Giáo Trình Kỹ Thuật Bào Chế và Sinh Dược Học Các Dạng Thuốc Ngành Dược

Giáo trình kỹ thuật bào chế và sinh dược học cung cấp kiến thức chuyên sâu về các dạng thuốc trong ngành dược tại trường cao đẳng Bình Phước.

• Người hướng dẫn: Ths. Đinh Vũ Yến
• Trường học: Trường Cao Đẳng Bình Phước
• Chuyên ngành: Dược
• Đề tài: Giáo Trình Bào Chế và Sinh Dược Học Dành Cho Sinh Viên Ngành Dược
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Bình Phước

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. CHƯƠNG 1: ĐẠI CƯƠNG VỀ BÀO CHẾ HỌC VÀ SINH DƯỢC HỌC
• 1.1. Đại cương về bào chế học
• 1.2. Đại cương về sinh dược học
• 1.3. Một số kỹ thuật chung
• 1.3.1. Cân và kỹ thuật sử dụng cân trong bào chế
• 1.3.2. Kỹ thuật đong – đo trong bào chế thuốc
• 1.3.3. Kỹ thuật nghiền – tán – rây – trộn đều
• 1.3.4. Kỹ thuật hoà tan – làm trong
• 1.3.5. Kỹ thuật khử khuẩn trong bào chế thuốc
• 1.4. Dung dịch thuốc
• 1.4.1. Dung dịch thuốc nước
• 1.5. Thuốc tiêm - thuốc nhỏ mắt
• 1.5.1. Thuốc tiêm - thuốc tiêm truyền
• 1.5.2. Thuốc nhỏ mắt
• 1.6. Các dạng thuốc điều chế bằng phương pháp chiết xuất
• 1.6.1. Kỹ thuật bào chế bằng phương pháp chiết xuất
• 1.7. Nhũ tương và hỗn dịch thuốc
• 1.7.1. Nhũ tương thuốc
• 1.7.2. Hỗn dịch thuốc
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo Trình Bào Chế và Sinh Dược Học Dành Cho Sinh Viên Ngành Dược

Giáo trình Bào chế và Sinh dược học là tài liệu quan trọng trong chương trình đào tạo Dược sĩ cao đẳng. Tài liệu này cung cấp kiến thức cơ bản về các dạng thuốc, kỹ thuật bào chế, và tiêu chuẩn chất lượng. Mục tiêu của giáo trình là giúp sinh viên nắm vững quy trình bào chế và ứng dụng các kiến thức vào thực tiễn. Đặc biệt, giáo trình còn nhấn mạnh tầm quan trọng của sinh dược học trong việc phát triển các dạng thuốc hiệu quả.

1.1. Mục tiêu và nội dung của giáo trình

Giáo trình được biên soạn nhằm cung cấp cho sinh viên những kiến thức cần thiết về bào chế và sinh dược học. Nội dung bao gồm các khái niệm cơ bản, quy trình bào chế, và các kỹ thuật thực hành. Sinh viên sẽ được trang bị kiến thức để thực hiện các yêu cầu trong bào chế thuốc.

1.2. Cấu trúc và phương pháp học tập

Cấu trúc giáo trình bao gồm các chương với mục tiêu rõ ràng. Mỗi chương có phần nội dung và câu hỏi tự lượng giá. Sinh viên cần thực hiện các yêu cầu và liên kết lý thuyết với thực hành để đạt hiệu quả học tập tốt nhất.

II. Những Thách Thức Trong Bào Chế và Sinh Dược Học

Ngành bào chế và sinh dược học đối mặt với nhiều thách thức trong việc phát triển các dạng thuốc mới. Các vấn đề như chất lượng thuốc, tính ổn định của dược phẩm, và sự thay đổi trong quy định pháp lý là những yếu tố cần được chú ý. Đặc biệt, việc đảm bảo tính hiệu quả và an toàn của thuốc là ưu tiên hàng đầu.

2.1. Vấn đề chất lượng thuốc

Chất lượng thuốc là yếu tố quyết định đến hiệu quả điều trị. Các tiêu chuẩn chất lượng cần được tuân thủ nghiêm ngặt để đảm bảo thuốc đạt yêu cầu. Việc kiểm nghiệm chất lượng thuốc là một phần không thể thiếu trong quy trình bào chế.

2.2. Tính ổn định và bảo quản thuốc

Tính ổn định của thuốc ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị. Các yếu tố như nhiệt độ, độ ẩm, và ánh sáng có thể làm giảm chất lượng thuốc. Do đó, việc bảo quản thuốc đúng cách là rất quan trọng để duy trì tính hiệu quả.

III. Phương Pháp Bào Chế Hiệu Quả Trong Ngành Dược

Để đạt được hiệu quả trong bào chế, cần áp dụng các phương pháp khoa học và kỹ thuật hiện đại. Các kỹ thuật như chiết xuất, nhũ tương, và hỗn dịch là những phương pháp phổ biến trong ngành dược. Việc lựa chọn phương pháp phù hợp sẽ giúp tối ưu hóa quy trình bào chế.

