ chỉ sinh ra và phát triển trong xã hội loài người, do ý muốn và nhu cầu: con người muốn sống, tần tại và phát triển cần phải có sư liên hệ giao tiếp. Ngôn ngữ là kết quả của sự học hỏi, bắt chước, tiếp xúc xã hội với mọi người xung quanh. Nếu ta thử tách đứa bé sơ sinh đem nuôi ở một nơi cách li với môi trường con người thì đứa trẻ có thé sẽ lớn lên biết ăn, cười, khóc, chạy.

nhưng tuyệt nhiên sẽ không biết nói. Điều này đã được chứng minh bằng nhiều câu chuyện có thực trong thực tế. Trong " Hòn đảo bí mật", Juylơ Vác nơ đã kể câu chuyện về chàng Ac-tông bị bỏ rơi ở hoang đảo để trừng phat vì phạm tội. Do cách li khỏi xã hội nhiều năm, chàng Ac-tông không giống như người nữa.

Chàng mắt hết khả năng tư duy và không nói được. Nhưng khi được các kiều dân tìm thấy, được trở về với xã hội loài người thì khả năng tư duy và khả năng nói dần dần phục hồi trở lại. Câu chuyện về hai em bé gái Ấn Độ được RiđôXing phát hiện trong một hang sói vào năm 1920 cũng chứng minh điều đó. Vì bị rơi vào đời sống thú vật, hai em đã tiếp thu những thói quen đời sống của loài sói và mất đi những khả năng của con người, đặc biệt không biết nói mà chỉ biết kêu rỗng mà thôi.

Bằng thực nghiệm: theo nhà sử học Hêđôrôt, hoàng đế Zêlan Utdin Acba đã cho bắt cóc một số trẻ em sơ sinh thuộc nhiều dân tộc, tôn giáo khác nhau, rồi đem nuôi thoát lý xã hội loài người trong một tháp kín, không ai được đến gần, cho ăn qua 10 một đường dây. 12 năm sau, khi mở tháp, những đứa trẻ lớn lên bình thường nhưng chúng không có biểu hiện gì về ngôn ngữ, tôn giáo và tín ngưỡng. Hiện tượng đồng nhất âm thanh của trẻ em trên thế giới cũng không chứng minh được ngôn ngữ là một hiện tượng sinh vật. Bởi vì, những âm thanh của trẻ em ban đầu tập nói chưa phải là ngôn ngữ mà chỉ là những âm thanh vô nghĩa.

Chúng chỉ trở thành ngôn ngữ khi được liên hệ với một ý nghĩa nào đó. Đến khi đó, các âm giống nhau trong các ngôn ngữ lại mang những ý nghĩa khác nhau (các từ khac nhau). Chang hạn, từ “ma ma” có trong tiếng Nga có nghĩa là “mẹ” trong tiếng Grudi lại có nghĩa là “bố”. Từ “ba ba” trong tiếng Nga là “bà”, trong tiếng Việt là “bố”, nhưng trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ lại là “cô gái”.

và lúc bấy giờ, cái gọi là đồng nhất âm thanh không còn nữa. Sở dĩ trẻ em tập nói đều phải phát âm những âm thanh như trên là vì đó là những âm môi, dễ phát âm đối với trẻ nhỏ. Như vậy, ngôn ngữ hình thành và tồn tại trong ý thức của con người không phải do bằm sinh như các thuộc tính bản năng khác mà do từ bên ngoài vào, do cộng đồng những người nói ngôn ngữ đó và cá nhân nói ngôn ngữ đó từ thuở nhỏ. Ngôn ngữ không mang tính di truyền Còn có cách giải thích bản chất sinh vật của ngôn ngữ dựa vào sự tương quan giữa các đặc trưng chủng tộc vả ngôn ngữ.

Nói cách khác, người ta còn đồng nhất ngôn ngữ với các đặc trưng chủng tộc. Trên thực tế thì giữa các đặc trưng chủng tộc và ngôn ngữ không có mối liên hệ bên trong nào. Các đặc trưng chủng tộc như màu da, kích thước thân thể, màu mắt. là có tính di truyền.

Nhưng ngôn ngữ không mang tính di truyền. Mặt khác, giữa ranh giới các chủng tộc và ranh giới các ngôn ngữ cũng không trùng nhau. Một chủng tộc có thê có nhiều thứ tiếng khác nhau như trường hợp chủng tộc sống ở bờ bắc Địa Trung Hải (Hy Lạp, An-ba-ni, Xéc-bi. nói các thứ tiếng khác nhau).

