Luận án tiến sĩ về câu bị động trong tiếng Pháp và phương thức biểu đạt tương đương trong tiếng Việt

Phân tích toàn diện về câu bị động trong tiếng Pháp và cách diễn đạt tương đương trong tiếng Việt, đề xuất mô hình mới, nâng cao hiệu quả ứng dụng

• Tác giả: Đinh Hồng Vân
• Người hướng dẫn: GS. Đinh Văn Đức
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Nghiên cứu về câu bị động trong tiếng Pháp và cách diễn đạt tương đương trong tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU : NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG NỘI DUNG LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Những quan niệm chung về dạng bị động
• 1.2. Những lý luận phổ biến liên quan đến dạng bị động của tiếng Pháp
• 1.3. Vấn đề "bị động" trong tiếng Việt
• 1.4. Phong cách học và dạng bị động
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG PHƯƠNG DIỆN CƠ BẢN CỦA DẠNG BỊ ĐỘNG TRONG TIẾNG PHÁP
• 2.1. Dạng bị động nhìn từ phương diện cấu trúc hình thức
• 2.2. Một số nhận xét và miêu tả dạng bị động trong tiếng Pháp
• 2.3. Các kiểu cấu trúc bị động có trong ngữ liệu
• 2.4. Tần số sử dụng của dạng bị động trong các dạng văn bản tiếng Pháp
• 2.5. Dạng bị động nhìn từ phương diện ngữ nghĩa
• 2.6. Những ràng buộc về mặt ngữ nghĩa của dạng bị động
• 2.7. Chức năng của dạng bị động trong tiếng Pháp
• 3. CHƯƠNG 3: VIỆC CHUYỂN DỊCH CẤU TRÚC BỊ ĐỘNG TỪ TIẾNG PHÁP SANG TIẾNG VIỆT
• 3.1. Một số miêu tả việc chuyển dịch cấu trúc bị động tiếng Pháp sang tiếng Việt
• 3.2. Việc chuyển dịch cấu trúc bị động tiếng Pháp sang tiếng Việt
• 3.3. Việc diễn đạt ý nghĩa bị động trong tiếng Việt
• 3.4. Những nét tương đồng giữa dạng bị động của tiếng Pháp với việc diễn đạt ý nghĩa bị động của tiếng Việt
• 3.5. Những nét dị biệt giữa dạng bị động của tiếng Pháp với lối nói tiếp thụ-bị động của tiếng Việt
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG CỦA VIỆC SỬ DỤNG DẠNG BỊ ĐỘNG Ở NGƯỜI VIỆT NAM HỌC TIẾNG PHÁP
• 4.1. Một số lỗi thường gặp trong cách sử dụng dạng bị động
• 4.2. Nguyên nhân mắc lỗi trong cách sử dụng dạng bị động
• 4.3. Một số đề xuất về hướng giải quyết
• NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về câu bị động trong tiếng Pháp

Câu bị động trong tiếng Pháp, hay còn gọi là dạng bị động, là một hiện tượng ngữ pháp quan trọng. Nó cho phép người nói chuyển đổi vị trí của chủ thể và đối tượng trong câu, từ đó nhấn mạnh vào hành động hơn là người thực hiện hành động. Ví dụ, câu 'L'agneau a été mangé par le loup' (Con cừu non bị con sói ăn thịt) cho thấy sự chuyển đổi này. Câu bị động không chỉ đơn thuần là một cấu trúc ngữ pháp mà còn mang lại nhiều sắc thái ý nghĩa khác nhau, tùy thuộc vào ngữ cảnh sử dụng. Việc nghiên cứu câu bị động trong tiếng Pháp không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngữ pháp mà còn mở rộng khả năng diễn đạt trong giao tiếp. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc học ngôn ngữ, khi mà người học cần nắm vững cách sử dụng câu bị động để tránh những hiểu lầm trong giao tiếp.

1.1. Định nghĩa và cấu trúc của câu bị động

Câu bị động trong tiếng Pháp được định nghĩa là câu mà trong đó chủ thể không phải là người thực hiện hành động mà là người nhận hành động. Cấu trúc cơ bản của câu bị động thường bao gồm động từ 'être' kết hợp với phân từ quá khứ của động từ chính. Ví dụ, trong câu 'Le livre a été lu par Marie' (Cuốn sách đã được Marie đọc), 'le livre' là chủ thể nhận hành động, trong khi 'Marie' là tác nhân thực hiện hành động. Việc sử dụng câu bị động giúp người nói có thể tránh nêu rõ tác nhân, từ đó tạo ra sự tập trung vào đối tượng của hành động. Điều này có thể rất hữu ích trong các tình huống mà tác nhân không quan trọng hoặc không muốn được nhắc đến.

II. Cách diễn đạt tương đương trong tiếng Việt

Trong tiếng Việt, câu bị động được thể hiện qua các cấu trúc như 'bị', 'được', và 'do'. Những từ này giúp chuyển tải ý nghĩa tương tự như câu bị động trong tiếng Pháp. Ví dụ, câu 'Cuốn sách bị Marie đọc' tương đương với câu tiếng Pháp đã nêu ở trên. Tuy nhiên, việc sử dụng các từ này trong tiếng Việt có những quy tắc và sắc thái riêng, điều này có thể gây khó khăn cho người học. Việc hiểu rõ cách sử dụng các từ này sẽ giúp người học có thể diễn đạt ý nghĩa bị động một cách chính xác và tự nhiên hơn. Hơn nữa, việc so sánh giữa câu bị động trong tiếng Pháp và tiếng Việt sẽ giúp làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp của người học.

2.1. Các cấu trúc bị động trong tiếng Việt

Tiếng Việt sử dụng các từ như 'bị', 'được', và 'do' để tạo thành câu bị động. Mỗi từ này có những sắc thái nghĩa riêng. 'Bị' thường mang nghĩa tiêu cực, thể hiện sự chịu đựng, trong khi 'được' thường mang nghĩa tích cực, thể hiện sự cho phép hoặc thành công. Ví dụ, câu 'Cô ấy bị mắng' thể hiện sự chịu đựng, trong khi 'Cô ấy được khen' thể hiện sự thành công. Việc nắm vững cách sử dụng các từ này sẽ giúp người học tiếng Việt có thể diễn đạt ý nghĩa bị động một cách chính xác và tự nhiên hơn. Điều này cũng cho thấy sự phong phú và đa dạng trong cách diễn đạt ý nghĩa bị động giữa hai ngôn ngữ.