3.1. Kỹ thuật chiết xuất trong bào chế

Kỹ thuật chiết xuất là một trong những phương pháp quan trọng trong bào chế. Phương pháp này giúp tách các dược chất từ nguyên liệu tự nhiên, đảm bảo chất lượng và hiệu quả của thuốc. Việc áp dụng công nghệ hiện đại trong chiết xuất sẽ nâng cao hiệu suất và chất lượng sản phẩm.

3.2. Nhũ tương và hỗn dịch thuốc

Nhũ tương và hỗn dịch là các dạng bào chế phổ biến, giúp cải thiện khả năng hấp thu của dược chất. Việc nghiên cứu và phát triển các công thức nhũ tương và hỗn dịch hiệu quả là cần thiết để đáp ứng nhu cầu điều trị.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Bào Chế và Sinh Dược Học

Bào chế và sinh dược học không chỉ là lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong ngành dược. Các nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới từ bào chế giúp nâng cao chất lượng điều trị cho bệnh nhân. Việc áp dụng các kiến thức này vào thực tiễn sẽ giúp sinh viên trở thành những dược sĩ chuyên nghiệp.

4.1. Nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới

Nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới là một phần quan trọng trong ngành dược. Việc áp dụng các kiến thức về bào chế và sinh dược học sẽ giúp tạo ra các sản phẩm thuốc hiệu quả và an toàn cho người sử dụng.

4.2. Đánh giá hiệu quả điều trị

Đánh giá hiệu quả điều trị của các dạng thuốc là cần thiết để đảm bảo tính an toàn và hiệu quả. Các nghiên cứu lâm sàng sẽ cung cấp thông tin quan trọng về tác dụng của thuốc trên bệnh nhân.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Ngành Bào Chế và Sinh Dược Học

Ngành bào chế và sinh dược học đang phát triển mạnh mẽ với nhiều cơ hội và thách thức. Việc áp dụng công nghệ mới và nghiên cứu khoa học sẽ giúp nâng cao chất lượng thuốc và hiệu quả điều trị. Tương lai của ngành dược sẽ phụ thuộc vào khả năng đổi mới và sáng tạo trong bào chế.

5.1. Xu hướng phát triển trong ngành dược

Ngành dược đang chứng kiến sự phát triển nhanh chóng với sự xuất hiện của các công nghệ mới. Việc áp dụng công nghệ sinh học và công nghệ nano trong bào chế sẽ mở ra nhiều cơ hội mới cho ngành dược.

5.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu và phát triển

Nghiên cứu và phát triển là yếu tố quyết định đến sự thành công của ngành dược. Việc đầu tư vào nghiên cứu sẽ giúp tạo ra các sản phẩm thuốc mới, đáp ứng nhu cầu điều trị ngày càng cao của xã hội.

Nội dung chính

THÔNG TIN HỌC THUẬT: GIÁO TRÌNH KỸ THUẬT BÀO CHẾ VÀ SINH DƯỢC HỌC CÁC DẠNG THUỐC – I

---

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Kỹ thuật Bào chế và Sinh dược học các dạng thuốc – I (Mã môn học: BCP.30) do ThS. Đinh Vũ Yến làm Chủ biên, được ban hành bởi Trường Cao đẳng Bình Phước vào năm 2020. Tài liệu được biên soạn phục vụ đào tạo trình độ Cao đẳng ngành Dược theo hệ thống tín chỉ, với thời lượng 3 tín chỉ tương đương 135 giờ học tập (bao gồm 43 giờ lý thuyết, 80 giờ thực hành và 12 giờ kiểm tra).

Trong khung chương trình đào tạo Dược sĩ Cao đẳng, Bào chế học giữ vị trí môn học nghiệp vụ cốt lõi, tiếp nối các học phần cơ bản và cơ sở như Toán tối ưu, Vật lý, Hóa học, Sinh lý – Giải phẫu, Dược liệu, Dược học cổ truyền, Dược động học và Dược lực học. Mục tiêu học tập được xác lập theo chuẩn đầu ra:

• Về kiến thức: Nắm vững cơ sở lý luận, quy trình kỹ thuật chế biến – bào chế các dạng thuốc; hiểu và lựa chọn tá dược, bao bì phù hợp; nắm bắt tiêu chuẩn chất lượng theo Dược điển Việt Nam V (DĐVN V, 2018) và nguyên tắc Thực hành tốt sản xuất thuốc (GMP); phân tích các yếu tố sinh dược học ảnh hưởng đến sinh khả dụng và hiệu quả điều trị.
• Về kỹ năng: Vận dụng thuần thục các kỹ thuật pha chế cơ bản (cân, đong, đo thể tích, xác định tỷ trọng, pha cồn, hòa tan, khử khuẩn) và quy trình điều chế các dạng thuốc cụ thể tại phòng thực hành.
• Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Rèn luyện tác phong nghề nghiệp chuẩn mực: cẩn trọng, tỉ mỉ, chính xác, khách quan, trung thực và đảm bảo vệ sinh.

