Giáo Dục và Truyền Thông Môi Trường: Khái Niệm, Mục Tiêu và Phương Pháp

Tài liệu nghiên cứu Giáo dục và truyền thông môi trường, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về giáo dục.

• Tác giả: TS. Kiều Thị Kính
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Giáo dục và truyền thông môi trường
• Đề tài: Giáo Dục và Truyền Thông Môi Trường: Tầm Quan Trọng và Thực Tiễn
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. PHẦN 1. TỔNG QUAN
• 1.1. Khái niệm liên quan đến Giáo dục môi trường
• 1.2. KHUNG LÝ THUYẾT THAY ĐỔI HÀNH VI
• 1.3. CÁC KỸ NĂNG CẦN THIẾT TRONG GIÁO DỤC VÀ TRUYỀN THÔNG MÔI TRƯỜNG
• 1.4. PHÂN TÍCH CÁC THẾ HỆ
• 2. PHẦN 2: GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG
• 2.1. Lịch sử giáo dục môi trường
• 2.2. Mục đích và mục tiêu của giáo dục môi trường
• 2.3. Các nguyên tắc của giáo dục môi trường
• 2.4. Các mô hình tiếp cận trong giáo dục môi trường
• 2.5. GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG TRONG TRƯỜNG HỌC
• 2.6. GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG NGOÀI TRƯỜNG HỌC
• 2.7. GIÁO DỤC PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
• 2.8. THỰC TIỄN GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM
• 3. PHẦN 3: TRUYỀN THÔNG MÔI TRƯỜNG
• 3.1. CÁC MÔ HÌNH TRUYỀN THÔNG MÔI TRƯỜNG
• 3.2. QUÁ TRÌNH TRUYỀN THÔNG MÔI TRƯỜNG
• 3.3. MỘT SỐ VÍ DỤ VỀ HOẠT ĐỘNG TRUYỀN THÔNG MÔI TRƯỜNG
• 4. PHẦN 4: THỰC HÀNH THỬ NGHIỆM MỘT CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC HOẶC TRUYỀN THÔNG MÔI TRƯỜNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Giáo Dục và Truyền Thông Môi Trường

Giáo dục và truyền thông môi trường đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức cộng đồng về các vấn đề môi trường. Chúng không chỉ giúp người dân hiểu rõ hơn về tác động của hành vi của họ đến môi trường mà còn khuyến khích họ tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường. Theo TS. Kiều Thị Kính, giáo dục môi trường là một quá trình giúp con người phát triển nhận thức và hành động tích cực đối với môi trường.

1.1. Khái Niệm Giáo Dục Môi Trường

Giáo dục môi trường là quá trình tạo dựng nhận thức và hành vi tích cực đối với môi trường. Nó bao gồm việc cung cấp kiến thức, kỹ năng và giá trị cần thiết để giải quyết các vấn đề môi trường hiện tại và tương lai.

1.2. Vai Trò Của Truyền Thông Môi Trường

Truyền thông môi trường giúp nâng cao nhận thức cộng đồng về các vấn đề môi trường. Nó tạo ra sự kết nối giữa các cá nhân và tổ chức, từ đó thúc đẩy hành động bảo vệ môi trường.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Giáo Dục Môi Trường

Mặc dù giáo dục môi trường đã được triển khai rộng rãi, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu hụt tài nguyên và chương trình giảng dạy phù hợp. Theo nghiên cứu, nhiều giáo viên chưa được đào tạo đầy đủ về giáo dục môi trường, dẫn đến việc giảng dạy không hiệu quả.

2.1. Thiếu Tài Nguyên và Chương Trình Giảng Dạy

Nhiều trường học thiếu tài liệu và chương trình giảng dạy phù hợp cho giáo dục môi trường. Điều này làm giảm hiệu quả của việc truyền đạt kiến thức cho học sinh.

2.2. Nhận Thức Cộng Đồng Về Môi Trường

Nhận thức của cộng đồng về các vấn đề môi trường còn hạn chế. Nhiều người vẫn chưa hiểu rõ tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường, dẫn đến hành vi không tích cực.

III. Phương Pháp Giáo Dục Môi Trường Hiệu Quả

Để nâng cao hiệu quả giáo dục môi trường, cần áp dụng các phương pháp giảng dạy sáng tạo và tương tác. Các mô hình như học tập trải nghiệm và giáo dục dựa vào cộng đồng đã chứng minh được tính hiệu quả trong việc nâng cao nhận thức và hành động của học sinh.

3.1. Mô Hình Học Tập Trải Nghiệm

Mô hình học tập trải nghiệm cho phép học sinh tham gia vào các hoạt động thực tế, từ đó giúp họ hiểu rõ hơn về các vấn đề môi trường và phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề.

3.2. Giáo Dục Dựa Vào Cộng Đồng

Giáo dục dựa vào cộng đồng khuyến khích sự tham gia của các tổ chức và cá nhân trong việc bảo vệ môi trường. Điều này tạo ra một mạng lưới hỗ trợ mạnh mẽ cho các hoạt động giáo dục môi trường.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Giáo Dục Môi Trường

Giáo dục môi trường không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn được áp dụng thực tiễn qua nhiều chương trình và dự án. Các hoạt động như tổ chức các buổi hội thảo, chiến dịch truyền thông và các hoạt động ngoại khóa đã giúp nâng cao nhận thức và hành động của cộng đồng.