III. So sánh ngữ nghĩa giữa tiếng Pháp và tiếng Việt

Việc so sánh ngữ nghĩa giữa câu bị động trong tiếng Pháp và tiếng Việt cho thấy sự khác biệt rõ rệt trong cách diễn đạt. Trong tiếng Pháp, câu bị động thường được sử dụng để nhấn mạnh vào hành động và đối tượng của hành động, trong khi trong tiếng Việt, việc sử dụng các từ như 'bị' hay 'được' có thể thay đổi sắc thái của câu. Điều này có thể dẫn đến những hiểu lầm trong quá trình dịch thuật hoặc giao tiếp. Việc hiểu rõ những khác biệt này sẽ giúp người học có thể sử dụng ngôn ngữ một cách hiệu quả hơn. Hơn nữa, việc nghiên cứu sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy và học tiếng Pháp cho người Việt Nam.

3.1. Những điểm tương đồng và khác biệt

Mặc dù có nhiều khác biệt trong cách sử dụng câu bị động giữa tiếng Pháp và tiếng Việt, nhưng cũng có những điểm tương đồng. Cả hai ngôn ngữ đều sử dụng câu bị động để chuyển tải ý nghĩa hành động mà không cần nêu rõ tác nhân. Tuy nhiên, cách thức và ngữ cảnh sử dụng lại khác nhau. Trong tiếng Pháp, câu bị động thường được sử dụng trong văn viết và các phong cách trang trọng, trong khi trong tiếng Việt, việc sử dụng các từ như 'bị' hay 'được' có thể phổ biến hơn trong giao tiếp hàng ngày. Điều này cho thấy sự phong phú và đa dạng trong cách diễn đạt ý nghĩa bị động giữa hai ngôn ngữ.

IV. Giá trị và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu về câu bị động trong tiếng Pháp và cách diễn đạt tương đương trong tiếng Việt không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn cao. Việc hiểu rõ cách sử dụng câu bị động sẽ giúp người học có thể giao tiếp hiệu quả hơn trong cả hai ngôn ngữ. Hơn nữa, nghiên cứu này cũng góp phần vào việc cải thiện chất lượng dạy và học tiếng Pháp cho người Việt Nam, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa giữa hai ngôn ngữ. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, khi mà việc giao tiếp giữa các nền văn hóa và ngôn ngữ ngày càng trở nên cần thiết.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy và dịch thuật

Nghiên cứu về câu bị động có thể được áp dụng trong giảng dạy tiếng Pháp cho người Việt Nam. Việc hiểu rõ cấu trúc và cách sử dụng câu bị động sẽ giúp giáo viên có thể thiết kế các bài học hiệu quả hơn, từ đó nâng cao khả năng tiếp thu của học sinh. Ngoài ra, nghiên cứu này cũng có thể giúp các dịch giả hiểu rõ hơn về cách chuyển tải ý nghĩa bị động từ tiếng Pháp sang tiếng Việt, từ đó giảm thiểu những sai sót trong quá trình dịch thuật. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng dịch thuật mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát triển ngôn ngữ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Dạng bị động trong tiếng Pháp và những phương thức biểu đạt tương đương trong tiếng Việt" của nghiên cứu sinh Đinh Hồng Vân (chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ, mã số 5.01.01, Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, 2006, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Đinh Văn Đức) đặt nền móng đối chiếu chuyên sâu giữa một ngôn ngữ biến hình, hòa kết thiên chủ ngữ (subject-prominent) là tiếng Pháp và một ngôn ngữ đơn lập, phân tích tính thiên chủ đề (topic-prominent) là tiếng Việt.

Khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi được luận án giải quyết xuất phát từ thực trạng phần lớn các công trình so sánh trước đây (như nhận định của Đường Công Minh) "thường dừng lại ở cấp lý thuyết, vĩ mô, mang mục đích so sánh cơ bản, chưa quan tâm nhiều đến địa hạt sư phạm của ngôn ngữ học đối chiếu". Đồng thời, giới ngôn ngữ học tồn tại sự đứt gãy giữa lý thuyết hình thái học thuần túy (vốn phủ nhận phạm trù bị động ở ngôn ngữ đơn lập) với thực tiễn dụng học - ngữ nghĩa đa tầng trong hoạt động dịch thuật và thụ đắc ngôn ngữ thứ hai.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) được thiết lập chặt chẽ:

• RQ1: Bản chất hình thái - cú pháp, ngữ nghĩa và chức năng dụng học của dạng bị động (voix passive) trong tiếng Pháp được hiện thực hóa như thế nào qua các phong cách chức năng?
• RQ2: Tiếng Việt sử dụng những cơ chế ngữ pháp - từ vựng nào để chuyển tải các sắc thái tương đương của dạng bị động, và sự tương tác giữa cấu trúc cú pháp với các hư từ/vị từ (bị, được, do, phải, chịu) diễn ra ra sao?
• RQ3: Đâu là nguyên nhân bản chất gây ra lỗi chuyển di tiêu cực (negative transfer) ở người Việt học tiếng Pháp và giải pháp sư phạm - dịch thuật tương ứng là gì?
• H1: Ý nghĩa bị động mang tính phổ niệm ngôn ngữ nhưng phương thức biểu đạt chịu sự quy định nghiêm ngặt của loại hình học; tiếng Pháp mã hóa qua tổ hợp biến tố - cú pháp (être + phân từ quá khứ / PPP), trong khi tiếng Việt mã hóa thông qua trật tự từ và quá trình ngữ pháp hóa (grammaticalization) của các từ tiếp thụ.
• H2: Lối nói tiếp thụ - bị động trong tiếng Việt chịu ảnh hưởng lịch đại từ quá trình tiếp xúc ngôn ngữ với tiếng Pháp qua ngả dịch thuật, tạo nên sự chuyển biến về tần số và cấu trúc văn bản.
• H3: Việc kết hợp bình diện ngữ nghĩa - dụng học với phong cách chức năng sẽ hóa giải sự tiếp thu máy móc về cấu trúc hình thức ở người học.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp lý thuyết ngữ pháp cải biến - tạo sinh (Transformational-Generative Grammar) của Noam Chomsky, loại hình học cú pháp (Syntactic Typology) của Charles N. Li và Sandra A. Thompson, ngữ pháp chức năng - loại hình (Functional-Typological Grammar) của Frank R. Palmer và Talmy Givón, kết hợp lý thuyết phong cách học chức năng của Đinh Trọng Lạc.

Phạm vi ngữ liệu (scope) bao quát hệ thống văn bản quy chuẩn: tác phẩm văn học kinh điển (La Peau de chagrin - Balzac), văn bản pháp lý tối cao (Hiến pháp Cộng hòa Pháp 1958, Hiến pháp CHXHCN Việt Nam 1992), hệ thống báo chí, báo cáo khoa học và ngữ liệu hội thoại khẩu ngữ, phân tích trên 13 bảng thống kê định lượng chi tiết.