Cấu trúc giáo trình được thiết kế theo từng bài học gồm hai phần chính: Mục tiêu học tập và Nội dung chuyên môn, kết thúc bằng hệ thống câu hỏi tự lượng giá trắc nghiệm. Cách tiếp cận của giáo trình gắn liền cơ sở lý thuyết hệ phân tán với kỹ năng thao tác thực nghiệm, phản ánh tính chất ứng dụng trực tiếp vào quy trình sản xuất và pha chế dược phẩm.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình gồm 6 chương chuyên môn và phần tài liệu tham khảo, xây dựng theo lộ trình từ nguyên lý đại cương, kỹ thuật thao tác cơ sở đến các dạng thuốc cụ thể:

[Chương 1: Đại cương Bào chế & Sinh dược học]
                     │
                     ▼
       [Chương 2: Kỹ thuật chung]
 (Cân, Đong đo, Tỷ trọng, Pha cồn, Khử khuẩn)
                     │
                     ▼
         [Chương 3: Dung dịch thuốc]
             (Hệ đồng thể)
                     │
                     ▼
  [Chương 4: Thuốc tiêm - Thuốc nhỏ mắt]
         (Dạng thuốc vô khuẩn)
                     │
                     ▼
  [Chương 5: Thuốc chiết xuất từ Dược liệu]
         (Dịch chiết, Cồn, Cao thuốc)
                     │
                     ▼
 [Chương 6: Nhũ tương & Hỗn dịch thuốc]
              (Hệ dị thể)

1. Chương 1: Đại cương về Bào chế học và Sinh dược học:

   • Tổng quan định nghĩa môn Bào chế học (Pharmacie galénique), dược phẩm, hoạt chất, tá dược, bao bì cấp I (tiếp xúc trực tiếp với thuốc như ống tiêm, vỉ thuốc) và bao bì cấp II (hộp giấy ngoài).
   • Phân loại dạng bào chế theo hệ phân tán (đồng thể, dị thể, kết hợp), theo đường dùng (uống, trực tràng, âm đạo, da/niêm mạc, tiêm, hô hấp, mắt, mũi, tai) và theo cách phân liều (đơn liều, đơn liều có phân chia, đa liều).
   • Lịch sử phát triển qua 4 thời kỳ: Tôn giáo (Bản thảo Thần Nông, Vedas, Ebers), Triết học (Hypocrat năm 400 TCN, Galien 131–210 SCN), Thực nghiệm, Khoa học; cùng tiến trình y dược học Việt Nam (Tuệ Tĩnh với Nam dược thần hiệu, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác với Hải Thượng Y Tôn Tâm Lĩnh, Trường ĐH Y Dược Đông Dương thành lập năm 1902 và Bộ môn Bào chế năm 1935).
   • Khái niệm sinh dược học: Các thông số dược động học đánh giá sinh khả dụng ($C_{max}$, $t_{max}$, diện tích dưới đường cong $AUC$). Các khái niệm tương đương: tương đương dược học, thay thế dược học, tương đương sinh học (chênh lệch $AUC$, $C_{max}$ không quá 20%), tương đương trị liệu và thay thế trị liệu.
   • Giới thiệu các hệ thống phân phối thuốc tiên tiến: hệ phóng thích kéo dài, hệ phóng thích có kiểm soát, hệ đưa thuốc đến mục tiêu (hệ nano, cấu trúc liposome).

2. Chương 2: Một số kỹ thuật chung:

   • Kỹ thuật cân: Cấu tạo và nguyên tắc sử dụng cân hai cánh tay đòn bằng nhau (cân đĩa Roberval, cân quang Trébuchet tải trọng 0,01–200 g, độ nhạy 5–10 mg, cân phân tích sai số $< 0,1\text{ mg}$); tiêu chuẩn cân tốt (đúng, tin, nhạy); phương pháp cân đơn và cân kép (phương pháp Borda cho khối lượng $\ge 1\text{ g}$, phương pháp Mendeleev cho lượng nhỏ/gia trọng hoặc cân nhiều chất).
   • Kỹ thuật đong – đo: Dụng cụ đo thể tích (ống đong 5–2000 ml, pipet vạch/chính xác, buret tốc độ chảy $\le 0,5\text{ ml/giây}$, ống đếm giọt chuẩn định tạo 20 giọt nước cất nặng $1\text{ g}$ ở $15^\circ\text{C}$ với đường kính ngoài $3\text{ mm}$, đường kính trong $0,6\text{ mm}$); dụng cụ pha chế thủy tinh (bình định mức, bình nón, bình cầu, cốc có mỏ); quy trình rửa và sấy khô dụng cụ.
   • Đo tỷ trọng và cồn kế: Sử dụng tỷ trọng kế, Phù kế Baumé (chuyển đổi độ Baumé $n$ sang tỷ trọng $d$); khái niệm độ cồn thực (ở $15^\circ\text{C}$), độ cồn biểu kiến ($t^\circ\text{C}$); công thức quy đổi $T = B - 0,4(t - 15)$ với $B < 56^\circ$ hoặc tra bảng Gay-Lussac với $B > 56^\circ$; kỹ thuật tính toán pha cồn và hiệu chỉnh độ cồn thực nghiệm.
   • Các kỹ thuật bổ trợ: Nghiền – tán – rây – trộn đều, hòa tan – làm trong, và các kỹ thuật khử khuẩn trong pha chế.