4.1. Các Chương Trình Giáo Dục Môi Trường

Nhiều chương trình giáo dục môi trường đã được triển khai tại các trường học, giúp học sinh hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường.

4.2. Chiến Dịch Truyền Thông Môi Trường

Các chiến dịch truyền thông môi trường đã thu hút sự chú ý của cộng đồng, khuyến khích họ tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Giáo Dục Môi Trường

Giáo dục và truyền thông môi trường là những yếu tố quan trọng trong việc xây dựng một xã hội bền vững. Tương lai của giáo dục môi trường phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các tổ chức, nhà trường và cộng đồng. Cần có những chính sách hỗ trợ và đầu tư cho giáo dục môi trường để nâng cao hiệu quả và mở rộng quy mô.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Hợp Tác

Hợp tác giữa các tổ chức và cộng đồng là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả giáo dục môi trường. Sự kết nối này giúp chia sẻ tài nguyên và kinh nghiệm.

5.2. Đầu Tư Vào Giáo Dục Môi Trường

Đầu tư vào giáo dục môi trường sẽ tạo ra những cơ hội mới cho thế hệ tương lai, giúp họ có đủ kiến thức và kỹ năng để đối phó với các thách thức môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình "Giáo dục và truyền thông môi trường" do TS. Kiều Thị Kính làm chủ biên, cùng đội ngũ tác giả gồm Nguyễn Phương Thảo, Trần Thị Gái, Võ Văn Minh, Ngô Thị Hải Yến, Lê Thị Trang và Nguyễn Thu Hà biên soạn, được Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng phát hành năm 2022.

Tài liệu được xây dựng phục vụ trực tiếp cho chương trình đào tạo trình độ đại học ngành Quản lý Tài nguyên & Môi trường, đồng thời là học liệu chuyên môn cho khối ngành sư phạm (Sư phạm Sinh học, Giáo dục Mầm non, Giáo dục Tiểu học) và các khóa bồi dưỡng giáo viên, cán bộ quản lý tài nguyên môi trường.

Về mục tiêu học tập (learning outcomes), giáo trình trang bị cho người học hệ thống tri thức lý luận nền tảng về giáo dục môi trường (GDMT) và truyền thông môi trường (TTMT); làm rõ các khung lý thuyết về thay đổi hành vi; cung cấp nguyên tắc, quy trình và kỹ năng thực hành để thiết kế, tổ chức, đánh giá các hoạt động GDMT trong trường học (từ mầm non đến trung học phổ thông), ngoài trường học (cộng đồng, khu bảo tồn) và triển khai các chiến dịch TTMT ngoài thực tiễn.

Cấu trúc tài liệu được thiết kế theo hướng tiếp cận liên ngành, bao gồm 4 phần và 12 chương: Phần 1 - Tổng quan (Chương 1 đến Chương 4); Phần 2 - Giáo dục Môi trường (Chương 5 đến Chương 9); Phần 3 - Truyền thông môi trường (Chương 10 đến Chương 12); và Phần 4 - Thực hành thử nghiệm một chương trình giáo dục hoặc truyền thông môi trường.

Điểm đặc thù của giáo trình là sự gắn kết giữa lý thuyết tâm lý học hành vi (mô hình MOA, mô hình Lewin, các giai đoạn thay đổi hành vi) với phương pháp luận sư phạm hiện đại (lớp học đảo ngược, học tập trải nghiệm, mô hình STEM 5E) và các dữ liệu nghiên cứu thực tế tại khu vực miền Trung – Tây Nguyên.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai qua 12 chương có mối liên kết chặt chẽ:

• Chương 1: Các khái niệm liên quan đến Giáo dục môi trường: Làm rõ định nghĩa giáo dục chính quy (formal education - Dib, 1988), giáo dục không chính quy (non-formal education - Kleis, 1973; Hoppers, 2006), giáo dục phi chính quy (in-formal education - Jeffs, 2011); định nghĩa GDMT qua các mốc hội nghị Nevada (1970), Tbilisi (1977), định nghĩa của IUCN, EPA; khái niệm giáo dục bảo tồn (ISDE, IZE) và khái niệm truyền thông môi trường.
• Chương 2: Khung lý thuyết thay đổi hành vi: Phân loại hành vi (bản năng, kỹ xảo, trí tuệ, đáp ứng, chủ động, xã hội - Nguyễn Hồi Loan, 2017); phân tích các yếu tố ảnh hưởng bên trong và bên ngoài; mô hình Thúc đẩy – Cơ hội – Khả năng (MOA của Ölander & Thøgersen, 1995); mô hình quản lý thay đổi 3 bước của Lewin (Unfreeze - Change - Refreeze); mô hình 6 giai đoạn thay đổi (Chưa nhận thức, Nhận thức, Chuẩn bị, Hành động, Duy trì, Lặp lại thói quen cũ).
• Chương 3: Các kỹ năng cần thiết trong giáo dục và truyền thông môi trường: Hướng dẫn kỹ năng lắng nghe tích cực; kỹ năng thuyết trình theo cấu trúc BIKER (Bang, Introduction, Keypoint, Examples, Recap); kỹ năng thiết kế và thử nghiệm tài liệu truyền thông (với cỡ mẫu thử nghiệm tối thiểu 20 mẫu); kỹ năng làm việc nhóm và giải quyết xung đột 4 bước (Đặng Đình Bôi, 2010); kỹ năng tư duy phản biện 7 bước dựa trên bộ công cụ Watson-Glaser (1980) và báo cáo Diễn đàn Kinh tế Thế giới (2018).
• Chương 4: Phân tích các thế hệ: Phân tích đặc điểm nhân khẩu học, tâm lý tiêu dùng và thói quen tiếp nhận thông tin của Thế hệ X (1965–1980), Thế hệ Y/Millennials (1981–1996), Thế hệ Z (1997–2012/2015) và Thế hệ Alpha (2010/2013–2024/2025) để định hướng thông điệp truyền thông.
• Chương 5: Cơ sở lý luận giáo dục môi trường: Trình bày lịch sử GDMT qua các hội nghị Paris (1968), Stockholm (1972), Belgrade (1975), Tbilisi (1977), Maxcova (1987), Rio de Janeiro (1992), Johannesburg (2002); mục đích và 5 mục tiêu theo Rahman (2018) gồm: kiến thức, nhận thức, thái độ, kỹ năng, sự tham gia; 6 nguyên tắc GDMT theo Tbilisi; các mô hình tiếp cận: Lớp học đảo ngược (Flipped Classrooms), Lý thuyết học tập trải nghiệm (Lev Vygotsky, Kurt Lewin, David Kolb), Mô hình chuyển đổi số và Mô hình dạy học STEAM/STEM "5E" (Engage, Explore, Explain, Elaborate, Evaluate).
• Chương 6: Giáo dục môi trường trong trường học: Hướng dẫn mục tiêu, chủ đề, phương pháp dạy học (tích hợp toàn phần, bộ phận, liên hệ) và phương pháp kiểm tra đánh giá cho từng cấp học: Mầm non (8 chủ đề), Tiểu học (môn Khoa học, Tự nhiên và Xã hội), Trung học cơ sở và Trung học phổ thông.
• Chương 7: Giáo dục môi trường ngoài trường học: Phân tích mô hình GDMT dựa vào cộng đồng và mô hình GDMT thông qua hệ thống vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên.
• Chương 8: Giáo dục phát triển bền vững: Phân tích vai trò, nguyên tắc của Giáo dục phát triển bền vững (GDPTBV), phân biệt giữa GDMT và GDPTBV; tổng kết thực tiễn GDPTBV trên thế giới và tại Việt Nam.
• Chương 9: Thực tiễn giáo dục môi trường trên thế giới và Việt Nam: Khảo sát kinh nghiệm quốc tế (điển hình tại Vương quốc Anh) và đánh giá thực trạng chính sách, việc triển khai GDMT trong nhà trường phổ thông Việt Nam.
• Chương 10: Các mô hình truyền thông môi trường: Phân tích Mô hình Giao tiếp thông tin môi trường, Mô hình tiếp cận sinh thái trong truyền thông (Ecological Model of the Communication Process - Foulger, 2004) và Mô hình chuyển đổi số trong TTMT.
• Chương 11: Quá trình truyền thông môi trường: Trình bày quy trình xác định mục tiêu, các nguyên tắc, phân tích tổng quan, xác định đối tượng đích, xây dựng thông điệp, lựa chọn chiến lược - chiến thuật, công cụ/kênh truyền thông và phương pháp theo dõi, đánh giá chiến dịch.
• Chương 12: Một số ví dụ về hoạt động truyền thông môi trường: Tổng kết các tình huống thực tiễn: Chương trình truyền thông bảo tồn quần thể Voọc chà vá chân nâu tại bán đảo Sơn Trà (hợp tác cùng GreenViet), Chương trình truyền thông thay đổi hành vi xử lý rác hữu cơ nhà bếp, và Chương trình truyền thông Tết không rác 2021.

Progression logic (logic tiến trình) của giáo trình đi từ việc trang bị hệ thống khái niệm chuẩn mực và cơ sở tâm lý học hành vi ở Phần 1; phát triển sang phương pháp luận sư phạm chuyên sâu theo từng bậc học ở Phần 2; chuẩn hóa quy trình kỹ thuật truyền thông xã hội ở Phần 3; và kết thúc bằng việc ứng dụng giải quyết các tình huống thực nghiệm ở Phần 4.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Fundamental theories (Lý thuyết nền tảng): Lý thuyết học tập trải nghiệm của Kolb và Lewin; Lý thuyết vùng phát triển gần của Lev Vygotsky; Lý thuyết chuyển đổi hành vi cá nhân và xã hội của Lewin; Lý thuyết sinh thái học truyền thông của Davis Foulger (2004).
• Core principles (Nguyên tắc cốt lõi): 6 nguyên tắc GDMT theo Tuyên bố Tbilisi 1977 (nhìn nhận môi trường như một tổng thể tự nhiên - xã hội - kinh tế - chính trị; tính liên tục suốt đời; tính liên ngành; cân bằng giữa cấp độ địa phương và toàn cầu; định hướng hiện tại - tương lai; hợp tác quốc tế); Các nguyên tắc tích hợp giáo dục môi trường không làm thay đổi bản chất môn học.
• Essential frameworks (Khung tham chiếu chuẩn): Khung phân tích động lực hành vi MOA (Motivation - Opportunity - Ability); Khung quy trình dạy học 5E (Engage, Explore, Explain, Elaborate, Evaluate); Khung cấu trúc thuyết trình BIKER; Khung 7 năng lực tư duy phản biện của Watson-Glaser.