---

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu dạng bị động phản ánh sự chuyển dịch mô thức (paradigm shift) qua bốn giai đoạn lý thuyết lớn:

1. Ngữ pháp truyền thống và hình thái học thuần túy: Đại diện bởi Maurice Grévisse (1969) và Gaston Mauger (1968), trường phái này đóng khung dạng bị động (voix passive) như một phạm trù chia động từ (conjugaison passive). Nhược điểm của quan niệm này là không giải thích được tại sao các ngoại động từ chỉ trạng thái/sở hữu (avoir, peser, contenir, coûter) không thể bị động hóa, cũng như bỏ qua vai trò tái cấu trúc cú pháp toàn câu.
2. Ngữ pháp cải biến - tạo sinh: Noam Chomsky (1957, 1965) trong Syntactic Structures và Aspects of the Theory of Syntax định nghĩa câu bị động là kết quả của phép cải biến (passive transformation) từ cấu trúc sâu (deep structure) của câu chủ động hạt nhân qua công thức hoán đổi danh ngữ và chèn tác tử: [SN1 + V + SN2] -> [SN2 + be/être + V-en/PP + by/par + SN1]. Tuy nhiên, lý thuyết này bộc lộ giới hạn khi không lý giải được sự thay đổi điểm nhìn nhận thức (cognitive perspective) và tính bất khả đảo nghĩa giữa hai dạng thức trong thực tế giao tiếp.
3. Loại hình học cú pháp: Công trình nền tảng của Li & Thompson (1976) phân định ranh giới giữa ngôn ngữ thiên chủ ngữ (subject-prominent) và thiên chủ đề (topic-prominent). Hai tác giả định vị bị động là hiện tượng đặc trưng của ngôn ngữ thiên chủ ngữ, còn ngôn ngữ thiên chủ đề (như tiếng Hán, tiếng Việt) rất hiếm hoặc không tồn tại bị động ngữ pháp hóa đích thực.
4. Ngữ pháp ngữ nghĩa - chức năng: Palmer (1994), Givón (1981) và Dixon (1992) dung hòa hai hướng tiếp cận khi xác lập: tính phổ quát của bị động nằm ở chức năng ngữ nghĩa - dụng học (lược bỏ tác thể, tập trung vào đích thể, duy trì liên kết chủ đề), trong khi tính loại hình thể hiện ở dấu hiệu hình thái - cú pháp riêng biệt của từng ngôn ngữ.

Trong Việt ngữ học, tồn tại cuộc tranh luận học thuật sâu sắc giữa hai luồng quan điểm đối lập:

• Quan điểm phủ nhận câu bị động tiếng Việt: Các học giả như Cordier (1940), Trần Trọng Kim (1940), Nguyễn Minh Thuyết (1995) và Nguyễn Thị Ảnh (1996) khẳng định tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, không có biến tố động từ, do đó không tồn tại phạm trù dạng. Nguyễn Minh Thuyết lập luận rằng bị/được là các thực từ ngoại động chính danh biểu thị sự thụ đắc lợi hại, dựa trên khả năng độc lập thay thế trong chuỗi đẳng lập (vừa bị bắt vừa bị đòn đau) và sự bảo lưu bổ ngữ đối tượng sau vị từ (Con người bị những của cải mà nó tạo ra thống trị lại nó). Nguyễn Thị Ảnh căn cứ trên nghiên cứu của Helge Dyvik (1984) để quy kết tiếng Việt thuần túy là ngôn ngữ chủ đề logic, không có chủ ngữ ngữ pháp và không có thái bị động.
• Quan điểm thừa nhận cấu trúc bị động tiếng Việt: Khởi xướng từ Trương Vĩnh Ký (1883), phát triển qua Nguyễn Kim Thản (1977), Xtankêvích (1982), Hoàng Trọng Phiến (1980), Nguyễn Phú Phong (1996), Diệp Quang Ban & Nguyễn Thị Thuận (2000), và Nguyễn Hồng Cổn & Bùi Thị Diên (2004). GS. Diệp Quang Ban chứng minh câu bị động tiếng Việt là một kiến trúc cú pháp phức hợp với hai kết cấu chủ - vị lồng ghép mang đặc trưng [+ động], [+ chủ động]. Nguyễn Hồng Cổn và Bùi Thị Diên định vị bị động tiếng Việt là phạm trù cú pháp - từ vựng được mã hóa bằng trật tự từ và trợ từ hóa.

So sánh quốc tế cho thấy tính tương thích cao giữa luận án với nghiên cứu loại hình của Keenan & Dryer (2007) về cấu trúc bị động không biến tố (periphrastic/analytic passives) và công trình của Dyvik (1984) - người xác nhận: "Cả 'chủ ngữ' và 'bị động' đều ít nhiều xuất hiện trong tiếng Việt dù không rõ ràng bằng trong các ngôn ngữ Ấn-Âu".

Luận án khẳng định vị thế đột phá khi chứng minh tiếng Việt sở hữu phương thức biểu đạt ý nghĩa bị động mang tính phân tích tính hoàn chỉnh, đồng thời củng cố luận điểm của Vương Toàn: "tiếng Việt và tiếng Pháp là hai ngôn ngữ khác biệt về loại hình, do vậy mỗi ngôn ngữ có những nét đặc thù riêng biệt. Là một ngôn ngữ đơn lập, tiếng Việt không có hệ thống các biến tố chỉ giống, số, thời, thể … như trong tiếng Pháp nhưng cần lưu ý rằng không phải nó không có những hình thức ngôn ngữ biểu hiện thích hợp các phạm trù khi cần."

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

graph TD
    A[Bình diện Cấu trúc Hình thức] --> D[Cơ chế Dạng Bị động Tiếng Pháp]
    B[Bình diện Ngữ nghĩa - Tham tố] --> D
    C[Bình diện Chức năng - Dụng học] --> D
    
    D --> E{Bộ chuyển đổi Liên ngôn ngữ}
    
    E --> F[Cấu trúc Bị/Được + V / C-V]
    E --> G[Cấu trúc Do + Tác thể + V]
    E --> H[Cấu trúc Đảo ngữ Trật tự từ Đích thể]
    E --> I[Cấu trúc Vị từ Hành động Vô nhân xưng]
    
    F --> J[Hệ thống Tiếp thụ - Bị động Tiếng Việt]
    G --> J
    H --> J
    I --> J

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và tái định hình các lý thuyết ngôn ngữ học cốt lõi:

• Tái cấu trúc phạm trù dạng (Voice): Vượt qua giới hạn cơ chế hình thái học hình thức của ngữ pháp cấu trúc (Structural Grammar), luận án khẳng định phạm trù dạng là sự tích hợp biện chứng giữa biến đổi cú pháp và định vị dụng học. Bị động không đơn thuần là thao tác đảo chuyển cơ học danh ngữ mà là chiến lược tổ chức thông tin (information packaging).
• Phát triển lý thuyết cải biến của Jean Dubois (1967): Mở rộng mô hình 4 kiểu cấu trúc bị động của Dubois:
  1. Dạng bị động truyền thống với trợ động từ: [SN2 + être + PPP + par/de + SN1].
  2. Dạng bị động đối xứng (verbes symétriques): động từ giữ nguyên hình thái nhưng chuyển vị trí tác thể/đích thể (Le soleil jaunit les papiers $\rightarrow$ Les papiers jaunissent au soleil).
  3. Dạng phản thân mang nghĩa bị động (passif pronominal): [SN2 + se + V].
  4. Cấu trúc nội động kết hợp trợ từ căn nguyên (causative passives): kết hợp faire/laisser (Pierre tomba sous le choc $\rightarrow$ Le choc fit tomber Pierre).
• Xác lập mô hình "Tiếp thụ - Bị động" trong tiếng Việt: Đóng góp bằng chứng thực nghiệm khẳng định sự tồn tại của cấu trúc bị động phân tích tính, xác lập bản chất ngữ pháp hóa của các vị từ tiếp thụ (bị, được), phân biệt rõ bị động tiêu cực (adversative passive - bị), bị động tích cực (benefactive passive - được) và bị động trung tính (neutral passive - do/trật tự từ).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án vận hành trên ma trận 3 chiều:

• Chiều Cú pháp (Syntactic Axis): Khảo sát sự hoán vị giữa bổ ngữ trực tiếp (complément d'objet direct) lên chủ ngữ (sujet), sự giáng cấp tác thể (agent demotion) thành bổ ngữ chỉ tác nhân (complément d'agent) dẫn xuất qua giới từ phân cách (démarcatif: par, de), hoặc sự tỉnh lược hoàn toàn tác thể (agent deletion).
• Chiều Ngữ nghĩa (Semantic Axis): Phân tích sự chuyển dịch vai nghĩa giữa Tác thể (Agent/Actant), Bị thể/Đích thể (Patient/Goal) và Vị từ (Predicate). Xác lập các điều kiện hạn chế ngữ nghĩa: tính hoàn thành (perfectif) đối lập không hoàn thành (imperfectif), đối lập trạng thái (state) và hành động (action), đối lập nghĩa thực và nghĩa chuyển.
• Chiều Dụng học - Phong cách (Pragmatic-Stylistic Axis): Phân tích chức năng ẩn giấu tác thể, định hướng tiêu điểm chú ý (focalization), thiết lập tính liên kết đề tài (thematic progression) qua các thể loại diễn ngôn khác nhau.

Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích giới hạn trong các cấu trúc ngoại động tiếp nhận chuyển đổi bị động quy chuẩn và các cấu trúc biến thể tương đương chức năng trong văn bản dịch thuật song ngữ Pháp - Việt.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu quán triệt lập trường tri thức luận Thực tại luận phản tư (Critical Realism) kết hợp phương pháp luận Miêu tả - Chức năng (Descriptive-Functional Methodology). Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods):

• Định tính (Qualitative): Phân tích cấu trúc cú pháp, giải cấu trúc ngữ nghĩa tham tố, so sánh đối chiếu đối xứng - phi đối xứng (contrastive analysis), thao tác kiểm chứng ngôn ngữ học (thay thế, xen chêm, lược bỏ).
• Định lượng (Quantitative): Thống kê tần số xuất hiện, đo lường tỷ lệ phân bố các cấu trúc bị động theo phong cách chức năng văn bản và đo lường tần suất lỗi thụ đắc ngôn ngữ.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu triển khai qua 4 giai đoạn tiêu chuẩn hóa:

1. Thu thập và phân loại ngữ liệu (Corpus Compilation): Thu thập ngữ liệu thực tế từ 4 phong cách chức năng tiếng Pháp (Văn chương nghệ thuật, Hành chính công vụ, Khoa học - Báo chí chính luận, Khẩu ngữ sinh hoạt) và ngữ liệu đối dịch tiếng Việt.
2. Khảo sát biến đổi lịch đại (Diachronic Survey): Khảo sát đối chiếu tần số xuất hiện của cấu trúc bị động tiếng Việt qua hai mốc lịch sử then chốt: Thời kỳ trước 1954 (tiếp xúc văn hóa Pháp ban đầu) và Thời kỳ sau năm 2000 (hội nhập quốc tế sâu rộng).
3. Thực nghiệm khảo sát lỗi thụ đắc (Error Analysis Protocol): Tiến hành khảo sát định lượng trên nhóm khách thể người Việt học tiếng Pháp ở các bậc trình độ chuyên ngữ, thực hiện bài kiểm tra dịch thuật đa phong cách và phân tích lỗi giao thoa ngôn ngữ.
4. Tam giác đạc ngữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa văn bản quy phạm ngữ pháp, ngữ liệu văn bản gốc - bản dịch thực tế, và kết quả khảo sát thực nghiệm sư phạm nhằm bảo đảm độ giá trị cấu trúc (construct validity) và độ tin cậy ngoại tại (external reliability).

flowchart LR
    A[Ngữ liệu Đa phong cách: Pháp - Việt] --> B[Phân tích Cú pháp - Ngữ nghĩa]
    C[Khảo sát Lịch đại: Trước 1954 vs Sau 2000] --> B
    D[Thực nghiệm Khảo sát Lỗi Người học] --> B
    B --> E[Mô hình Chuyển dịch & Khuyến nghị Sư phạm]

Data và phân tích

Toàn bộ luận án dựa trên hệ thống 13 bảng số liệu thống kê chi tiết:

Bảng danh mục	Nội dung khảo sát định lượng trong luận án
Bảng 1	Tỷ lệ các kiểu cấu trúc bị động trong tổng thể ngữ liệu tiếng Pháp
Bảng 2 & 3	Tỷ lệ cấu trúc bị động trong văn học (Miếng da lừa) và văn bản luật (Hiến pháp Pháp 1958)
Bảng 4 & 6	Tần số và tỷ lệ câu bị động trong các bài báo và báo cáo khoa học
Bảng 5 & 7	Tần số xuất hiện của dạng bị động trong ngôn ngữ nói và phong cách sinh hoạt hàng ngày
Bảng 8	Tỷ lệ các kiểu cấu trúc biểu đạt ý nghĩa bị động trong ngữ liệu tiếng Việt
Bảng 9 & 10	So sánh tần số sử dụng cấu trúc bị động tiếng Việt thời kỳ trước 1954 và sau 2000
Bảng 11, 12, 13	Phân tích kết quả dịch cấu trúc bị động: Hiến pháp Pháp 1958, Hiến pháp VN 1992, Tác phẩm văn học

Phương pháp phân tích lỗi (Error Typology) bóc tách định lượng các sai lệch về mặt kết hợp từ (collocation), nhầm lẫn sắc thái biểu cảm thụ động (dùng sai bị/được), và lỗi sao phỏng cấu trúc cơ học (syntactic calque).