3. Chương 3: Dung dịch thuốc: Kỹ thuật điều chế và tiêu chuẩn chất lượng các dung dịch thuốc nước.

4. Chương 4: Thuốc tiêm – Thuốc nhỏ mắt: Yêu cầu kỹ thuật, độ vô khuẩn, đẳng trương và quy trình pha chế thuốc tiêm, dịch truyền, thuốc nhỏ mắt.

5. Chương 5: Các dạng thuốc điều chế bằng phương pháp chiết xuất: Nguyên lý chiết xuất dược liệu, điều chế cồn thuốc, cao thuốc và các dịch chiết tiêu chuẩn.

6. Chương 6: Nhũ tương và Hỗn dịch thuốc: Cơ chế hình thành, tính chất lý hóa, tá dược nhũ hóa/gây treo và kỹ thuật bào chế hệ phân tán dị thể.

Bảng phân loại dạng bào chế theo cấu trúc hệ phân tán

Hệ phân tán	Phân loại phân tán	Dạng thuốc tiêu biểu
Đồng thể (phân tử)	Dung dịch	Dung dịch nước, dung dịch cồn, dung dịch dầu, dung dịch tiêm, dung dịch nhỏ mắt, siro, potio
	Dịch chiết	Cồn thuốc, cao thuốc
Dị thể	Keo	Dung dịch keo (dung dịch gôm, dung dịch bạc keo)
	Cơ học	Hỗn dịch, nhũ tương, thuốc bột, viên nén
Kết hợp	-	Thuốc mỡ, thuốc đặt, thuốc khí dung

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết hệ phân tán: Bản chất lý hóa của hệ phân tán đồng thể phân tử và hệ phân tán dị thể (keo, cơ học, kết hợp), tạo cơ sở thiết lập công thức và lựa chọn phương pháp phân tán dược chất.
• Khung lý thuyết Sinh dược học (Biopharmaceutics):
  • Mô hình ba pha động học của thuốc trong cơ thể: Pha sinh dược học (quá trình rã $\to$ hòa tan $\to$ hấp thu), Pha dược động học (hấp thu, phân bố, chuyển hóa, thải trừ), Pha dược lực học (tương tác thụ thể tạo đáp ứng lâm sàng).
  • Công thức tính sinh khả dụng tuyệt đối ($F_{\text{tuyệt đối}}$) so sánh với đường tiêm tĩnh mạch ($IV$) và sinh khả dụng tương đối ($F_{\text{tương đối}}$) so sánh với dạng chuẩn ($C$):

$$F_{\text{tuyệt đối}} (%) = \frac{AUC_T \times D_{IV}}{AUC_{IV} \times D_T} \times 100$$

$$F_{\text{tương đối}} (%) = \frac{AUC_T \times D_C}{AUC_C \times D_T} \times 100$$

• Quy chuẩn chất lượng: Khung tiêu chuẩn Dược điển Việt Nam V (DĐVN V) và nguyên tắc đảm bảo chất lượng theo tiêu chuẩn GMP trong kiểm soát nguyên liệu, thiết bị, môi trường và con người.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng thao tác kỹ thuật (Technical skills): Thao tác chính xác trên các dòng cân cơ học (cân đĩa Roberval, cân quang Trébuchet) và cân phân tích; kỹ thuật sử dụng pipet chính xác, buret, ống đếm giọt chuẩn định; kỹ thuật đo tỷ trọng bằng phù kế Baumé và đo độ cồn bằng cồn kế.
• Kỹ năng tính toán và phân tích (Analytical skills): Tính toán chuyển đổi nồng độ cồn thực, thể tích cồn cao độ/thấp độ cần lấy theo công thức $V_1 C_1 = V_2 C_2$ và $V_1(C_1 - C_3) = V_2(C_2 - C_3)$; tính lượng nước cất hoặc cồn cao độ cần thêm để hiệu chỉnh độ cồn sau khi pha; phân tích dữ liệu dược động học ($C_{max}$, $t_{max}$, $AUC$) để đánh giá tương đương sinh học.
• Năng lực thực hành nghề nghiệp (Practical competencies): Khả năng thực hiện độc lập quy trình pha chế thuốc dung dịch, cồn thuốc, nhũ tương, hỗn dịch; kỹ thuật xử lý và làm khô dụng cụ thủy tinh (bằng hỗn hợp acid cromic, cồn cao độ, tráng ether hoặc sấy vô trùng); rèn luyện tính chính xác và an toàn phòng thí nghiệm.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng mô hình đào tạo kết hợp lý thuyết và thực hành nghề nghiệp, trong đó thời lượng thực hành (80 giờ) chiếm tỷ trọng 59,2% tổng khối lượng môn học, đảm bảo sinh viên chuyển hóa kiến thức nguyên lý thành kỹ năng thao tác.