Kỹ năng phát triển

• Technical skills (Kỹ năng kỹ thuật): Kỹ năng thiết kế các sản phẩm truyền thông in ấn (áp phích, tờ gấp), sản phẩm nghe nhìn (audio spot, phóng sự ngắn); kỹ năng xây dựng công cụ khảo sát và tiến hành thử nghiệm tài liệu truyền thông trên nhóm mẫu thực tế; kỹ năng ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) trong truyền thông môi trường.
• Analytical skills (Kỹ năng phân tích): Kỹ năng phân tích đặc điểm tâm lý, hành vi và kênh tiếp nhận thông tin theo từng nhóm thế hệ (Gen X, Y, Z, Alpha); kỹ năng nhận diện giai đoạn chuyển đổi hành vi của cộng đồng; kỹ năng đo lường, đánh giá hiệu quả dự án GDMT và chiến dịch TTMT; kỹ năng tư duy phản biện để đánh giá các lập luận môi trường.
• Practical competencies (Năng lực thực thi chuyên môn): Năng lực xây dựng kế hoạch bài dạy tích hợp nội dung GDMT ở các cấp học (từ Mầm non đến THPT); năng lực điều hành làm việc nhóm, tổ chức họp và giải quyết xung đột nội bộ theo quy trình 4 bước; năng lực tổ chức các hoạt động GDMT trải nghiệm tại thực địa, vườn quốc gia, khu bảo tồn và cộng đồng dân cư.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Pedagogical approach (Cách tiếp cận sư phạm)

Giáo trình áp dụng mô hình lấy người học làm trung tâm thông qua việc kết hợp giữa hai phương pháp:

1. Mô hình Lớp học đảo ngược (Flipped Classrooms): Giảng viên cung cấp học liệu, bài giảng điện tử và hệ thống câu hỏi nghiên cứu trên hệ thống eLearning để sinh viên tự học trước khi lên lớp. Thời gian trực tiếp tại lớp được dành cho việc thảo luận, phân tích tình huống và phản biện.
2. Mô hình Học tập trải nghiệm (Experiential Learning): Vận dụng chu trình trải nghiệm của David Kolb và Kurt Lewin, giúp sinh viên chuyển hóa kiến thức lý thuyết thành năng lực hành động thông qua quan sát, trải nghiệm thực tế và đúc kết kinh nghiệm.
3. Mô hình Dạy học STEM 5E: Ứng dụng quy trình 5 bước (Gắn kết - Khám phá - Giải thích - Áp dụng - Đánh giá) trong việc thiết kế các chủ đề giáo dục bảo vệ môi trường mang tính liên môn.

Bài tập và case studies (Tình huống nghiên cứu)

Tài liệu cung cấp các tình huống nghiên cứu thực tế có số liệu và bối cảnh rõ ràng:

• Case study truyền thông bảo tồn: Dự án bảo tồn quần thể Voọc chà vá chân nâu tại bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng), phân tích hoạt động phối hợp giữa GreenViet, triển lãm ảnh dành cho cán bộ công chức, và sự kiện "Làm sạch bán đảo Sơn Trà" có sự tham gia của nhân vật công chúng (MC Phan Anh).
• Case study mô hình dạy học STEM: Dự án "Sản xuất rượu truyền thống khử andehit và methanol" của học sinh THPT Thành Sen (Hà Tĩnh); Dự án "Thiết kế hệ thống tự động dẫn nước lên cao không dùng điện" của trường THCS Kỳ Hà (TX Kỳ Anh, Hà Tĩnh); Các mô hình sản xuất thực phẩm lên men, chế tạo ống hút tre thân thiện môi trường.

Practical exercises (Bài tập thực hành)

Hệ thống bài tập thực hành yêu cầu sinh viên tạo ra sản phẩm cụ thể:

• Thiết kế bộ công cụ truyền thông hoàn chỉnh (tờ rơi, poster hoặc kịch bản video ngắn) và tổ chức thử nghiệm đánh giá phản hồi trên tối thiểu 20 đối tượng mẫu bằng bảng câu hỏi mở, trung tính.
• Soạn thảo kế hoạch bài dạy tích hợp GDMT (theo các mức độ toàn phần, bộ phận, hoặc liên hệ) cho một môn học cụ thể ở trường phổ thông.
• Lập đề án kế hoạch truyền thông môi trường theo quy trình 6 bước giải quyết vấn đề rác thải hoặc bảo tồn đa dạng sinh học tại một địa phương cụ thể.

Assessment methods (Phương pháp kiểm tra đánh giá)

• Đánh giá quá trình: Theo dõi mức độ tham gia thảo luận trên lớp; kết quả tự học trên hệ thống LMS; nhật ký quan sát thực địa; năng lực điều hành hoạt động nhóm.
• Đánh giá định kỳ: Kiểm tra trắc nghiệm và tự luận dựa trên hệ thống câu hỏi ôn tập cuối mỗi chương; chấm điểm sản phẩm dự án (bản kế hoạch truyền thông, bộ tài liệu truyền thông, giáo án tích hợp STEM).
• Đánh giá năng lực chuyên biệt cho cấp học: Riêng đối với cấp mầm non, giáo trình cung cấp quy trình đánh giá thông qua quan sát tự nhiên, trò chuyện, phân tích sản phẩm tạo hình và xử lý tình huống.

