CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO THANH NIÊN 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của giáo dục pháp luật cho thanh niên 1. Khái niệm giáo dục pháp luật cho thanh niên Để hiểu biết sâu sắc, toàn diện và đầy đủ hơn về khái niệm giáo dục pháp luật nói chung và GDPL cho thanh niên nói riêng, trước hết cần phải trở lại những vấn đề nhận thức cơ bản về giáo dục và pháp luật. Giáo dục được hiểu“là quá trình đào tạo con người một cách có mục đích nhằm chuẩn bị cho con người tham gia vào đời sống xã hội, tham gia lao động, sản xuất, giáo dục được thực hiện bằng cách tổ chức việc truyền thụ và lĩnh hội những kinh nghiệm xã hội của loài người.
Là hiện tượng xã hội đặc trưng và trở thành chức năng sinh hoạt không thể thiếu, không bao giờ mất đi ở mọi giai đoạn phát triển của xã hội. Một trong những nhân tố quan trọng nhất thúc đẩy xã hội phát triển về mọi mặt. Tính chất, nhiệm vụ, nội dung, phương pháp và tổ chức giáo dục biến đổi theo các giai đoạn phát triển của xã hội”[18, tr. Pháp luật được hiểu là “Hệ thống những quy tắc xử sự chung, mang tính bắt buộc được nhà nước ban hành và đảm bảo thực hiện, đối với những chủ thể chịu tác động phải chấp hành, tuân theo, các chủ thể đó có hiểu biết về pháp luật, biết đâu là giới hạn của hành vi do mình thực hiện, đồng thời phải tự chịu trách nhiệm với những hành vi vi phạm pháp luật mà mình gây ra.
Các quy tắc xử sự này được nhà nước ban hành, đảm bảo thực hiện thống nhất bằng quyền lực nhà nước và những quy tắc đó cũng phù hợp với ý chí nhà nước, mong muốn của nhân dân, nếu ai đó không tuân theo các quy tắc của pháp luật thì tùy theo mức độ vi phạm mà Nhà nước áp dụng các biện pháp tác động phù hợp để đảm bảo thực hiện”[36]. Đã là pháp luật thì phải công bằng, khách quan, bình đẳng, không phân biệt đối xử dù bất kỳ là ai, địa vị, tài sản, chức vụ như thế nào cũng phải chấp hành, 8 Luan van tuân thủ các quy tắc của pháp luật. Trách nhiệm của mỗi người dân là chủ động, tích cực tìm hiểu các quy định của pháp luật, trách nhiệm của các tổ chức, cơ quan nhà nước là hoạt động trong khuôn khổ của Hiến pháp và pháp luật, vận động, giáo dục, tuyên truyền, giải thích cho người dân hiểu biết về pháp luật, bảo vệ lợi ích của nhà nước, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân. Khái niệm GDPL được tiếp cận từ nhiều góc độ rộng, hẹp khác nhau.
GDPL là sự truyền tải thông tin, kiến thức pháp luật của những chủ thể chuyên nghiệp và không chuyên nghiệp. Về những nội dung vừa có tính định hướng rõ ràng, vừa có tính hệ thống để bảo đảm đối tượng giáo dục được nâng cao cả về kiến thức pháp luật, kỹ năng thực hiện pháp luật và thái độ tôn trọng pháp luật. “GDPL phải nhằm hình thành ý thức tự giác trên cơ sở hiểu biết đầy đủ về pháp luật và những vấn đề của cuộc sống. Kết quả của GDPL không chỉ đối tượng biết những quy định của pháp luật mà còn hiểu được tại sao pháp luật lại được quy định như thế để họ vận dụng một cách chủ động, chính xác hơn.