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 5 phát hiện mang tính đột phá về cấu trúc và dụng học:

1. Quy luật phân bố phong cách chức năng của dạng bị động tiếng Pháp: Tần số xuất hiện của dạng bị động có sự phân hóa cực kỳ sâu sắc giữa các phong cách ngôn ngữ. Bị động chiếm tỷ lệ áp đảo trong văn bản Khoa học - Báo chí và Hành chính công vụ (Hiến pháp 1958), đạt mức độ trung bình trong Văn học nghệ thuật, nhưng gần như vắng bóng trong khẩu ngữ sinh hoạt hàng ngày (nơi đại từ phiếm chỉ on chiếm lĩnh hoàn toàn).
2. Cơ chế dẫn nhập giới từ tác nhân (par vs de): Luận án chỉ ra tính quy luật tuyệt đối: giới từ par được dùng cho các tác thể hành động trực tiếp mang tính vật lý/cụ thể, trong khi giới từ de chuyên biệt dẫn nhập bổ ngữ chỉ tác nhân không phải là tác tố đích thực, xuất hiện sau các động từ chỉ cảm xúc (aimer, admirer, respecter), thao tác tri nhận (connaître, oublier), hoặc trạng thái định vị (entourer, précéder).
3. Đặc trưng phi đối xứng trong chuyển đổi chủ động - bị động: Luận án bác bỏ quan điểm cải biến cơ học bằng chứng cứ thực nghiệm ngôn ngữ: câu chủ động và bị động không đồng nhất về nghĩa dụng học. Như Dubois chỉ rõ: "Phép cải biến bị động có chức năng cơ bản là đảo ngược trật tự của các danh ngữ mà vẫn giữ nguyên vai trò của chúng trên bình diện nghĩa. Phép cải biến bị động thay đổi chức năng ngữ pháp của SN1 nhưng không làm ảnh hưởng tới vai trò tác thể của nó." Đồng thời, nhiều câu chủ động hoàn toàn không có dạng bị động tương ứng (ví dụ: Cette grande salle peut contenir 800 personnes $\rightarrow$ không thể chuyển thành *800 personnes peuvent être contenues par cette grande salle).
4. Sự gia tăng lịch đại của cấu trúc bị động tiếng Việt: Số liệu thống kê đối chiếu giữa hai giai đoạn (Bảng 9 và Bảng 10) chứng minh: tần số sử dụng các cấu trúc bị, được, do trong tiếng Việt hiện đại sau năm 2000 cao hơn vượt bậc so với thời kỳ trước năm 1954. Điều này cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định tiếng Việt đã tiếp nhận và ngữ pháp hóa lối nói tiếp thụ - bị động dưới tác động tiếp xúc ngôn ngữ và nhu cầu biểu đạt khoa học - hành chính chuẩn xác.
5. Bản chất kiến trúc cú pháp độc lập của bị động tiếng Việt: Đồng thuận với định vị của GS. Diệp Quang Ban: "thái bị động trong tiếng Việt không phải là thái của động từ, mà là thái của một kiến trúc riêng với những đặc trưng ngữ pháp và ngữ nghĩa xác định." Đồng thời củng cố nhận định của Nguyễn Hồng Cổn & Bùi Thị Diên: "trong các ngôn ngữ phân tích tính điển hình như tiếng Việt, ý nghĩa bị động chủ yếu được biểu hiện bằng từ và trật tự từ, và bị động có dáng dấp của một phạm trù thuần tuý cú pháp."

graph TD
    A[Dạng Bị động Tiếng Pháp: être + PP] --> B{Phân loại Dịch thuật Tương đương}
    B -->|Bị thể chịu tác động tiêu cực| C[Cấu trúc: Bị + V / C-V]
    B -->|Bị thể tiếp nhận kết quả tích cực| D[Cấu trúc: Được + V / C-V]
    B -->|Nhấn mạnh Tác thể khách quan| E[Cấu trúc: Do / Bởi + Tác thể]
    B -->|Văn cảnh Khoa học / Khách quan hóa| F[Cấu trúc Chủ động Vô nhân xưng / Ẩn Chủ ngữ]
    B -->|Ngữ cảnh Tự nhiên Hóa| G[Đảo trật tự từ Đích thể lên đầu câu]

Implications đa chiều

• Về mặt Lý thuyết: Cung cấp bằng chứng thực tiễn đóng góp vào lý thuyết loại hình học cú pháp thế giới, chứng minh rằng một ngôn ngữ đơn lập hoàn toàn có thể xây dựng các cơ chế cú pháp - từ vựng để biểu thị các phạm trù chức năng phổ niệm mà không cần đến biến tố hình thái.
• Về mặt Phương pháp luận: Thiết lập mô hình phân tích đối chiếu đa bình diện (Hình thái - Cú pháp - Ngữ nghĩa - Dụng học - Phong cách) có khả năng chuyển giao để nghiên cứu các cặp ngôn ngữ đối chiếu khác (Anh - Việt, Đức - Việt, Hán - Việt).
• Về mặt Thực hành Dịch thuật: Cung cấp ma trận chuyển dịch bị động Pháp - Việt chuẩn xác, giải phóng dịch giả khỏi xu hướng dịch thô ráp gán ghép máy móc từ bị/được vào mọi câu bị động tiếng Pháp, mở ra các giải pháp linh hoạt: chuyển thành câu chủ động, dùng cấu trúc do, ẩn chủ thể, hoặc đảo ngữ đề hóa.
• Về mặt Giảng dạy ngoại ngữ (Sư phạm): Xây dựng lộ trình đào tạo tiếng Pháp cho người Việt thoát ly khỏi phương pháp luyện mẫu câu hình thức đơn thuần, tích hợp tri nhận ngữ nghĩa và phong cách chức năng, giúp người học làm chủ phản xạ ngữ dụng tự nhiên của người bản ngữ.

