Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG HÒA GIẢI Ở CƠ SỞ 1. Khái quát về Giáo dục pháp luật thông qua hoạt động Hòa giải ở cơ sở 1. Khái niệm giáo dục pháp luật Giáo dục pháp luật là một vấn đề đang được Đảng, Nhà nước, các cấp, các ngành và toàn xã hội quan tâm thực hiện trong khoa học pháp lý ngày nay, có nhiều quan điểm, quan niệm khác nhau về khái niệm giáo dục pháp luật. Theo Từ điển tiếng việt năm 2009 thì “Giáo dục pháp luật là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần thể chất của một đối tượng nào đó làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra” [61, tr.
Theo sổ tay hướng dẫn nghiệp vụ giáo dục pháp luật thì: Giáo dục pháp luật là một khái niệm rộng bao gồm cả quá trình nâng cao tri thức pháp luật cho đối tượng bằng mọi cách (thuyết phục, nêu gương, ám thị.) hình thành tình cảm, niềm tin pháp luật cho đối tượng, từ đó nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật của đối tượng [57, tr. Trong các tài liệu khoa học về pháp luật ở nước ta hiện nay, các tác giả đã khá thống nhất với khái niệm giáo dục pháp luật: Giáo dục pháp luật là hoạt động có định hướng, có tổ chức, có chủ định của chủ thể giáo dục tác động lên đối tượng giáo dục một cách có hệ thống và thường xuyên nhằm mục đích hình thành ở họ tri thức pháp luật, tình cảm pháp lý và hành vi phù hợp với các đòi hỏi của pháp luật hiện hành. Giáo dục pháp luật là hình thức giáo dục cụ thể, là “cái riêng, cái đặc 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thù” trong mối quan hệ với giáo dục nói chung. So với phổ biến thì giáo dục cũng nhằm nâng cao nhận thức, tình cảm song nội dung rộng hơn, phương thức tiến hành chặt chẽ hơn, đối tượng xác định hơn, mục đích lớn hơn.
Xét dưới góc độ nhất định thì phổ biến chính là các phương thức giáo dục cụ thể. Phân tích khái niệm trên có thể khẳng định: Giáo dục pháp luật là sự tác động một cách có hệ thống, có mục đích và thường xuyên tới nhận thức của con người nhằm trang bị cho mỗi người một trình độ kiến thức pháp lý nhất định để từ đó có ý thức đúng đắn về pháp luật, tôn trọng và tự giác xử sự theo yêu cầu của pháp luật. Giáo dục pháp luật là nhân tố chủ quan của quá trình hình thành ý thức pháp luật ở cá nhân con người và đóng vai trò chủ đạo trong quá trình đó. Giáo dục pháp luật với ý nghĩa một dạng giáo dục đặc thù có vị trí độc lập tương đối, được hiểu là hoạt động cung cấp tri thức pháp luật, bồi dưỡng tình cảm, thái độ đúng đắn đối với pháp luật một cách có định hướng, có tổ chức, có chủ định của chủ thể nhằm mục tiêu chung là tác động tích cực tới việc hình thành và tri thức pháp luật, cảm xúc và lòng tin vào pháp luật, làm cơ sở cho hành vi và lối sống luôn làm theo pháp luật của mọi công dân.
Giáo dục pháp luật là sự chuyển tải những thông tin pháp luật theo mục đích chung, nhằm nâng cao ý thức pháp luật để từ đó hình thành lối sống tuân thủ pháp luật đối với các thành viên trong xã hội. Giáo dục pháp luật nhằm trang bị cho công dân những kiến thức pháp luật, hình thành ở họ phong cách sống và làm việc theo pháp luật. Giáo dục pháp luật chính là quá trình phát triển nhận thức pháp luật theo các nấc thang tạo lập ý thức, trang bị kiến thức để nâng cao sự hiểu biết pháp luật từ đó khẳng định hành vi sử sự của bản thân. Khái niệm Hòa giải ở cơ sở Hòa giải ở cơ sở là một trong những hình thức hòa giải.
Vậy nên, để tìm hiểu khái niệm “hòa giải ở cơ sở” cần tìm hiểu về “hòa giải” theo nghĩa chung. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo từ điển Luật học do Nhà xuất bản tư pháp, Nhà xuất bản Từ điển Bách Khoa và Viện nghiên cứu Khoa học Pháp lý - Bộ Tư pháp xuất bản năm 2006 thì hòa giải là “thuyết phục các bên tranh chấp tự giải quyết tranh chấp của mình một cách ổn thỏa” [11, tr. Theo từ điển Tiếng việt của nhà xuất bản Khoa học xã hội phát hành năm 1995, hòa giải được hiểu là “hành vi thuyết phục các bên đồng ý chấm dứt xung đột hoặc xích mích một cách ổn thỏa” [60]. Theo quan điểm dân gian thông thường thì, hòa giải được coi là hành vi hàn gắn rạn nứt, mâu thuẫn giữa các bên có mâu thuẫn.