Self-study guidelines (Hướng dẫn tự học)

Mỗi chương đều có mục tiêu học tập rõ ràng và hệ thống câu hỏi ôn tập định hướng tư duy. Người học được hướng dẫn:

• Sử dụng sơ đồ tư duy (mindmap) để hệ thống hóa các khung lý thuyết thay đổi hành vi và quy trình truyền thông.
• Thực hiện nghiên cứu độc lập các tài liệu tham khảo theo danh mục chuẩn (IUCN, UNESCO, EPA, các công trình nghiên cứu của Ölander, Lewin, Kolb, Vygotsky).
• Tự đánh giá tiến độ nhận thức thông qua việc giải quyết các câu hỏi tình huống thực tế được biên soạn ở cuối mỗi chương.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Tích hợp các khung lý thuyết thay đổi hành vi hiện đại

Thay vì tiếp cận GDMT và TTMT theo hướng truyền tải thông tin một chiều truyền thống, giáo trình tích hợp sâu các mô hình khoa học hành vi:

• Mô hình Thúc đẩy – Cơ hội – Khả năng (MOA) của Ölander & Thøgersen (1995): Phân tích vai trò của thói quen, kiến thức nhiệm vụ và các điều kiện tiên quyết khách quan trong việc điều chỉnh hành vi tiêu dùng và sử dụng năng lượng.
• Mô hình thay đổi 3 bước của Lewin và Mô hình 6 giai đoạn thay đổi: Giúp người làm giáo dục và truyền thông nhận diện được tâm lý đối tượng ở từng giai đoạn (từ chưa nhận thức đến duy trì) để thiết kế giải pháp can thiệp phù hợp, tránh hiện tượng tái diễn thói quen cũ.

Cập nhật xu hướng chuyển đổi số và công nghệ mới

Giáo trình tích hợp các xu hướng công nghệ trong quản lý và giáo dục môi trường:

• Phân tích tác động của sự phát triển Internet, các nền tảng mạng xã hội và hành vi tiếp nhận thông tin trực tuyến.
• Đưa nội dung ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển đổi số vào hoạt động quan trắc, phân tích dữ liệu môi trường và truyền thông đa phương tiện.
• Mô hình tiếp cận sinh thái trong truyền thông (Ecological Model of the Communication Process - Davis Foulger, 2004) được cập nhật để phân tích tương tác truyền thông số đa chiều.

Phân tích nhân khẩu học theo đặc điểm các thế hệ

Giáo trình cập nhật các nghiên cứu phân loại thế hệ xã hội (Gen X, Gen Y/Millennials, Gen Z và Gen Alpha):

• Đánh giá sự khác biệt về năng lực số, thói quen sử dụng truyền thông và nhận thức môi trường giữa các thế hệ.
• Phân tích riêng Thế hệ Alpha (sinh từ năm 2010/2013 đến 2024/2025) – thế hệ gắn liền với màn hình, Internet và AI ngay từ nhỏ, giúp người dạy xây dựng phương pháp sư phạm mầm non và tiểu học phù hợp.

Gắn kết chặt chẽ với thực tiễn môi trường tại Việt Nam

Các bài học và ví dụ minh họa được trích xuất trực tiếp từ các dự án thực tế tại Việt Nam, đặc biệt là khu vực miền Trung – Tây Nguyên:

• Phân tích bảng hoạt động giáo dục bảo tồn đa dạng sinh học khu vực miền Trung.
• Dữ liệu từ các chiến dịch bảo tồn Voọc chà vá chân nâu tại bán đảo Sơn Trà của GreenViet.
• Các mô hình STEM về xử lý môi trường tại trường học các tỉnh Hà Tĩnh, Đà Nẵng.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Sinh viên đại học và cao học

• Sinh viên ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường: Sử dụng làm giáo trình chính khóa cho học phần Giáo dục và Truyền thông môi trường.
• Sinh viên các ngành Sư phạm (Sư phạm Sinh học, Giáo dục Tiểu học, Giáo dục Mầm non): Sử dụng làm học liệu chuyên môn để rèn luyện kỹ năng thiết kế bài dạy tích hợp nội dung bảo vệ môi trường và tổ chức hoạt động trải nghiệm.
• Học viên cao học chuyên ngành Quản lý môi trường và Khoa học giáo dục: Sử dụng làm tài liệu tham khảo nghiên cứu về phương pháp luận can thiệp hành vi và xây dựng chính sách truyền thông môi trường.

Điều kiện tiên quyết (Prerequisites)

Để tiếp thu tốt nội dung giáo trình, người học cần có kiến thức nền tảng về:

• Khoa học Môi trường đại cương hoặc Sinh thái học cơ bản.
• Tâm lý học đại cương và Giáo dục học đại cương (đối với khối ngành sư phạm).
• Kiến thức cơ bản về khoa học xã hội và kỹ năng sử dụng công nghệ thông tin.

Giảng viên và cán bộ nghiên cứu

• Giảng viên các trường đại học, cao đẳng sử dụng giáo trình để xây dựng đề cương bài giảng, thiết kế bài tập dự án và hướng dẫn sinh viên nghiên cứu khoa học.
• Giáo viên các trường phổ thông (Mầm non, Tiểu học, THCS, THPT) sử dụng làm cẩm nang hướng dẫn phương pháp tích hợp nội dung bảo vệ môi trường vào các môn học (Khoa học, Địa lý, Sinh học...) và tổ chức hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp.

