CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC GIÁO DỤC Ý THỨC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG CHO TRẺ 5 – 6 TUỔI THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG KHÁM PHÁ MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN 1. Một số khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài 1. Biện pháp Biện pháp là một bộ phận của phương pháp dạy học.
Biện pháp là cách làm cụ thể, cách giải quyết một vấn đề cụ thể hay hướng tới giải quyết được các nhiệm vụ khác nhau như một phương pháp. Môi trường Khái niệm về môi trường được các ngành khoa học tự nhiên & xã hội quan tâm và nó được nghiên cứu nhiều góc độ khác nhau tùy vào đối tượng nghiên cứu của các ngành khoa học này. Tuy nhiên khái niệm này thường được các nhà nghiên cứu phân tích đặc biệt ở hai cấp độ: nghĩa rộng và nghĩa hẹp. - Theo nghĩa rộng: MT bao gồm tất cả các sự vật, hiện tượng, con người có trong hành tinh chúng ta đang sống.
- Theo nghĩa hẹp: MT bao gồm những hoàn cảnh cụ thể (trong đó, có các sự vật, hiện tượng và con người) có xung quanh một đối tượng mà ta hướng tới có liên quan mật thiết với nó. Để thấy rõ bản chất của MTXQ con người nói chung, trẻ em nói riêng cần hiểu MT theo định nghĩa sau đây của Unesco: MT của con người bao gồm toàn bộ hệ thống tự nhiên, xã hội do con người tạo ra. Con người khai thác tài nguyên thiên nhiên nhằm thỏa mãn nhu cầu của mình. Môi trường tự nhiên Môi trường tự nhiên là môi trường sẵn có, không phải do con người tạo ra, bao gồm tất cả những vật thể sống và không sống xuất hiện một cách tự nhiên trên Trái Đất hoặc một vùng trên Trái Đất.
Khám phá môi trường tự nhiên Khám phá môi trường tự nhiên là việc giáo viên tạo ra các điều kiện, cơ hội và tổ chức các hoạt động để trẻ tích cực tìm tòi, phát hiện những điều thú vị về các sự vật hiện tượng của giới vô sinh và hữu sinh. Giáo dục Giáo dục là hình thức học tập theo đó kiến thức, kỹ năng, và thói quen của một nhóm người được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua giảng dạy, đào tạo, hay nghiên cứu. Giáo dục thường diễn ra dưới sự hướng dẫn của người khác, nhưng cũng có thể thông qua tự học. Bất cứ trải nghiệm nào có ảnh hưởng đáng kể lên cách mà người ta suy nghĩ, cảm nhận, hay hành động đều có thể được xem là có tính giáo dục.
Giáo dục thường được chia thành các giai đoạn như giáo dục tuổi ấu thơ, giáo dục tiểu học, giáo dục trung học, và giáo dục đại học. Ý thức Ý thức là hình thức phản ánh tâm lý cao nhất chỉ có ở người, được phản ánh bằng ngôn ngữ, là khả năng con người hiểu được các tri thức, các hiểu biết mà con người đã tiếp thu được trong quá trình quan hệ qua lại với thế giới khách quan. Bảo vệ môi trường Bảo vệ môi trường là những hoạt động giữ cho môi trường trong lành, sạch đẹp, cải thiện môi trường, đảm bảo cân bằng sinh thái, ngăn chặn, khắc phục các hậu quả xấu do con người và thiên nhiên gây ra cho môi trường, khai thác, sử dụng hợp lý và tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên. Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường là một quá trình giáo dục có mục đích nhằm giúp cho mọi người, mọi nhà, mọi tầng lớp trong xã hội cộng đồng nhận thức và quan tâm đến vấn đề của môi trường, giúp cho con người có những hiểu biết thái độ tích cực, có khả năng và những hành vi tốt đối với việc bảo vệ môi trường.
Biện pháp giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho trẻ 5 – 6 tuổi thông qua hoạt động khám phá môi trường tự nhiên Trong phạm vi của đề tài này, chúng tôi xác định: Biện pháp giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho trẻ 5 – 6 tuổi thông qua hoạt động khám phá môi trường tự nhiên là một quá trình tác động có hệ thống 8 và có mục đích, thông qua hoạt động khám phá môi trường tự nhiên giáo viên đưa ra những biện pháp hiệu quả, đúng đắn và phù hợp để giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho trẻ. Các biện pháp này có tác dụng làm cho trẻ có những thói quen, ý thức tốt trong việc bảo vệ môi trường ở ngay thời điểm trẻ được học và ngay cả khi lớn lên, những thói quen này là nền tảng hình thành nhân cách cho trẻ sau này. Sự xác định ý thức bản ngã của trẻ 5 – 6 tuổi Tiền đề của ý thức bản ngã là việc tự tách mình ra khỏi người khác đã được hình thành từ cuối tuổi ấu nhi. Tuy nhiên phải trải qua một quá trình phát triển thì ý thức bản ngã của trẻ mới được xác định rõ ràng.
Đến cuối tuổi mẫu giáo, trẻ mới hiểu được mình như thế nào, có những phẩm chất gì, những người xung quanh đối xử với mình ra sao, và tại sao mình có hành động này hay hành động khác. ý thức bản ngã được thể hiện rõ nhất trong sự tự đánh giá về thành công và thất bại của mình, về những ưu điểm và khuyết điểm của bản thân, về những khả năng và cả sự bất lực nữa. Để đánh giá bản thân một cách đúng đắn, đầu tiên đứa trẻ phải học cách đánh giá người khác và nghe những người xung quanh đánh giá mình như thế nào. Thoạt đầu sự đánh giá của trẻ về người khác còn phụ thuộc nhiều vào thái độ của nó đối với người này.