                    MÔ HÌNH DẠY VÀ HỌC (135 GIỜ)
  ┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
  │  LÝ THUYẾT (43h)  │      THỰC HÀNH (80h)     │ KIỂM TRA(12h)│
  │  Nguyên lý, DĐVN  │  Cân, đong, pha cồn,     │  Lượng giá,  │
  │  & Sinh dược học  │  bào chế các dạng thuốc  │  trắc nghiệm │
  └─────────────────────────────────────────────────────────────┘

• Tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach): Giảng dạy lý thuyết kết hợp thị phạm và hướng dẫn thực hành từng bước. Giảng viên trình bày nguyên tắc cấu tạo thiết bị, phân tích cơ chế lý hóa, sau đó sinh viên trực tiếp thao tác trên thiết bị, dụng cụ chuẩn.
• Bài toán tình huống và tính toán thực tế: Giáo trình lồng ghép hệ thống bài tập tính toán định lượng gắn liền thực nghiệm:
  • Bài toán pha cồn trung gian: Tính lượng cồn $90^\circ$ và cồn $40^\circ$ cần lấy để pha $500\text{ ml}$ cồn $70^\circ$.
  • Bài toán hiệu chỉnh dung dịch cồn: Xác định thể tích nước cất $V_{nc}$ cần bổ sung khi độ cồn mới pha ($C_{mp} = 63^\circ$) cao hơn độ cồn yêu cầu ($C_{cp} = 60^\circ$):

$$V_{nc} = \frac{C_{mp} - C_{cp}}{C_{cp}} \times V_{cp} = \frac{63 - 60}{60} \times 600 = 30\text{ ml}$$

• Xác định tỷ trọng từ độ Baumé: Chuyển đổi độ Baumé sang tỷ trọng bằng công thức $d = \frac{145}{145 - n}$ (cho chất nặng hơn nước) và $d = \frac{145}{135 + n}$ (cho chất nhẹ hơn nước).
• Phương pháp đánh giá (Assessment methods): Đánh giá định kỳ 12 giờ kiểm tra kết hợp hệ thống câu hỏi trắc nghiệm tự lượng giá cuối mỗi bài, bao quát từ nhận thức khái niệm, xác định kỹ thuật đúng/sai đến giải bài toán pha chế.
• Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines):
  • Xác định rõ mục tiêu đầu ra của từng bài học trước khi lên lớp.
  • Tự kiểm tra kiến thức sau bài học bằng bộ câu hỏi tự lượng giá.
  • Đối chiếu kiến thức lý thuyết với bài thực hành và tra cứu thêm các chuyên luận trong Dược điển Việt Nam hiện hành.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Căn cứ pháp lý và tiêu chuẩn chuyên môn hiện hành: Giáo trình cập nhật các yêu cầu kỹ thuật và chỉ tiêu chất lượng thuốc theo Dược điển Việt Nam lần thứ V (DĐVN V, 2018), đồng thời liên hệ trực tiếp các quy chuẩn Thực hành tốt sản xuất thuốc (GMP) trong kiểm soát chất lượng đồng nhất giữa các lô sản xuất.
• Tích hợp các tiến bộ khoa học bào chế hiện đại: Cung cấp kiến thức về các hệ thống phân phối thuốc tiên tiến:
  • Dạng thuốc phóng thích kéo dài (yêu cầu làm giảm tối thiểu 2 lần tần số dùng thuốc so với dạng quy ước).
  • Hệ thống phóng thích có kiểm soát và hệ thống trị liệu đưa thuốc đến mục tiêu.
  • Ứng dụng công nghệ nano và hệ phân phối liposome trong vận chuyển thuốc chọn lọc đến tế bào đích, nâng cao độ hòa tan và giảm độc tính trong hóa trị ung thư.
• Gắn kết thực tiễn sản xuất công nghiệp: Giới thiệu quá trình cơ giới hóa và tự động hóa trong ngành Dược Việt Nam (máy dập viên năng suất cao, máy đóng nang tự động, máy ép vỉ, máy bao màng mỏng tự động, máy tạo hạt tầng sôi, máy đóng hàn ống tiêm tự động).
• Tính hệ thống về nguồn gốc lịch sử: Tổng kết có hệ thống tiến trình lịch sử y dược học thế giới và y học cổ truyền Việt Nam, làm rõ đóng góp của Tuệ Tĩnh (Nam dược trị Nam nhân) và Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác đối với nền tảng bào chế học nước nhà.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên chuyên ngành: Sinh viên hệ Cao đẳng Dược chính quy thuộc các trường đào tạo khối ngành sức khỏe.
• Kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các môn học cơ sở:
  • Toán tối ưu: Ứng dụng thiết kế công thức dạng bào chế.
  • Vật lý, Hóa học: Đánh giá tiêu chuẩn nguyên liệu, độ ổn định, tuổi thọ và sinh khả dụng.
  • Sinh lý – Giải phẫu, Dược lý, Dược động học: Đánh giá đường đưa thuốc và các giai đoạn sinh dược học (giải phóng, hòa tan, hấp thu).
  • Dược liệu, Dược học cổ truyền: Kỹ thuật chiết xuất và đánh giá chế phẩm từ nguồn gốc tự nhiên.
• Giảng viên và cán bộ hướng dẫn thực hành: Tài liệu chuẩn dùng để biên soạn giáo án lý thuyết, lập bảng kiểm kỹ năng thực hành (cân, đong, đo tỷ trọng, pha cồn) và xây dựng ngân hàng câu hỏi đánh giá kết thúc học phần.
• Nhân sự thực hành nghề nghiệp: Dược sĩ, kỹ thuật viên tại các khoa Dược bệnh viện, phòng kiểm nghiệm hoặc cơ sở sản xuất chế biến thuốc quy mô vừa và nhỏ dùng làm tài liệu tra cứu công thức pha chế và quy đổi kỹ thuật.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên ngành Dược trình độ Cao đẳng hệ chính quy, đồng thời là tài liệu tham khảo chuyên môn cho kỹ thuật viên và dược sĩ làm công tác pha chế tại cơ sở y tế.