Cán bộ quản lý và tổ chức xã hội

• Cán bộ công tác tại các Vườn quốc gia, Khu bảo tồn thiên nhiên, Trung tâm cứu hộ động vật hoang dã.
• Điều phối viên, chuyên viên truyền thông tại các tổ chức phi chính phủ (NGOs), các tổ chức xã hội dân sự hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn và phát triển bền vững.
• Cán bộ phụ trách công tác tuyên truyền môi trường tại các Sở Tài nguyên và Môi trường, Phòng Tài nguyên và Môi trường các địa phương.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn phục vụ sinh viên đại học ngành Quản lý Tài nguyên & Môi trường, sinh viên khối ngành Sư phạm (Mầm non, Tiểu học, Sinh học), giáo viên các cấp phổ thông, cán bộ quản lý tại các khu bảo tồn/vườn quốc gia, và những người làm công tác truyền thông môi trường tại các tổ chức phát triển.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?

Người học cần trang bị kiến thức cơ sở về Khoa học Môi trường, các nguyên lý cơ bản của Sinh thái học và hiểu biết cơ bản về Tâm lý học - Giáo dục học để có thể tiếp cận thuận lợi các mô hình thay đổi hành vi và phương pháp sư phạm tích hợp.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu truyền thông môi trường khác là gì?

Giáo trình kết hợp toàn diện giữa ba trụ cột: lý thuyết khoa học hành vi (MOA, Lewin), phương pháp luận giáo dục trường học theo chuẩn mực quốc tế (STEM 5E, Kolb, Lớp học đảo ngược) và hướng dẫn kỹ thuật truyền thông thực địa có phân tích đặc điểm các thế hệ (Gen Z, Gen Alpha) gắn với các case study thực tế tại Việt Nam.

4. Làm sao để tự học và nghiên cứu giáo trình hiệu quả?

Người học nên tuân thủ quy trình lớp học đảo ngược: đọc trước các khái niệm lý thuyết trong từng chương, hoàn thành các câu hỏi ôn tập cuối chương, thực hành thiết kế các sản phẩm truyền thông cụ thể và tiến hành thử nghiệm trên mẫu thực tế (tối thiểu 20 đối tượng) để đánh giá phản hồi.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo giáo trình không?

Giáo trình cung cấp hệ thống sơ đồ, bảng biểu chuẩn hóa (đề cương tổ chức GDMT môn Khoa học xã hội lớp 3, bảng phân tích ma trận năng lực môn Địa lý, các bước giải quyết xung đột) và danh mục tài liệu tham khảo phong phú từ các tổ chức quốc tế (UNESCO, IUCN, EPA) và các nghiên cứu khoa học trong nước.

---

Kết luận

Giáo trình "Giáo dục và truyền thông môi trường" do TS. Kiều Thị Kính chủ biên hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận, phương pháp luận sư phạm và quy trình thực hành truyền thông thay đổi hành vi bảo vệ môi trường tại Việt Nam.

Tiến trình học tập được thiết kế khoa học: người học bắt đầu từ việc nắm vững hệ thống khái niệm chuẩn và khung lý thuyết thay đổi hành vi ở Phần 1; phát triển kỹ năng sư phạm tích hợp giáo dục môi trường trong và ngoài nhà trường ở Phần 2; chuẩn hóa năng lực lập kế hoạch chiến dịch truyền thông ở Phần 3; và hoàn thiện qua việc thực hành thử nghiệm các chương trình thực địa ở Phần 4.

Các trích dẫn học thuật từ UNESCO, IUCN, EPA cùng các công trình nghiên cứu kinh điển về hành vi và sư phạm (Lewin, Kolb, Ölander, Vygotsky, Watson-Glaser) được cung cấp trong danh mục tài liệu tham khảo là nguồn học liệu bổ trợ phục vụ quá trình nghiên cứu chuyên sâu của sinh viên và giảng viên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu phần đặt câu hỏi bằng cách nói nói: “Ai có câu hỏi đầu tiên?” và sau đó tìm kiếm những cánh tay giơ lên. Hoặc có thể chuẩn bị trước một số câu hỏi phổ biến và cung cấp câu trả lời. Khi trả lời câu hỏi của khán giả, cần cảm ơn người hỏi, diễn giải lại câu hỏi khó hiểu để chắc chắn đó là mong đợi của người đặt câu hỏi, rồi trả lời câu hỏi với nguyên tắc rõ ràng, súc tích và ngắn gọn. Khi kết thúc hãy hỏi người đặt câu hỏi xem đã đáp ứng đúng mong đợi chưa.

Việc kiểm soát thời gian cho phần hỏi đáp cũng cực kỳ quan trọng. Lưu ý thông báo khoảng thời gian được hỏi, số lượng câu hỏi để người tham gia nắm bắt và tập trung. Kĩ năng thiết kế các tài liệu hỗ trợ truyền thông Tài liệu hỗ trợ truyền thông có vai trò giúp cho việc truyền thông giữa cán bộ truyền thông và người dân có hiệu quả hơn, nhất là khi nó được thiết kế phù hợp với đối tượng. Tuy nhiên chúng không thể thay thế được người làm truyền thông trực tiếp.

