Chương 1. Cơ sở lý luận về giáo dục pháp luật cho phạm nhân. Thực trạng hoạt động giáo dục pháp luật cho phạm nhân tại trại giam Quảng Ninh. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả công tác giáo dục pháp luật cho phạm nhân tại Trại giam Quảng Ninh.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com C ƣơ g 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO PHẠM NHÂN 1. K i iệm v đặc điểm gi o dục uật cho phạm â trong trại giam 1. Khái quát về giáo dục pháp luật Theo Từ điển Từ và ngữ Hán – Việt "Giáo dục là quá trình hoạt động có ý thức, có mục đích, có kế hoạch, có tổ chức nhằm bồi dưỡng cho con người những phẩm chất đạo đức và những tri thức cần thiết để người ta có khả năng tham gia mọi mặt của đời sống xã hội" [12, tr. Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự bắt buộc chung, là công cụ điều chỉnh các quan hệ xã hội do Nhà nước ban hành, thể hiện ý chí của giai cấp cầm quyền và được thể hiện bằng các biện pháp cưỡng chế Nhà nước.
Giáo dục pháp luật được coi là một bộ phận – hệ thống con của hệ thống giáo dục nói chung. Giáo dục pháp luật được khẳng định là một bộ phận, một hoạt động có tính độc lập tương đối và có mối quan hệ tương hỗ với các hệ thống con khác kinh tế, chính trị, văn hóa, đạo đức… tạo nên một hệ thống các mối quan hệ xã hội tác động lên các cá nhân, làm hình thành nên bản chất con người, xã hội, lịch sử. Theo nghĩa rộng, Giáo dục pháp luật là một khái niệm bao gồm cả quá trình nâng cao tri thức pháp luật cho đối tượng và bằng nhiều phương pháp để hình thành tình cảm, niềm tin pháp luật cho đối tượng, từ đó nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật, nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật của đối tượng. Giáo dục pháp luật bao gồm các giai đoạn: định hướng giáo dục pháp luật, lập chương trình, kế hoạch giáo dục pháp luật, xây dựng nội dung, sử dụng các phương pháp và hình thức giáo dục pháp luật nhất định để triển khai thực 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiện; kiểm tra, đánh giá kết quả giáo dục pháp luật; sơ kết, tổng kết, rút kinh nghiệm công tác giáo dục pháp luật.
Theo nghĩa hẹp, Giáo dục pháp luật là hoạt động có mục đích, có tổ chức, có kế hoạch của nhà giáo dục (chủ thể giáo dục pháp luật) để chuyển tải, truyền đạt những nội dung, thông tin, tri thức về các bộ luật, đạo luật, các văn bản pháp luật, thông qua các phương pháp giáo dục khoa học và hình thức giáo dục phù hợp tới đối tượng tiếp nhận giáo dục (khách thể giáo dục pháp luật) nhằm đạt được những mục tiêu, hiệu quả giáo dục nhất định. So với phổ biến thì giáo dục cũng nhằm nâng cao nhận thức, tình cảm của đối tượng, song nội dung rộng hơn, phương thức tiến hành chặt chẽ hơn, đối tượng xác định hơn, mục đích lớn hơn. Xét dưới góc độ nhất định thì phổ biến chính là các phương thức giáo dục cụ thể. Hiện nay, đa số các tài liệu khoa học về pháp luật ở nước ta hiện nay đều đã khá thống nhất khái niệm Giáo dục pháp luật: Giáo dục pháp luật là hoạt động có định hướng, có tổ chức, có chủ định của chủ thể giáo dục tác động lên đối tượng giáo dục một cách có hệ thống và thường xuyên nhằm mục đích hình thành ở họ tri thức pháp luật, tình cảm pháp lý và hành vi phù hợp với các đòi hỏi của pháp luật hiện hành.
Khái quát về phạm nhân trong trại giam 1. Phạm nhân Theo từ điển Tiếng Việt (Viện Khoa học xã hội Việt Nam – Viện Ngôn ngữ học - Hà Nội năm 1992), “phạm nhân là người có tội đã bị xử án và đang ở tù” [25, tr. Tại khoản 2 Điều 3 Luật Thi hành án Hình sự năm 2010 quy định: “Phạm nhân là người đang chấp hành án phạt tù có thời hạn, tù chung thân” [15, Điều 3]. Như vậy, một người được coi là phạm nhân khi họ bị kết án bằng hình phạt tù và bản án đã có hiệu lực pháp luật, họ đang thi hành án tại các trại giam.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Do những nguyên nhân, điều kiện chủ quan và khách quan khác nhau, xuất phát từ động cơ, mục đích khác nhau, một số thành viên trong xã hội thực hiện các hành vi phạm tội. Sau đó họ bị các cơ quan tiến hành tố tụng có thẩm quyền thực hiện việc khởi tố điều tra, truy tố, xét xử về hành vi phạm tội đó. Cái giá mà người phạm tội phải trả là phải chấp hành những bản án nghiêm khắc do Tòa án tuyên với hình phạt chính và có thể kèm theo hình phạt bổ sung tùy theo hành vi phạm tội cụ thể được quy định trong Bộ luật Hình sự. Người thực hiện hành vi phạm tội bị kết tội và phải chịu hình phạt theo bản án đã có hiệu lực pháp luật.