2. Cần kiến thức nền nào để học môn học này?

Sinh viên cần hoàn thành các môn học cơ bản và cơ sở gồm: Toán tối ưu, Vật lý, Hóa học, Sinh lý – Giải phẫu, Dược liệu, Dược học cổ truyền, Dược động học, Dược lực học và các quy chế chuyên môn ngành Dược.

3. Điểm khác biệt về mặt cấu trúc và nội dung của giáo trình là gì?

Giáo trình phân định rõ hai mảng kiến thức gắn kết chặt chẽ: Bào chế học cổ điển (kỹ thuật thao tác cơ bản, các dạng thuốc quy ước) và Sinh dược học hiện đại (thông số $AUC$, $C_{max}$, $t_{max}$, tương đương sinh học, hệ phân phối nano), kèm theo thời lượng thực hành thực tế chiếm gần 60% chương trình.

4. Làm sao để tự học giáo trình hiệu quả?

Người học cần bám sát mục tiêu học tập ở đầu mỗi bài, liên kết các công thức tính toán lý thuyết với thao tác thực hành phòng thí nghiệm, tự giải các bài toán pha chế và hoàn thành hệ thống câu hỏi tự lượng giá ở cuối chương.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo trong chương trình?

Sinh viên cần tra cứu song song Dược điển Việt Nam V (2018), các hướng dẫn tiêu chuẩn GMP của Bộ Y tế và danh mục tài liệu tham khảo chuyên ngành được liệt kê ở trang 190 của giáo trình.

---

Kết luận

Giáo trình Kỹ thuật Bào chế và Sinh dược học các dạng thuốc – I là tài liệu đào tạo chuyên môn cung cấp hệ thống cơ sở lý luận và quy trình thực hành đồng bộ cho ngành Dược trình độ Cao đẳng. Nội dung giáo trình xác lập nền tảng kỹ thuật pha chế chính xác, gắn kết chặt chẽ giữa tính chất lý hóa của dạng thuốc với các thông số sinh dược học trong cơ thể.

Lộ trình học tập được thiết kế xuyên suốt từ đại cương, kỹ năng đo lường cơ bản đến điều chế các dạng thuốc chuyên biệt. Để hoàn thành môn học đạt chuẩn đầu ra, người học cần kết hợp nghiên cứu giáo trình với việc thực hành quy chuẩn trên các thiết bị chuyên dụng và đối chiếu tiêu chuẩn Dược điển Việt Nam hiện hành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 ĐẠI CƯƠNG VỀ BÀO CHẾ HỌC VÀ SINH DƯỢC HỌC BÀI 1. ĐẠI CƯƠNG VỀ BÀO CHẾ HỌC MỤC TIÊU HỌC TẬP 1. Kể được mục tiêu và nội dung nghiên cứu của môn bào chế. Trình bày được các khái niệm cơ bản hay dùng trong bào chế: dạng thuốc, dược chất, tá dược, thành phẩm, biệt dược, thuốc gốc.

Nêu được một số giai đoạn chính về lịch sử phát triển ngành bào chế. Đại cương về bào chế 1. Khái niệm về bào chế` Bào chế học là môn học chuyên nghiên cứu cơ sở lý luận và kỹ thuật thực hành về pha chế, sản xuất, kiểm tra chất lượng, đóng gói, bảo quản các dạng thuốc và các chế phẩm bào chế. Mục tiêu của môn bào chế − Tìm cho mỗi hoạt chất một dạng bào chế thích hợp nhất cho việc điều trị một bệnh xác định.

− Nghiên cứu dạng bào chế bảo đảm tính hiệu nghiệm, tính không độc hại và độ bền vững của thuốc. − Xây dựng ngành bào chế học Việt Nam khoa học, hiện đại, dựa trên thành tựu y dược học thế giới và vốn dược học cổ truyền dân tộc. Nội dung nghiên cứu của môn bào chế − Nghiên cứu kỹ thuật, qui trình chế biến, bào chế các dạng thuốc. − Sử dụng tá dược phù hợp cần thiết cho dạng thuốc.

6 − Sử dụng và đổi mới trang thiết bị phục vụ chế biến, bào chế… 1. Vị trí của môn bào chế Bào chế là môn học kỹ thuật, ứng dụng thành tựu của nhiều môn học cơ bản, cơ sở và nghiệp vụ của ngành: - Toán tối ưu được ứng dụng để thiết kế công thức và dạng bào chế. - Vật lí, hoá học được vận dụng để đánh giá tiêu chuẩn nguyên liệu và chế phẩm bào chế, để nghiên cứu độ ổn định xác định tuổi thọ của thuốc, đánh giá sinh khả dụng của thuốc, lựa chọn điều kiện bao gói, bảo quản… - Dược liệu, dược học cổ truyền được vận dụng trong việc chế biến, đánh giá chất lượng các chế phẩm bào chế đi từ nguyên liệu là dược liệu. - Sinh lí - giải phẩu, dược động học được vận dụng trong nghiên cứu thiết kế dạng thuốc và các giai đoạn sinh dược học của dạng thuốc (lựa chọn đường dùng và vấn đề giải phóng, hoà tan và hấp thu dược chất từ dạng bào chế).