---

Limitations và Future Research

Giới hạn nghiên cứu

1. Quy mô ngữ liệu số hóa: Tại thời điểm năm 2006, việc xử lý ngữ liệu chủ yếu dựa trên văn bản in ấn truyền thống và thống kê thủ công, chưa tận dụng được các kho ngữ liệu điện tử quy mô lớn (Big Corpus Linguistic Tools).
2. Khảo sát phương ngữ: Ngữ liệu tiếng Việt tập trung chủ yếu vào phong cách chuẩn mực của tiếng Việt văn hóa miền Bắc, chưa bao quát sâu sắc các biến thể tiếp thụ - bị động trong phương ngữ Nam Bộ và Trung Bộ.
3. Mô hình hóa tâm lý ngôn ngữ: Nghiên cứu chủ yếu phân tích sản phẩm lỗi trên văn bản viết của người học, chưa đi sâu vào đo lường thực nghiệm tri giác thời gian thực (real-time eye-tracking hoặc EEG) trong quá trình xử lý cấu trúc bị động.

Hướng nghiên cứu tương lai

• Ứng dụng ngôn ngữ học ngữ liệu điện tử (Corpus Linguistics) với các công cụ gán nhãn tự động (Treebank, POS-tagging) để khảo sát hàng triệu câu song ngữ Pháp - Việt.
• Mở rộng phân tích bị động trong các thể loại diễn ngôn mới của kỷ nguyên số (giao tiếp mạng xã hội, diễn ngôn truyền thông đa phương tiện).
• Ứng dụng mô hình Tri nhận luận (Cognitive Linguistics) để phân tích sơ đồ hình ảnh (image schemas) và cơ chế ẩn dụ ý niệm trong cấu trúc bị/được.
• Xây dựng thuật toán dịch máy nơ-ron (Neural Machine Translation - NMT) tối ưu hóa việc chuyển đổi cấu trúc bị động cho cặp ngôn ngữ Pháp - Việt.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo bắt buộc tại các cơ sở đào tạo sau đại học chuyên ngành Ngôn ngữ học, Lý luận ngôn ngữ và Sư phạm tiếng Pháp tại Việt Nam; định hình khung lý thuyết cho hàng chục luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ kế tiếp.
• Chuyển đổi ngành dịch thuật và xuất bản: Nâng cao chất lượng dịch thuật các văn bản ngoại giao, pháp lý song phương Việt - Pháp, giảm thiểu các sai sót ngữ nghĩa trong dịch thuật văn kiện quốc tế.
• Quy chuẩn hóa giáo dục đại học: Đổi mới trực tiếp đề cương giảng dạy môn Ngữ pháp tiếng Pháp và Lý thuyết dịch tại các khoa chuyên ngữ trên toàn quốc (Đại học Ngoại ngữ - ĐHQGHN, Trường Đại học Hà Nội, Đại học Sư phạm TP.HCM).

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới nghiên cứu Ngôn ngữ: Tiếp cận khung phương pháp luận đối chiếu chặt chẽ giữa hai ngôn ngữ khác biệt hoàn toàn về loại hình.
• Giảng viên và Nhà sư phạm Ngoại ngữ: Sở hữu bộ phân tích nguyên nhân lỗi sai có hệ thống để thiết kế giáo trình và bài tập ngữ pháp thực hành chuẩn xác.
• Biên - Phiên dịch viên chuyên nghiệp: Làm chủ các chiến lược chuyển ngữ linh hoạt, tinh tế, loại bỏ phong cách dịch "tây hóa" gượng gạo trong tiếng Việt.
• Chuyên gia biên soạn sách giáo khoa và từ điển: Xác lập các đối chiếu định nghĩa và chỉ dẫn ngữ pháp chuẩn mực cho người học Việt Nam.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Cú pháp Cấu trúc của Jean Dubois và Lý thuyết Loại hình học Cú pháp của Li & Thompson bằng việc chứng minh: Trong một ngôn ngữ đơn lập như tiếng Việt, phạm trù bị động không tồn tại dưới dạng biến tố hình thái học động từ (morphological voice) nhưng hiện diện vững chắc dưới dạng kiến trúc cú pháp - từ vựng đa thành phần (periphrastic syntactic construction), vận hành thông qua cơ chế ngữ pháp hóa của các vị từ tiếp thụ (bị, được) và trật tự từ đề hóa.

2. Điểm cách tân trong phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước?

So với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ dừng ở so sánh lý thuyết thuần túy (như nhận định của Đường Công Minh), luận án tiên phong kết hợp tam giác đạc 3 chiều:

1. Khảo sát cấu trúc hình thái - cú pháp lý thuyết;
2. Thống kê tần số văn bản đa phong cách chức năng (13 bảng số liệu định lượng);
3. Khảo sát thực nghiệm lỗi thụ đắc ở người học bản ngữ.

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất có số liệu thực nghiệm chứng minh?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự phân cực phong cách tuyệt đối: Trong tiếng Pháp, dạng bị động chiếm tần số áp đảo ở văn bản khoa học và pháp luật hành chính nhưng gần như bị triệt tiêu hoàn toàn trong khẩu ngữ sinh hoạt hàng ngày, nơi đại từ on thay thế chức năng giải phóng tác thể. Đồng thời, tại tiếng Việt, số liệu lịch đại chỉ ra tần số xuất hiện của cấu trúc bị động thời kỳ sau năm 2000 cao gấp nhiều lần giai đoạn trước năm 1954, minh chứng cho sự biến đổi loại hình dưới áp lực tiếp xúc ngôn ngữ.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Quy trình đối chiếu văn bản song ngữ, hệ thống tiêu chí nhận diện 4 kiểu cấu trúc bị động tiếng Pháp, ma trận 6 cấu trúc tiếp thụ tiếng Việt và bảng phân loại lỗi giao thoa được chuẩn hóa chi tiết, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lặp hoàn toàn trên các bộ ngữ liệu ngôn ngữ khác.

5. Luận án có vạch ra chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo không?

Có. Luận án định hình chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào: Xây dựng ngữ liệu song ngữ Pháp - Việt đối chiếu quy mô lớn; Tích hợp ngôn ngữ học văn bản và phân tích diễn ngôn (Discourse Analysis) trong nghiên cứu dịch thuật; và Cải cách triệt để phương pháp sư phạm ngữ pháp thụ động trong hệ thống đại học chuyên ngữ.