Theo đó, GDPL là một phạm trù rộng lớn, là nhiệm vụ của toàn xã hội, gia đình và nhà trường”[24, tr. Từ góc độ thuật ngữ, Từ điển bách khoa Việt Nam định nghĩa: "Giáo dục pháp luật là sự tác động định hướng của tổ hợp các quá trình xây dựng pháp luật, áp dụng pháp luật, tuyên truyền, giải thích pháp luật nhằm nâng cao ý thức pháp luật"[18, tr. Với cách hiểu hẹp hơn thì GDPL là một hình thức giảng dạy pháp luật trong nhà trường, áp dụng cho một nhóm đối tượng cụ thể với những chương trình giảng dạy, hình thức giảng dạy, đội ngũ giáo viên, giảng viên, kết hợp với các phương thức giảng dạy phù hợp đối với đối tượng. Qua đó có thể đưa ra quan niệm tương đối đầy đủ về GDPL như sau: “GDPL là hoạt động có định hướng, có tổ chức, có chủ đích của chủ thể giáo dục chuyên nghiệp và không chuyên nghiệp thông qua các hình thức, phương pháp khác nhau tác động lên đối tượng giáo dục một cách có hệ thống nhằm hình thành ở họ tri thức pháp lý, tình cảm và hành vi phù hợp với pháp luật hiện 9 Luan van hành, xây dựng lối sống theo pháp luật”.
Theo Điều 1 Luật Thanh niên năm 2005 qui định: ‘‘Thanh niên là công dân Việt Nam từ mười sáu đến ba mươi tuổi. Thanh niên là lực lượng nòng cốt của xã hội hiện tại và tương lai, có sức khỏe tốt, tích cực học tập và lao động bảo vệ Tổ quốc”[28, tr. Mặc khác thanh niên là lứa tuổi thể chất và tinh thần đang trong quá trình phát triển và hoàn thiện, nhưng sự trưởng thành về mặt tâm lý và trình độ của thanh niên thường chậm hơn sự trưởng thành về mặt sinh học. Với những yếu tố tâm lý đặc thù của thanh niên là thích khám phá, ham muốn trãi nghiệm với thực tiễn song dễ bị kích động, hiểu sơ sài các vấn đề dẫn đến dễ mắc sai lầm nhưng cũng dễ tiếp thu, khắc phục nếu được giáo dục đúng cách, được sống và phát triển trong môi trường lành mạnh.
Như vậy, với những quan niệm khác nhau về giáo dục, pháp luật, thanh niên, giáo dục pháp luật cũng như những vấn đề đã được phân tích trên đây, tác giả rút ra định nghĩa: GDPL cho thanh niên là hoạt động có định hướng, có hệ thống tổ chức tác động đến nhận thức của thanh niên không chỉ tức thời mà là một quá trình tác động lâu dài nhằm trang bị kiến thức pháp luật trong đời sống cho thanh niên để từ đó họ có ý thức đúng đắn về pháp luật, tôn trọng và tự giác xử sự theo yêu cầu của pháp luật, nói cách khác, từ nhận thức pháp luật chuyển tải thành hành vi pháp luật và tình cảm đối với pháp luật, thể hiện ở thái độ ứng xử đối với pháp luật và hơn nữa là xây dựng đời sống văn hoá pháp luật bền vững. Đặc điểm giáo dục pháp luật cho thanh niên GDPL cho thanh niên là một phần của GDPL nói chung, có nghĩa là GDPL cho thanh niên vẫn tuân theo những nguyên tắc, những quy định chung của quá trình GDPL cho các đối tượng khác. Bên cạnh đó GDPL cho thanh niên có những nét đặc trưng riêng về độ tuổi, trình độ, đối tượng, nhận thức, lối sống của thanh niên. Theo đó, GDPL cho thanh niên có những đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, đối tượng giáo dục là nhóm người có khả năng tiếp nhận và nắm 10 Luan van vững thông tin, kiến thức, kỹ năng mới Thanh niên được trang bị những thông tin, kiến thức, kỹ năng về những vấn đề, lĩnh vực pháp luật thiết yếu, phù hợp với nhu cầu giải quyết những sự kiện, vấn đề pháp luật xảy ra trong cuộc sống thường nhật của họ.