Hòa giải là một quá trình giải quyết những bất đồng, tranh chấp giữa các bên, quá trình đó có sự tham gia của bên thứ ba với vai trò trung lập, giúp các bên đạt được sự thỏa thuận phù hợp với quy định của pháp luật, đạo đức xã hội và tự nguyện thực hiện những thỏa thuận đó. Hiện nay, ở nước ta có nhiều hình thức hòa giải với những phạm vi, đối tượng, phương pháp, trình tự, thủ tục. tiến hành hòa giải khác nhau như: hòa giải tại Tòa án theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự, hôn nhân và gia đình, hòa giải các tranh chấp lao động, hòa giải bằng trọng tài kinh tế, hòa giải ở cơ sở - hòa giải các tranh chấp theo quy định của pháp luật chủ yếu trong nội bộ nhân dân. Hòa giải ở cơ sở là một hình thức của hòa giải nhưng khác với hình thức hòa giải khác, “hòa giải ở cơ sở” không có yếu tố “tư pháp”, nghĩa là không có sự tham gia của Tòa án mà được thực hiện thông qua Tổ hòa giải hoặc hòa giải viên, pháp luật không quy định thời hạn tiến hành hòa giải tranh chấp do Tổ hòa giải tiến hành như các loại hình hòa giải khác vì vậy, việc hòa giải chỉ kết thúc khi các bên đạt được kết quả hòa giải và tự nguyện thực hiện thỏa thuận đó.
Ngày 20/6/2013, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XIII, kỳ họp thứ năm thông qua Luật Hòa giải ở cơ sở, theo đó “Hòa giải ở cơ sở là việc hòa giải viên hướng dẫn, giúp đỡ các bên đạt được thỏa 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thuận, tự nguyện giải quyết với nhau các mâu thuẫn, tranh chấp, vi phạm pháp luật theo quy định của Luật này” [39]. Từ những cách tiếp cận khoa học về hòa giải ở cơ sở, có thể nói rằng: Hòa giải ở cơ sở là việc hòa giải viên bằng việc vận dụng những quy định của pháp luật cũng như các chuẩn mực đạo đức để giải thích, giúp đỡ, thuyết phục các bên tranh chấp đạt được thỏa thuận tự giải quyết những việc vi phạm pháp luật và tranh chấp mà pháp luật cho phép được hòa giải trên cơ sở phù hợp với pháp luật và đạo đức xã hội. Mối quan hệ giữa giáo dục pháp luật và hòa giải ở cơ sở Giáo dục pháp luật và hòa giải cơ sở đều là nhân tố chủ quan của quá trình hình thành ý thức pháp luật ở cá nhân con người và đóng vai trò quan trọng trong quá trình đó. Quá trình đó là sự tác động một cách có hệ thống, có mục đích và thường xuyên tới nhận thức của con người nhằm trang bị cho mỗi người một trình độ kiến thức pháp lý nhất định để từ đó có ý thức đúng đắn về pháp luật, tôn trọng và tự giác tuân theo yêu cầu của pháp luật.
Giáo dục pháp luật và hòa giải cơ sở được hiểu là thông qua các hòa giải viên thực hiện hoạt động cung cấp tri thức pháp luật, bồi dưỡng tình cảm, thái độ đúng đắn đối với pháp luật một cách có định hướng, có tổ chức, có chủ định của chủ thể nhằm mục tiêu chung là tác động tích cực tới việc hình thành và tri thức pháp luật, cảm xúc và lòng tin vào pháp luật, làm cơ sở cho hành vi và lối sống luôn làm theo pháp luật của mọi công dân. Giáo dục pháp luật và hòa giải cơ sở đều là sự chuyển tải những thông tin pháp luật theo mục đích chung, nhằm giải quyết mâu thuẫn trong nhân dân, nâng cao ý thức pháp luật để từ đó hình thành lối sống tuân thủ pháp luật đối với các thành viên trong xã hội. Giáo dục pháp luật thông qua hòa giải ở cơ sở chính là quá trình phát triển nhận thức pháp luật theo các nấc thang tạo lập ý thức, trang bị kiến thức để nâng cao sự hiểu biết pháp luật từ đó khẳng 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com định hành vi của bản thân ( từ hiểu về các quy định của pháp luật trong vấn đề tranh chấp tiến tới các bên tự giải quyết, thỏa thuận theo quy định của pháp luật từ đó hình thành thói quen hành vi tuân theo pháp luật). Giáo dục pháp luật và hòa giải ở cơ sở có mối quan hệ biện chứng với nhau, có giáo dục pháp luật thì hòa giải mới đạt hiệu quả cao và lâu dài vì giáo dục pháp luật tác động trực tiếp đến ý thức, tư tưởng, tình cảm của các bên được hòa giải và những người có liên quan.
Đồng thời, có thông qua hòa giải, giáo dục pháp luật được thực hiện trên thực tế, pháp luật trở nên gần gũi với nhân dân, nhằm tăng cường hiểu biết pháp luật và ý thức chấp hành pháp luật của nhân dân. Thực tế cho thấy, Hòa giải cơ sở mà chỉ dùng lý lẽ, đạo đức để khuyên răn các bên tranh chấp thì không thể có hiệu quả cao, các bên tranh chấp sẽ không thể hình dung được hậu quả những việc mình đang làm và không biết được nếu không hòa giải thành được thì sẽ giải quyết theo hướng nào. Hòa giải viên có hiểu biết pháp luật, kết hợp giáo dục pháp luật thông qua hòa giải ở cơ sở sẽ giúp các bên hiểu rõ được các quy phạm pháp luật dùng để giải quyết tranh chấp, từ đó kết quả hòa giải cũng được các bên tự giác tôn trọng và tự giác thực hiện vì vừa đáp ứng được cái tình, vừa thỏa mãn cái lý. Bên cạnh đó, có nhiều hình thức để nhà nước thực hiện việc giáo dục pháp luật đến nhân dân nhưng không phải hình thức nào cũng có thể đạt được hiệu quả.