---

Kết luận

Công trình của Đinh Hồng Vân đã xác lập những giá trị học thuật bền vững:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận: Phân tích sâu sắc sự tiến triển của phạm trù dạng bị động từ ngữ pháp truyền thống, cải biến - tạo sinh đến loại hình học cú pháp và ngữ nghĩa - chức năng.
2. Khám phá bản chất dạng bị động tiếng Pháp: Định vị dạng bị động là một hiện tượng cú pháp - dụng học toàn câu với 4 cấu trúc biến thể, chịu sự chi phối nghiêm ngặt của tính hoàn thành và quan hệ ngữ nghĩa vị từ - tham tố.
3. Minh định phạm trù bị động tiếng Việt: Xác lập vị thế khoa học của lối nói tiếp thụ - bị động tiếng Việt như một kiến trúc cú pháp phân tích tính độc lập, vận hành qua trật tự từ và hệ thống hư từ ngữ pháp hóa (bị, được, do).
4. Giải mã quy luật phân bố phong cách: Cung cấp bằng chứng định lượng vững chắc về sự chi phối của phong cách chức năng đối với tần suất sử dụng dạng bị động trong cả hai ngôn ngữ.
5. Đột phá trong ứng dụng sư phạm và dịch thuật: Phân loại và giải mã bản chất các lỗi chuyển di tiêu cực của người học Việt Nam, thiết lập các chiến lược chuyển ngữ linh hoạt, bảo tồn bản sắc diễn đạt của tiếng Việt.
6. Mở đường cho các dòng nghiên cứu mới: Đặt nền móng cho ngôn ngữ học đối chiếu loại hình học, ngôn ngữ học tiếp xúc lịch đại và xử lý ngôn ngữ tự nhiên cho cặp ngôn ngữ Pháp - Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu : Những vấn đề chung Phần nội dung : Chƣơng 1 : Những nội dung lý luận liên quan đến đề tài Những quan niệm chung về dạng bị động Những lý luận phổ biến liên quan đến dạng bị động của tiếng Pháp Vấn đề "bị động" trong tiếng Việt Phong cách học và dạng bị động Chƣơng 2 : Những phƣơng diện cơ bản của dạng bị động trong tiếng Pháp 2. Dạng bị động nhìn từ phƣơng diện cấu trúc hình thức 2. Một số nhận xét và miêu tả dạng bị động trong tiếng Pháp 2. Các kiểu cấu trúc bị động có trong ngữ liệu 2.

Tần số sử dụng của dạng bị động trong các dạng văn bản tiếng Pháp 2. Dạng bị động nhìn từ phƣơng diện ngữ nghĩa 2. Những ràng buộc về mặt ngữ nghĩa của dạng bị động 2. Chức năng của dạng bị động trong tiếng Pháp Chƣơng 3 : Việc chuyển dịch cấu trúc bị động từ tiếng Pháp sang tiếng Việt 3.

Một số miêu tả việc chuyển dịch cấu trúc bị động tiếng Pháp sang tiếng Việt 3. Việc chuyển dịch cấu trúc bị động tiếng Pháp sang tiếng Việt 3. Việc diễn đạt ý nghĩa bị động trong tiếng Việt 3. Những nét tƣơng đồng giữa dạng bị động của tiếng Pháp với việc diễn đạt ý nghĩa bị động của tiếng Việt 3.

Những nét dị biệt giữa dạng bị động của tiếng Pháp với lối nói tiếp thụ-bị động của tiếng Việt Chƣơng 4 : Thực trạng của việc sử dụng dạng bị động ở ngƣời Việt Nam học tiếng Pháp 4. Một số lỗi thƣờng gặp trong cách sử dụng dạng bị động 4. Nguyên nhân mắc lỗi trong cách sử dụng dạng bị động 4. Một số đề xuất về hƣớng giải quyết Kết luận Tài liệu tham khảo 14 z CHƢƠNG 1 : NHỮNG NỘI DUNG LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Chƣơng này nhằm giới thiệu những vấn đề mang tính lý luận làm cơ sở cho luận án.

Trƣớc tiên sẽ là các quan điểm cơ bản về dạng bị động nói chung. Phần tiếp theo sẽ đƣợc dành riêng để trình bày những lý luận phổ biến có liên quan đến dạng bị động của tiếng Pháp. Một số quan niệm cơ bản về vấn đề "bị động" trong tiếng Việt sẽ là nội dung chính của phần thứ 3 của chƣơng này. Phần thứ 4 của chƣơng sẽ đƣợc dành cho những lý luận liên quan đến vấn đề phong cách.

Những quan niệm chung về dạng bị động Ở phần này, đề tài sẽ điểm qua các cách quan niệm cơ bản về dạng bị động nói chung để có thể có đƣợc một bức tranh chung về hiện tƣợng ngữ pháp này. Trƣớc tiên, chúng ta sẽ điểm qua một số khái niệm cơ bản có liên quan đến dạng bị động nhƣ : dạng, dạng bị động, kết cấu bị động, câu bị động, sau đó sẽ là quan niệm về dạng bị động trong các trƣờng phái ngữ pháp khác nhau. Dạng và dạng bị động 1. Dạng là gì ? Có nhiều tác giả đã đƣa ra các định nghĩa về "dạng của động từ".

Nhìn chung, dạng đƣợc coi là một phạm trù ngữ pháp phổ biến của động từ, giống nhƣ giống, số, cách, ngôi, v.v… Theo Maurice Grévisse, "Dạng thể hiện mối quan hệ giữa một bên là động từ, với một bên là chủ ngữ (hoặc bổ ngữ chỉ tác nhân) và bổ ngữ trực tiếp. Theo quan niệm này, trong tiếng Pháp có dạng chủ động, dạng bị động và dạng phản thân. - Dạng chủ động : khi chủ ngữ chính là chủ thể hành động, còn bổ ngữ trực tiếp của động từ chính là đối tƣợng của hành động : "Les spectateurs ont piétiné la pelouse."(Khán giả giẫm lên thảm cỏ.); 15 z - Dạng bị động : khi câu có một ngoại động từ và có thể cải biến sao cho nghĩa sâu (sens profond) không thay đổi nhƣng có thể cho phép đối tƣợng của hành động lên giữ vị trí chủ ngữ, chủ thể của hành động nếu xuất hiện trong câu thì sẽ xuống giữ vai trò bổ ngữ chỉ tác nhân, còn động từ thì sẽ có một dạng đặc biệt đó là sự kết hợp giữa trợ động từ être và phân từ quá khứ: "La pelouse a été piétinée par les spectateurs." (Thảm cỏ bị khán giả giẫm lên.); - Dạng phản thân : khi động từ có bổ ngữ chỉ đối tƣợng hình thức là một đại từ có quy chiếu là chủ ngữ (G. Mauger, 117: 291) : Les vendanges se font à la fin de l'été.