- Dược lực, dược lâm sàng ứng dụng để phối hợp dược chất trong dạng bào chế, để hướng dẫn sử dụng chế phẩm bào chế… - Các qui chế, chế độ về hoạt động chuyên môn nghề nghiệp được vận dụng trong thiết kế, xin phép sản xuất và lưu hành chế phẩm bào chế. Tóm lại bào chế học là môn học tổng hợp, vận dụng kiến thức của nhiều lĩnh vực khoa học. Trong chương trình đào tạo dược sĩ, bào chế là môn học nghiệp vụ cốt lõi, được giảng sau khi người học đã có những kiến thức cơ bản về các môn học khác có liên quan. Một số khái niệm liên quan đến thuốc 2.

Thuốc (hay dược phẩm) Là sản phẩm có nguồn gốc động vật, thực vật, khoáng vật, sinh học được bào chế để dùng cho người nhằm mục đích phòng bệnh, chữa bệnh, chẩn đoán bệnh, 7 phục hồi, điều chỉnh chức năng của cơ thể, làm giảm cảm giác một bộ phận hay toàn thân, làm ảnh hưởng quá trình sinh đẻ, làm thay đổi hình dáng cơ thể. Dạng thuốc (dạng bào chế hoàn chỉnh) Dạng thuốc là hình thức trình bày của dược phẩm nhằm đưa dược chất vào cơ thể với mục đích tiện dụng, dễ bảo quản và phát huy tối đa tác dụng điều trị của dược chất. Thí dụ: Dạng viên nang để uống, dạng thuốc mỡ để bôi xoa ngoài da, v.v… Thành phần của một dạng thuốc: DƯỢC CHẤT ĐÁP ỨNG TÁ DƯỢC DẠNG THUỐC LÂM SÀNG BAO BÌ Dược chất hay hoạt chất: là thành phần chính của dạng thuốc, tạo ra tác dụng dược lý để điều trị, phòng hay chẩn đoán bệnh. Khi đưa vào dạng thuốc, dược chất có thể bị giảm hoặc thay đổi tác động sinh học do ảnh hưởng của tá dược, kỹ thuật bào chế và bao bì.

Tá dược: là các chất phụ không có tác dụng dược lý, được thêm vào trong công thức nhằm tạo ra các tính chất cần thiết cho quá trình bào chế, bảo quản, sử dụng của thuốc. Tá dược có ảnh hưởng đến tác dụng điều trị của thuốc, do đó tá dược phải được lựa chọn một cách thận trọng tuỳ theo từng dạng thuốc và từng chế phẩm cụ thể. Bao bì: được chia làm: − Bao bì cấp I: là bao bì tiếp xúc trực tiếp với thuốc do đó cũng được xem như là thành phần của dạng thuốc. Thí dụ: + Ống, lọ, chai chứa dung dịch thuốc tiêm.

+ Vỉ hoặc chai, lọ chứa thuốc viên. 8 − Bao bì cấp II: là bao bì bên ngoài không tiếp xúc trực tiếp với thuốc. Thí dụ: + Hộp giấy chứa thuốc tiêm. + Hộp chứa vỉ thuốc.

Bao bì cấp I và bao bì cấp II đều quan trọng vì cùng đóng vai trò trong việc trình bày, nhận dạng, thông tin và bảo vệ thuốc. Thuốc biệt dược: là chế phẩm bào chế lưu hành trên thị trường dưới một tên thương mại do nhà sản xuất đặt ra và giữ bản quyền nhãn hiệu hàng hóa. Thí dụ: Aspegic 500 mg, Efferalgan 500 mg, Panadol 500 mg 2. Thuốc gốc hay thuốc generic: là thuốc mang tên gốc của hoạt chất, đã qua giai đoạn độc quyền và được sản xuất phổ biến.

Thí dụ: Aspirin, Ampicillin 500 mg, Acetaminophen 500 mg… 3. Phân loại dạng bào chế 3. Theo cấu trúc của hệ phân tán Các dạng bào chế thực chất là những hệ phân tán khác nhau. Phân loại các dạng bào chế theo mức độ phân tán dược chất trong hệ.

Hệ phân tán Đồng thể (phân tử) Dị thể Keo Dung dịch Dịch chiết Cơ học Kết hợp - Dung dịch - Cồn thuốc -Dung dịch keo - Hỗn dịch - Thuốc mỡ nước - Cao thuốc (dung dịch - Nhũ tương - Thuốc đặt - Dung dịch gôm, dung dịch - Thuốc bột - Thuốc khí cồn bạc keo) dung - Viên nén - Dung dịch dầu - Potio, siro - Dung dịch tiêm - Dung dịch nhỏ mắt 10 3. Theo đường đưa thuốc vào cơ thể Bảng 1. Phân loại các dạng bào chế theo đường đưa thuốc vào cơ thể. Đường đưa Dạng bào chế thuốc Uống Dung dịch, siro, hỗn dịch, nhũ tương, bột cốm, viên, viên nang.