Hoặc ngược lại, có khi nhiều chủng tộc khác nhau lại có thể nói cùng một ngôn ngữ như ở Hoa Ky chang han. Ngôn ngữ không đồng nhất với tiếng kêu của động vật 10 11 Động vật dùng tiếng kêu để thông báo theo bầy đàn báo hiệu sự nguy hiểm hay gọi nhau như: tiếng gà mẹ kêu cục cục gọi đàn con, tiếng gáy của gà là đặc trưng của nó, tiếng chó sủa. Để chứng minh bản chất sinh vật của ngôn ngữ, người ta còn liên hệ và đồng nhất ngôn ngữ với tiếng kêu các loài vật. Họ không nhìn thấy sự khác biệt về chất giữa hai hiện tượng trên.

Họ cho rằng nhiều động vật có khả năng hiểu được tiếng nói của con người. Về sự khác biệt giữa ngôn ngữ của loài người và âm thanh của động vật, học thuyết về hệ thống tín hiệu I. Páp - lốp đã chứng minh. Ông khẳng định rằng những biểu hiện âm thanh của các loài vật chỉ là những hiện tượng thuần túy sinh vật học.

Đó chỉ là những phản xạ có điều kiện hoặc không điều kiện mà thôi và ông gọi đó là hệ thống tín hiệu thứ nhất. Hệ thống này là chung cả ở người và động vật. Nhưng tiếng nói của con người thì thuộc hệ thống tín hiệu thứ hai. Hệ thống này gắn liền với tư duy trừu tượng, với việc tạo ra các khái niệm và các từ, với việc các tín hiệu âm thanh mang nghĩa.

Cái gọi là "năng lực ngôn ngữ" chỉ có ở con người và không thể có ở các loài động vật. Ngôn ngữ không mang tính cá nhân Trong khi phê phán quan điểm sinh vật học đối với ngôn ngữ, một số nhà bác học vẫn coi ngôn ngữ chỉ là hiện tượng cá nhân. Viện sĩ Sakhmatop đã khắng định rằng chỉ có ngôn ngữ của mỗi cá nhân mới tồn tại hiện thực, còn ngôn ngữ của làng xóm, thành phố, dân tộc là những giả định khoa học, là kết luận trung tín từ một số ngôn ngữ cá nhân nhất định. Thực ra, cái gọi là "ngôn ngữ cá nhân" chỉ là lời nói ở từng cá nhân riêng biệt.

Ngôn ngữ là cái chung của xã hội, là của cả cộng đồng người nói. Mặc đù cá nhân có thể có phong cách ngôn ngữ riêng trên cơ sở tuân thủ những quy ước chung của xã hội, ví dụ: phong cách ngôn ngữ của nhà thơ Tố Hữu, phong cách ngôn ngữ của nhà thơ Nguyễn Du. nhưng cá nhân không thể tự mình thay đổi ngôn ngữ của xã hội. Từ những vấn đề trên có thể kết luận rằng: 11 12 - Ngôn ngữ không phải là một hiện tượng tự nhiên, không phải là một cơ thể sinh vật.

Sự tồn tại và phát triển của ngôn ngữ không chịu ảnh hưởng của quy luật tự nhiên mà trực tiếp chịu sự tác động của các quy luật xã hội. - Các đặc trưng chủng tộc của con người không có quan hệ gì đến ngôn ngữ. - Ngôn ngữ chỉ có ở con người, đó là hệ thống tín hiệu thứ hai, loài vật không thể có ngôn ngữ. - Ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội, là sản phẩm chung của xã hội.

Sự ton tại và phát triển của ngôn ngữ gắn liền với sự tồn tại và phát triển của xã hội. Trong quá trình phát triển, cùng với những biến đổi của xã hội, ngôn ngữ có sự chuyển hóa và biến đôi tiếp thu cái mới như: từ mới, nghĩa mới để hoàn thiện hơn. Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và xã hội là mối quan hệ qua lại. Xã hội phát triển và tồn tại nhờ ngôn ngữ và ngược lại.

Nhờ ngôn ngữ, con người giao lưu và tự hoàn thiện bản thân. Vậy, ngôn ngữ không thể tồn tại ngoài xã hội. Ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội đặc biệt a. Chủ nghĩa Mác đã phân chia hình thái kinh tế xã hội thành hai bộ phận: kiến trúc thượng tang va co so ha tang.

Cơ sở hạ tang la toan b6 quan hé san xuất của xã hội ở một giai đoạn phát triển lịch sử nhất định. Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ những quan điểm chính trị, pháp luật, văn hóa, nghệ thuật, tôn giáo. của xã hội và các thiết chế tương ứng.