(Vụ thu hoạch nho diễn ra vào mùa thu.) Trong cuốn sách: “Dẫn luận ngôn ngữ học” của Nguyễn Thiện Giáp, Đoàn Thiện Thuật, Nguyễn Minh Thuyết [26:238] có định nghĩa nhƣ sau : "Dạng (thái): là phạm trù ngữ pháp của động từ, biểu thị quan hệ giữa hành động với các sự vật nói ở chủ ngữ và bổ ngữ của động từ ấy. Nếu dạng thức của động từ nói lên rằng sự vật nêu ở chủ ngữ là đối tƣợng mà hành động hƣớng vào, còn kẻ thực hiện hành động là sự vật nêu ở bổ ngữ, thì đó là dạng bị động của động từ." Trong A Dictionary of Linguistics & Phonetics của David Crystal, dạng đƣợc định nghĩa nhƣ sau :"Dạng là một phạm trù được dùng trong việc mô tả cấu trúc câu hoặc mệnh đề chủ yếu liên quan đến động từ, để thể hiện cách mà các câu có thể lựa chọn mối quan hệ giữa chủ ngữ và bổ ngữ của động từ, mà không làm thay đổi nghĩa của câu." [130] Phạm trù dạng đƣợc thể hiện bằng những hình thức khác nhau tùy theo từng ngôn ngữ. Chẳng hạn nhƣ ở tiếng La-tinh, dạng đƣợc thể hiện bằng hình thái của động từ. Ví dụ nhƣ với động từ "yêu, thƣơng", cùng đƣợc chia ở thức chỉ định, thì hiện tại nhƣng có hình thức khác nhau ở dạng chủ động và ở dạng bị động : 16 z Dạng chủ động Dạng bị động amo amor amas amaris amat amatur amamus amamur amatis amamini amant amantur Trong khi đó ở tiếng Pháp hoặc tiếng Anh thì lại không có hình thái riêng biệt cho dạng bị động, dạng này đƣợc thể hiện bằng sự kết hợp giữa trợ động từ être, trong tiếng Pháp, to be, trong tiếng Anh, với phân từ quá khứ.

Ví dụ : - …, Jacques a surpris le voleur. (Jacques đã bắt gặp tên trộm.) - Un voleur a été surpris par la police… (Tên trộm đã bị công an bắt gặp.) - Millions of people have read that book. (Hàng triệu người đã đọc cuốc sách này.) - That book has been read by millions of people.(Cuốn sách này đã được hàng triệu người đọc. Kết cấu là gì ? Trong ngôn ngữ, nhìn chung, "kết cấu" có thể đƣợc hiểu là sự kết hợp của nhiều đơn vị ngữ pháp với nhau theo quan hệ ngữ đoạn và có một chức năng nhất định.

Theo định nghĩa trong Dictionnaire de l'Académie française thì "Kết cấu là sự kết hợp của các từ theo các quy tắc và cách dùng của từng ngôn ngữ" [85]. Vậy, một kết cấu có thể là một từ, một ngữ, một mệnh đề hoặc một câu. Một kết cấu bị động có thể là : - một động từ ở dạng bị động : amor – trong tiếng La tinh - một động ngữ : a été supris par la police – trong tiếng Pháp - một mệnh đề : (il craint d'être tué,) alors qu'il a été arrêté à deux reprises par les autorités ivoiriennes et qu'il a été relâché.1 (ông ta sợ bị giết, trong khi đó ông ta đã từng bị nhà cầm quyền Bờ Biển Ngà bắt hai lần và sau đó đã được thả. ) 17 z - Một câu : Il a ensuite été convoqué par la Police de Bizerte le 4 mai 2005.

Dạng bị động là gì ? Theo từ điển Le Trésor de la Langue Française [84], Le passif là tập hợp của các hình thái động từ bị động (L'ensemble des formes verbales passives. Le passif đã đƣợc dịch sang tiếng Việt theo nhiều cách khác nhau : dạng bị động, thái bị động, cấu trúc bị động hay câu bị động. Trong luận án này, khái niệm le passif sẽ đƣợc hiểu theo định nghĩa trên đây của từ điển Le Trésor de la Langue Française và đƣợc dịch theo một trong những cách nói phổ biến đó là dạng bị động. Dạng bị động là một hiện tƣợng ngữ pháp phổ biến ở các ngôn ngữ Ấn-Âu.

Song, có thể nói là mỗi trƣờng phái ngữ pháp đều có cách quan niệm riêng của mình về hiện tƣợng ngữ pháp này. Sau đây, chúng ta sẽ lần lƣợt tìm hiểu xem dạng bị động đƣợc quan niệm nhƣ thế nào trong các trƣờng phái ngữ pháp truyền thống, cải biến-tạo sinh, loại hình học cú pháp, ngữ nghĩa-chức năng. Dạng bị động trong ngữ pháp truyền thống Có thể là do chịu ảnh hƣởng của cách quan niệm ở các ngôn ngữ nhƣ tiếng La-tinh hoặc Hy-lạp mà các tác giả của ngữ pháp truyền thống thƣờng quan niệm rằng dạng bị động là một phạm trù hình thái học thuần tuý. Mauger [117:199] đã xếp dạng bị động vào mục chia động từ của tiếng Pháp.

Tuy nhiên, ngay cả trong các ngôn ngữ có phạm trù dạng rõ ràng, khi đề cập đến phạm trù này, các nhà nghiên cứu, ngoài việc phân biệt dạng chủ động (voix active) với dạng bị động (voix passive) của động từ ra, còn phải nói đến sự thay đổi vị trí giữa chủ ngữ và bổ ngữ trực tiếp của động từ. Cụ thể là trong một câu có động từ ở dạng chủ động, chủ ngữ của câu đồng thời là chủ thể thực hiện hành động và bổ ngữ trực tiếp của câu là đối tƣợng chịu tác động của hành động. Sau đây là ví dụ do Maurice Grévisse đƣa ra trong cuốn Le Bon Usage [100], một trong những cuốn cẩm nang ngữ pháp tiếng Pháp. 18 z - Un chauffard a renversé un piéton.

(Một lái xe đi ẩu đã làm ngã một người đi bộ.) - Un piéton a été renversé par un chauffard. (Một người đi bộ đã bị làm ngã bởi một lái xe đi ẩu.) Trong ví dụ này, câu thứ nhất có chủ ngữ ngữ pháp đồng thời là chủ thể hành động, bổ ngữ trực tiếp là đối tƣợng của hành động, động từ thì ở dạng chủ động; câu thứ hai, theo quan niệm của ngữ pháp truyền thống, có cùng một nghĩa sâu với câu thứ nhất, nhƣng quan hệ của chủ thể và đối tƣợng hành động với động từ đã thay đổi ở chỗ chủ ngữ của câu thứ hai là đối tƣợng của hành động, còn chủ thể hành động lúc này lại trở thành bổ ngữ chỉ tác nhân, còn động từ thì đã đƣợc chuyển thành dạng bị động. Câu thứ nhất có động từ ở dạng chủ động, đƣợc gọi là câu chủ động, câu thứ hai có động từ ở dạng bị động đƣợc gọi là câu bị động.