Trực tràng Thuốc đặt, mỡ, kem, dung dịch. Âm đạo Viên nén, thuốc đặt, mỡ, kem, dung dịch. Da và niêm mạc Thuốc mỡ, kem, gel, thuốc xức, dung dịch, miếng dán, khí dung tại chổ. Tiêm Thuốc tiêm (dung dịch, hỗn dịch, nhũ tương), dung dịch tưới/ thẩm phân, thuốc cấy … Hô hấp Khí dung (dung dịch, hỗn dịch, nhũ tương), thuốc hít, phun xịt … Mũi Dung dịch, thuốc hít … Mắt Dung dịch, hỗn dịch … Tai Dung dịch, hỗn dịch … 3.

Theo cách phân liều Dạng bào chế đơn liều: là dạng phân liều sẵn như viên nén, viên nang khi sử dụng người bệnh uống cả viên …Dạng thuốc bào chế đơn liều có phân chia: khi đó trên dạng bào chế có dấu hiệu cho phép người bệnh được chia thuốc thành liều nhỏ hơn (Ví dụ viên nén có vạch ngang hay vạch chữ thập để cho biết người bệnh có thể bẻ đôi hay bẻ tư viên thuốc). 11 Dạng bào chế đa liều: Người bệnh tự phân chia theo liều hướng dẫn. Để việc phân chia được chính xác hơn, thuốc thường đi kèm dụng cụ phân liều như ống đếm giọt, cốc ghi thể tích… 4. Chất lượng thuốc và một số khái niệm liên quan Theo nghĩa tổng quát, thuốc đạt chất lượng khi thuốc: - Chứa đúng lượng dược chất ghi trên nhãn, - Đảm bảo hàm lượng đến từng sản phẩm, - Không chứa tạp chất, - Duy trì đầy đủ lượng dược chất, hoạt tính trị liệu và hình thức trong suốt thời gian lưu hành của thuốc, - Khi vào cơ thể phải giải phóng hoạt chất đúng như thiết kế.

Theo nghĩa hẹp trong sản xuất, thuốc đạt chất lượng là thuốc đạt tiêu chuẩn chất lượng đã đăng ký theo tiêu chuẩn Dược điển hoặc tiêu chuẩn cơ sở của nhà sàn xuất. Dược điển Việt Nam Là một tài liệu chính làm cơ sở cho việc pha chế, kiểm nghiệm chất lượng thuốc. Dược điển là một văn bản nhà nước trong đó ghi các tiêu chuẩn chất lượng mà các hoạt chất, tá dược, các dạng thuốc… phải đáp ứng. Dược điển qui định thành phần các chất, cách pha chế và kiểm nghiệm một số dạng thuốc và chế phẩm.

Dược điển được định kỳ bổ sung và tái bản. Trước kia, ngành dược nước ta vẫn phải sử dụng dược điển của nước ngoài. Từ thập niên 60, dù đất nước vẫn còn khó khăn nhưng ngành dược nước ta đã bắt tay xây dựng DĐVN lần thứ I. Từng thời kì, cùng với sự tiến bộ của khoa học, DĐVN ngày càng được hoàn thiện hơn và chất lượng cao hơn.

Hiện nay DĐVN đã ấn bản lần thứ V (năm 2018). Tiêu chuẩn chất lượng thuốc 12 Bao gồm các quy định về chỉ tiêu, yêu cầu kỹ thuật, phương pháp kiểm nghiệm, bao gói, ghi nhãn, vận chuyển, bảo quản và các yêu cầu khác có liên quan đến chất lượng thuốc. Tiêu chuẩn chất lượng thuốc được thể hiện dưới hình thức văn bản kỹ thuật. Trong GMP khi nói đến chất lượng thuốc có nghĩa là chất lượng được mô tả trong hồ sơ đăng ký thuốc.

Sau khi thuốc được cấp số đăng ký để sản xuất thì mục đích của giai đoạn sản xuất ở quy mô công nghiệp là sản xuất ra các thuốc có chất lượng giống y như chất lượng của lô thuốc đã đăng ký. Tuy nhiên trong quá trình triển khai sản xuất, có nhiều yếu tố như con người, nguyên liệu, thiết bị, môi trường… ảnh hưởng đến tính ổn định của chất lượng thuốc. Việc áp dụng thực hành tốt sản xuất thuốc hay GMP là nhằm đảm bảo chất lượng thuốc sản xuất luôn ổn định như chất lượng được mô tả trong hồ sơ đăng ký thuốc. Sơ lược về lịch sử phát triển của ngành bào chế Lịch sử môn học bào chế không tách rời lịch sử của ngành dược học và của y học nói chung.

Những hoạt động về y và dược học đã có từ khi loài người hình thành và phát triển. Trong thời kì Thượng cổ, việc chế biến và dùng thuốc chỉ đóng khung trong phạm vi gia đình hay thị tộc do gia trưởng hay tộc trưởng đảm nhận. Cùng với sự tiến bộ của xã hội loài người, dần dần những hoạt động này trở thành một chức trách xã hội do những người chuyên nghiệp phụ trách. Trên thế giới Quá trình phát triển bào chế học nói riêng và của y dược nói chung có thể chia làm 4 thời kì: 5.