Là công dân, thanh niên cần phải tiếp cận những kiến thức pháp luật để “ Sống, làm việc theo Hiến pháp và pháp luật”, Nhà nước ta thượng tôn pháp luật nên thanh niên là thế hệ trẻ, thế hệ vàng để phát triển đất nước cần tìm hiểu thông tin, kiến thức không chỉ là các bộ luật, các luật, nghị quyết, văn bản quy phạm pháp luật của Quốc hội, Chính phủ ban hành, các nghị quyết của HĐND các cấp, quyết định của UBND các cấp, các chương trình, kế hoạch mà còn tìm hiểu thực tế đời sống, pháp luật trên địa bàn nơi mình sinh sống, học tập, lao động. Thứ hai, giáo dục pháp luật cho thanh niên thích hợp với việc áp dụng các hình thức giáo dục đa dạng, linh hoạt, có tính cộng đồng Thanh niên “là những người trẻ tuổi, thích trải nghiệm, thích sự sinh động nên pháp luật tạo cho thanh niên, nhất là thanh niên ở độ tuổi chưa trưởng thành, giai đoạn THPT cảm thấy không thỏa mái”[23, tr. Do đó việc tiếp nhận những tư tưởng, quan điểm lý luận về vai trò của pháp luật còn hạn chế, mặc dù bản chất của pháp luật là tốt đẹp, nêu cao lối sống văn hóa, văn minh, thể hiện ý chí và nguyện vọng của nhân dân nên GDPL có những phương pháp riêng phù hợp, sáng tạo, sinh động gắn liền với thực tế, tạo điều kiện để thanh niên vừa nâng cao kiến thức lý luận, vừa có năng lực vận dụng vào cuộc sống để bảo vệ quyền lợi của bản thân và mọi người xung quanh, kiểm soát hành vi của mình, thấy những lợi ích khi hiểu biết pháp luật mang lại, chấp hành pháp luật nghiêm chỉnh tự giác. GDPL cho thanh niên chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ các hoạt động xã hội đặc biệt là hoạt động của Đoàn thanh niên ở trường THPT, Các trường đại học, cao đẳng, trường nghề hay các Đoàn thể trong doanh nghiệp vì Đoàn thanh niên là tổ chức chính trị - xã hội trong đó thanh niên là thành viên.
Hầu hết các hoạt 11 Luan van động đều được thanh niên đi đầu, tích cực tham gia và luôn là lực lượng đông đảo, chủ chốt. Do đó giáo dục và bồi dưỡng kiến thức pháp luật thông qua các hoạt động của đoàn là rất phù hợp và mang lại tính hiệu quả cao. Trong các hoạt động tập thể với không khí thoải mái, không bị gò bó nên thanh niên sẽ rất dễ tiếp thu, hiểu rõ về pháp luật hơn tạo nền tảng và cũng là động lực sau này cho các thanh niên chủ động phấn đấu cải thiện bản thân, giúp phát triển con người và đất nước. Tùy vào từng hoạt động, điều kiện khác nhau mà lồng ghép chương trình GDPL vào để phù hợp nhất, tạo được sự quan tâm và tập trung cao cho các thanh niên khi tham gia.
Thanh niên là lực lượng nòng cốt trong hoạt động sản xuất kinh tế xã hội, giúp phát triển đất nước trong thời kỳ hội nhập kinh tế như hiện nay nên cần chú trọng gắn liền hoạt động GDPL với các hoạt động đào tạo, bồi dưỡng, dạy nghề, tạo việc làm và phát triển môi trường làm việc cho thanh niên tại nơi học tập, làm việc. Đồng thời luôn chú trọng, tạo điều kiện cho thanh niên được tiếp cận với pháp luật, được bồi dưỡng, nâng cao kiến thức pháp luật nói chung và pháp luật liên quan đến nghành nghề đào tạo, làm việc của mình.