Những người bị kết án phạt tù có thời hạn, tù chung thân, nếu không có quyết định hoãn chấp hành án phạt tù của cơ quan có thẩm quyền, thì sẽ phải chấp hành án tại các trại giam theo quyết định của cơ quan quản lý thi hành án hình sự thuộc Bộ Công an. Hình phạt tù là hình phạt nghiêm khắc, áp dụng đối với những người phạm tội. Đối tượng phạm nhân trong các trại giam có cơ cấu rất đa dạng và mang những nét đặc thù riêng chỉ có ở đối tượng này, như: có hành vi phạm tội với những tội khác nhau và có mức án phạt tù, số tiền án khác nhau; trình độ học vấn, nhận thức không đồng đều, từ mù chữ cho đến tốt nghiệp đại học, thậm chí cả sau đại học; có nghề nghiệp và địa bàn cư trú khác nhau từ đồng bằng đến miền núi, từ nông thôn tới thành thị; có sự đa dạng về thành phần dân tộc; Đa số phạm nhân không có hoặc rất thiếu kiến thức, hiểu biết pháp luật; Một số phạm nhân có diễn biến tâm lý phức tạp, nhiều tiền án. Đặc biệt, một số trại giam có cả phạm nhân là người nước ngoài.
Trong thời gian chấp hành hình phạt tù, phạm nhân bị hạn chế một số quyền tự do về: thân thể, cư trú, đi lại, bầu cử, ứng cử, kinh doanh, đi ra nước ngoài, lập hội, thư tín, điện tín, kết hôn. Ngoài ra, phạm nhân có thể còn bị hạn chế hoặc tước một số quyền khác như: quản chế, cấm cư trú, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, hạn chế một số giao dịch, mua bán dân 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nhưng không phải phạm nhân bị tước bỏ toàn bộ các quyền về dân sự, kinh tế, chính trị, văn hoá và xã hội của mình. Theo quy định, phạm nhân được hưởng các quyền công dân theo quy định của Hiến pháp và pháp luật, như: có quyền học tập, lao động; có quốc tịch; có tài sản; bình đẳng trước pháp luật; bất khả xâm phạm về thân thể, danh dự, nhân phẩm; nghiên cứu, phát minh, sáng chế….
Để thực hiện tốt mục tiêu giáo dục cũng như quyền của phạm nhân, các trại giam, trại tạm giam tổ chức cho phạm nhân tham gia học tập, lao động, dạy nghề, văn nghệ, thể dục, thể thao nhằm giúp phạm nhân nhận rõ lỗi lầm, quyết tâm phấn đấu, trở thành người lương thiện, có ích cho xã hội. Như các công dân bình thường khác, phạm nhân đang chấp hành hình phạt tù trong trại giam, trại tạm giam phải thực hiện các nghĩa vụ của công dân, như: trung thành với Tổ quốc; xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; tuân theo Hiến pháp và Pháp luật; bảo vệ an ninh trật tự; tôn trọng tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, tài sản của người khác; bảo vệ tài sản của Nhà nước, tập thể và lợi ích công cộng,. Để giữ gìn trật tự, kỷ cương trại giam, trại tạm giam tạo điều kiện thuận lợi cho việc chấp hành hình phạt tù, tất cả phạm nhân phải thực hiện tốt quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm quy định trong Pháp lệnh thi hành án phạt tù, Quy chế và Nội quy trại giam [3, tr. Ngoài ra, phạm nhân còn có tâm lý ẩn chứa nhiều nét đặc trưng mà khó có chủ thể nào có được và sánh kịp.
Đó là trạng thái tâm lý, diễn biến tâm lý, nhận thức và cảm xúc của phạm nhân trong thời gian chấp hành án phạt tù tại trại giam. Nét nổi bật về trạng thái tâm lý của phạm nhân là tính phức tạp cao của nó, có nguyên nhân từ sự xuất hiện, luân chuyển và pha trộn giữa các trạng thái tâm lý đặc trưng của phạm nhân trong thời gian ở trại giam như: trạng thái tâm lý bị ức chế, trạng thái trông chờ sự thay đổi, trạng thái bi quan, tuyệt vọng, trạng thái buồn, nhớ nhà, nhớ cuộc sống tự do. Thời gian phạm 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhân chấp hành hình phạt tù là thời gian diễn ra cuộc đấu tranh không khoan nhượng giữa cái thiện và cái ác, cái tốt và cái xấu, cái chuẩn mực và phi chuẩn mực, cái tích cực và cái tiêu cực… trong con người phạm nhân; là thời gian để họ ăn năn hối hận và sửa chữa lỗi lầm đã phạm. Trại giam Trại giam là nơi chấp hành hình phạt của người bị kết án tù có thời hạn và tù chung thân.
Trại giam là cơ quan Nhà nước được giao trách nhiệm trực tiếp tổ chức thi hành án phạt tù, là công cụ thực hiện sự cưỡng chế của Nhà nước đối với những người bị Toà án phạt tù có thời hạn, tù chung thân nhằm giáo dục, cải tạo họ trở thành người lương thiện. Trại giam còn là công cụ quan trọng của Nhà nước, của xã hội để thiết lập bảo vệ, xây dựng trật tự xã hội, xã hội chủ nghĩa. Trại giam được Nhà nước đầu tư, xây dựng, trang bị cơ sở vật chất phục vụ công tác thi hành án phạt tù với lực lượng cán bộ chuyên trách được trang bị vũ khí, phương tiện chuyên dụng, các trang thiết bị khác phục vụ việc giam giữ, quản lý, giáo dục, cải tạo phạm nhân. Trại giam được tổ chức thành phân trại, khu giam giữ, nhà giam, các công trình phục vụ việc quản lý giam giữ, phục vụ sinh hoạt, chăm sóc y tế, giáo dục cải tạo phạm nhân; các công trình phục vụ làm việc, sinh hoạt của sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, hạ sĩ quan, chiến sĩ, công nhân, viên chức công tác tại trại giam.