Tài liệu truyền thông bao gồm (Lê Đại Trí, 2012):  Các tài liệu in: tờ bướm, áp phích, sách lật, báo, tờ tin…  Các tài liệu dùng để nghe: chương trình phát thanh, băng cassette  Các tài liệu dùng để nhìn hoặc vừa nghe vừa nhìn: spot (quảng cáo ngắn trên truyền hình), video clip, phim chiếu, chương trình truyền hình. Sản xuất tài liệu đòi hỏi phải có kỹ thuật và kinh phí. Trong những chiến dịch truyền thông lớn, người ta thường đầu tư thích đáng cho sản xuất tài liệu truyền thông. Trong những chiến dịch truyền thông nhỏ đôi khi người ta không tự sản xuất tài liệu mà sử dụng tài liệu của nơi khác sản xuất.

Trong trường hợp này cần thử nghiệm trước khi sử dụng. Khi thiết kế tài liệu truyền thông cần phải phù hợp với mục tiêu truyền thông và với các đặc điểm của đối tượng. Có hai lĩnh vực cần được nghiên cứu kỹ khi thiết kế là phần nội dung và hình thức trình bày của tài liệu. Người thiết kế cần có những hiểu biết nhất định về truyền thông phát triển và các nguyên tắc thiết kế sao cho phù hợp với trình độ của đối tượng chứ không chỉ biết tập trung vào yếu tố mĩ thuật.

Các vấn đề cần lưu ý khi sản xuất tài liệu truyền thông: 13  Đối tượng sử dụng  Mục tiêu sản xuất  Thông điệp  Các chi tiết kỹ thuật  Kế hoạch thử nghiệm  Cách phân phối/sử dụng tài liệu Tài liệu cần được thử nghiệm trước khi sản xuất hàng loạt để xem đối tượng tiếp nhận tài liệu này như thế nào, các nội dung có được hiểu đúng hay không, cách trình bày có hấp dẫn lôi cuốn không, có phù hợp với văn hóa của đối tượng hay không. Các cách thử nghiệm tài liệu như sau:  Công cụ thử nghiệm là bộ câu hỏi dùng để thử nghiệm dành riêng cho từng loại sản phẩm truyền thông  Câu hỏi phỏng vấn dùng trong thử nghiệm bắt buộc phải là câu hỏi mở và trung tính, ví dụ: Hình này là hình gì? Khi đọc đoạn này bạn hiểu như thế nào? Nên nói như thế nào thì bạn sẽ hiểu dễ hơn?.  Người đi thử nghiệm cần được tập huấn về kỹ năng thử nghiệm tài liệu để tránh làm sai lệch kết quả.  Người đi thử nghiệm sẽ sử dụng bản phác thảo giống như bản thật và sẽ yêu cầu đối tượng xem rồi ghi nhận cách đối tượng tiếp nhận thông điệp từ tài liệu.

Phải thử nghiệm cả phần hình và phần chữ hoặc tiếng.  Việc thử nghiệm phải được tiến hành trên nhóm đối tượng đích, tối thiểu là 20 mẫu.  Các kết quả được phân tích và đưa ra các kết luận cần điều chỉnh. Nếu cần thì phải thử nghiệm lần thứ hai trước khi sản xuất.

Các kĩ năng làm việc nhóm a. Kỹ năng giải quyết các xung đột Trong quản lý nhóm, quan trọng nhất là kỹ năng quản lý xung đột, mâu thuẫn do nhóm được tạo nên bởi nhiều người có tư tưởng, quan điểm, văn hóa, nguồn gốc xã hội, cách làm việc… khác nhau. Xung đột là sự bất đồng xảy ra giữa cá nhân với cá nhân trong nhóm, giữa các nhóm trong một tổ chức do khác biệt về nhu cầu, giá trị, mục đích hay cạnh tranh về quyền lợi, tài nguyên, quyền lực hay bất đồng về vai trò, nhiệm vụ, trách nhiệm (Đặng Đình Bôi, 2010). Các bước tham khảo để giải quyết xung đột:  Bước 1: Nhìn nhận ra xung đột, xác định rõ nội dung chi tiết của xung đột, không quy kết, dán nhãn, tố cáo.

 Bước 2: Sẵn sàng lắng nghe nhau, sẵn sàng thay đổi quan điểm của chính mình, phát hiện những khác biệt giữa hai bên. Sẵn sàng hợp tác, xây dựng vì mục đích chung.  Bước 3: Tìm hiểu hoàn cảnh và điều kiện của người có xung đột với mình để hiểu quan điểm của họ. 14  Bước 4: Cố gắng tiến dần tới sự thỏa thuận giữa hai bên.

Nhóm trưởng (lãnh đạo nhóm) cần khách quan, công bằng, vì mục đích chung. Cách giải quyết phải linh hoạt, nhẹ nhàng với cả hai bên, dựa vào các thành viên tích cực để quản lý và giải quyết mâu thuẫn. Kỹ năng giải quyết các xung đột Thông thường một cuộc họp nhóm, dù quy mô lớn nhỏ thế nào, người trưởng nhóm điều hành (hoặc người thay thế trưởng nhóm để điều hành) cũng phải vận dụng các kỹ năng điều hành cuộc họp. Các bước chuẩn bị một cuộc họp nhóm:  Chuẩn bị họp nhóm: Xem xét chủ đề cuộc họp, mục tiêu và nội dung cuộc họp, thành viên cần tham gia là ai.