Chẳng hạn mọi đứa trẻ đều đánh giá mẹ mình bao giờ cũng tốt. Cuối tuổi mẫu giáo lớn, trẻ nắm được kỹ năng so sánh mình với người khác, điều này là cơ sở để tự đánh giá một cách đúng đắn hơn và cũng là cơ sở để noi gương những người tốt, việc tốt. Ở tuổi mẫu giáo lớn, sự tự ý thức còn được biểu hiện rõ trong sự phát triển giới tính của trẻ. Trẻ không những nhận ra mình là trai hay gái mà còn biết nếu mình là trai hay gái thì hành vi này phải thể hiện như thế nào cho phù hợp với giới tính của mình.
Ý thức bản ngã được xác định rõ ràng giúp trẻ điều khiển và điều chỉnh hành vi của mình dần dần phù hợp với những chuẩn mực, những quy tắc xã hội, từ đó hành vi của trẻ mang tính xã hội. Ý thức bản ngã được xác định rõ ràng còn cho phép trẻ thực hiện các hành động có chủ tâm hơn. Nhờ đó các quá trình tâm lý mang tính chủ định rõ rệt. Đặc điểm nhận thức của trẻ 5 – 6 tuổi về môi trường xung quanh nói chung và môi trường tự nhiên nói riêng 1.
Đặc điểm nhận thức của trẻ 5 – 6 tuổi về môi trường xung quanh nói chung Trẻ em có nhu cầu rất lớn trong việc nhận thức thế giới xung quanh: Trẻ lứa tuổi nhà trẻ và mẫu giáo đặc biệt thích tiếp xúc, thích chơi, thích giao tiếp và thích khám phá thiên nhiên, thế giới người lớn và bạn bè, bản thân mình và các đồ dùng, đồ chơi, các hiện tượng xảy ra xung quanh. Càng ngày sự tiếp xúc cá nhân và tiếp xúc nhận thức càng chiếm vị trí đáng kể. Thông qua những tiếp xúc này trẻ thu thập kiến thức mới, mở rộng tầm nhìn, chính xác hóa kinh nghiệm cá nhân. Nhu cầu ham hiểu biết, thích khám phá ở trẻ mầm non phát triển mạnh.
Điều này được trẻ thể hiện qua những vấn đề mà trẻ quan tâm bằng cách đọc câu hỏi: Vì sao? Làm thế nào?,… Nội dung của những câu hỏi rất đa dạng, nội dung và tính chất các câu hỏi rất đa dạng và đều phụ thuộc vào lứa tuổi. Ở mức độ cao của tính ham hiểu biết là hứng thú nhận thức. Nó được thể hiện ở mong muốn biết cái mới của trẻ, làm rõ những cái chưa hiểu về đặc điểm, tính chất, tìm ra mối quan hệ giữa chúng. Dưới ảnh hưởng của hứng thú nhận thức, trẻ tỏ ra có năng lực đối với sự tập trung chú ý bền vững, thể hiện tính độc lập trong giải quyết nhiệm vụ trí tuệ và thực hành.
Trẻ trải nghiệm những cảm xúc tích cực như ngạc nhiên, sung sướng với kết quả nhận thức, tự tin vào bản thân. Nhận thức của trẻ mang tính trực quan: Sự nhận thức của trẻ mầm non thường mang tính nhận mặt. Trẻ có thể gọi đúng tên sự vật, biết nó là cái gì, của ai nhưng không biết giải thích vì sao mình lại biết về nó. Nhưng khi có sự hướng dẫn của người lớn ở trẻ có sự nhận biết được các dấu hiệu bên ngoài của sự vật hiện tượng, còn dấu hiệu bên trong thuộc về bản chất thì chưa nhận biết được.
Bên cạnh đó, tùy thuộc vào mức độ tích cực hành động với đối tượng của trẻ mà trẻ có thể dễ dàng tập trung chú ý, ghi nhớ và tái hiện lại các sự vật hiện tượng lạ, hấp dẫn, ngỗ nghĩnh. Đặc biệt, trẻ chỉ có thể nhận biết chính xác các thuộc tính của sự vật hiện tượng khi được hành động trực tiếp với đối tượng. Đặc điểm nhận thức của trẻ 5 – 6 tuổi về môi trường tự nhiên nói riêng Trong quá trình khám phá môi trường tự nhiên, trẻ học cách xác định những đặc điểm đặc trưng của sự vật hiện tượng, so sánh chúng với nhau, phân loại chúng theo những dấu hiệu chung và riêng, học cách tranh luận, rút ra kết luận, khái quát. Do đó, trẻ được rèn luyện sự chú ý, trí nhớ, tri giác có mục đích và ngôn ngữ cũng được phát triển.
Bên cạnh đó, thông qua hoạt động này để tri thức về tự nhiên trở thành điều kiện phát triển mối quan hệ và ảnh hưởng qua lại của các xúc cảm, tình cảm và hành vi đạo đức của trẻ. Đối với trẻ 5 – 6 tuổi, đặc điểm hoạt động khám phá môi trường tự nhiên đều mang những nét của độ tuổi mầm non. Tuy nhiên, ở trong mỗi đặc điểm chung đó lại mang một số nét riêng phù hợp với độ tuổi. Thời gian hoạt động của trẻ dài hơn (30 – 35 phút), về đối tượng làm quen có sự thay đổi về số lượng và chất lượng, về yêu cầu kiến thức cũng như kỹ năng, thái độ được nâng cao hơn so với lứa tuổi trước (biết nhiều đặc điểm của đối tượng hơn, biết so sánh phân nhóm đối tượng,…).
Đặc biệt, trẻ đã có thái độ tích cực như biết chăm sóc, bảo vệ, yêu thích cái đẹp, hiểu được ý nghĩa của môi trường tự nhiên đối với cuộc sống của con người.