Lập kế hoạch điều hành cuộc họp, các kế hoạch sử dụng công cụ trực quan (bảng biểu, tài liệu, máy chiếu…). Các kế hoạch về thời gian, địa điểm, phòng ốc, hậu cần, giấy mời, thông báo… ai chuẩn bị và chuẩn bị đến đâu. Trước ngày họp nên chuẩn bị sức khỏe, tinh thần, làm quen phương tiện, phòng họp…  Bắt đầu cuộc họp: Làm quen các thành viên, tạo không khí thân thiện, thống nhất khung chương trình làm việc, chỉnh sửa mục tiêu cuộc họp nếu cần, thống nhất cách làm việc.  Đưa ra từng chủ đề, phân tích từng chủ đề.

Đây là bước quan trọng nhất của một cuộc họp. Các thành viên được thảo luận, tham gia ý kiến để cuối cùng ra quyết định của nhóm, các quyết định này phù hợp với mục tiêu cuộc họp.  Lập kế hoạch hành động. Lập ra một kế hoạch sau cuộc họp được các thành viên nhất trí chấp thuận.

Kế hoạch này thường bao gồm: công việc gì cần làm, ai làm, làm như thế nào, kết quả mong muốn, thời gian, cần điều kiện, hỗ trợ gì…Nếu cuộc họp mà không có kế hoạch hành động, hay nói cách khác nếu sau cuộc họp mà các thành viên thấy không phải làm gì thì là cuộc họp không hiệu quả hay không nên họp.  Bế mạc cuộc họp. Các cuộc họp nhóm nên dành thời gian đánh giá, suy ngẫm về tiến trình họp, kết quả cuộc họp, các vấn đề còn bỏ sót, các vấn đề gác lại để cuộc họp sau, kết quả cuộc họp đã tài liệu hóa chưa, các thành viên 3. Kĩ năng tư duy phản biện Tư duy phản biện cung cấp các kỹ năng tìm ra giải pháp cho các vấn đề một cách hiệu quả, bao gồm khả năng suy nghĩ và lập luận rõ ràng và hợp lý.

Đây là một quá trình chủ động, người học có thể vận dụng suy nghĩ độc lập và suy nghĩ phản chiếu để có lập luận đúng đắn về niềm tin hay những gì người học đang làm. Hiện nay, có nhiều định nghĩa khác nhau về tư duy phản biện, cụ thể: Watson-Glaser Critical Thinking Appraisal (1980) là một bài test tâm lý nổi tiếng về khả năng tư duy phản biện. Các tác giả của bài test này đã định nghĩa về tư duy phản biện như sau: “Một sự hợp lại của thái độ, kiến thức và kỹ năng. Sự tập hợp nào bao gồm: (1) thái độ xem xét liên quan đến khả năng nhận ra sự tồn tại của vấn đề và chấp nhận việc cần bằng chứng chung hỗ trợ cho thứ được coi là sự thật; (2) kiến thức về bản chất của những suy luận 15 hợp lý, những quan điểm trừu tượng và sự khái quát hóa khi mà độ nặng hay độ chính xác của các bằng chứng khác nhau đã được xác định về mặt logic, và (3) các kỹ năng trong việc sử dụng và áp dụng những thái độ và kiến thức trên”.

Báo cáo Tương lai của các nghề nghiệp năm 2018 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới lại định nghĩa tư duy phản biện như sau: “Sử dụng logic và lập luận để nhận ra điểm mạnh và điểm yếu của các giải pháp, kết luận và cách tiếp cận khác nhau đối với các vấn đề” Quy trình thực hành tư duy phản biện yêu cầu 7 kỹ năng cơ bản, cụ thể: - Nhận ra vấn đề, tìm ra được những phương tiện khả thi để đáp ứng cho việc giải quyết những vấn đề đó - Hiểu tầm quan trọng của ưu tiên hóa và trật tự ưu tiên trong việc giải quyết vấn đề - Thu thập những thông tin thiết yếu và sắp xếp theo một trật tự nhất định - Nhận ra những giả định và giá trị không được nêu rõ - Lĩnh hội thấu đáo và dùng ngôn ngữ một cách rõ ràng, chính xác, sáng suốt - Diễn giải các dữ liệu nhằm đánh giá các minh chứng và luận điểm - Nhận thức được sự tồn tại (hay không tồn tại) của những mối quan hệ logic giữa các ý kiến, nhận định - Rút ra những kết luận và khái quát hóa được đảm bảo - Đưa những kết luận và khái quát hóa ấy ra kiểm nghiệm - Xây dựng lại mô hình niềm tin của mình trên cơ sở những trải nghiệm rộng hơn - Đưa ra những nhận định, đánh giá xác đáng về những điều cụ thể trong đời sống hàng ngày Người học có thể thực hành rèn luyện tư duy phản biện thông qua các hoạt động: - Tích cực trau dồi kiến thức cho bản thân: sự đa dạng về nguồn kiến thức là công cụ quan trọng trong hình thành khả năng suy nghĩ, lập luận rõ ràng và hợp lý để thuyết phục người nghe trong tranh luận - Luyện tập thói quen đặt câu hỏi: tự đặt câu hỏi nghi vấn cho ý tưởng, những việc đang làm hay niềm tin về một sự việc để có góc nhìn đa chiều của vấn đề. Hoạt động này giúp đề xuất giải pháp tối ưu nhất, giảm tỉ lệ rủi ro khi thực hiện.