Chương 1, Luật THAHS nêu rõ: “Phạm nhân là người đang CHAPT có thời hạn, tù chung thân”. Theo cách hiểu đó phạm nhân là người 9 chưa thành niên trước hết là những người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội, bị kết án phạt tù và đang chấp hành án tại các trại giam [30]. Tội phạm là những hành vi nguy hiểm cho xã hội do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý mà xâm phạm đến các quan hệ xã hội được LHS bảo vệ. Người chưa thành niên phạm tội là những người thực hiện hành vi phạm tội khi chưa đủ 18 tuổi.
Đó là những người chưa phát triển đầy đủ về thể chất, tinh thần, tâm sinh lý, họ chưa có sự nhận thức đúng đắn về hậu quả do hành vi của mình gây ra. Theo khoản 5, khoản 6, Điều 91 Bộ Luật LHS 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017 và có hiệu lực từ ngày 01/01/2018 quy định: “Không xử phạt tù chung thân hoặc tử hình đối với người dưới 18 tuổi phạm tội. Tòa án chỉ áp dụng hình phạt tù có thời hạn đối với người dưới 18 tuổi phạm tội khi xét thấy các hình phạt và biện pháp giáo dục khác không có tác dụng răn đe, phòng ngừa. Khi xử phạt tù có thời hạn, Tòa án cho người dưới 18 tuổi phạm tội được hưởng mức án nhẹ hơn mức án áp dụng đối với người đủ 18 tuổi trở lên phạm tội tương ứng và với thời hạn thích hợp ngắn nhất.
Không áp dụng hình phạt bổ sung đối với người dưới 18 tuổi phạm tội” [27]. So với các phạm nhân khác thì phạm nhân là người chưa thành niên có một số đặc điểm riêng biệt như: Về lứa tuổi: Phạm nhân là người chưa thành niên là những người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi, là lứa tuổi thấp nhất so với các phạm nhân khác đang chấp hành án tại các trại giam. Về tâm lý: Xuất phát từ đặc điểm của lứa tuổi nên các phạm nhân là người chưa thành niên thường bồng bột, non nớt, thiếu chín chắn, dễ bị ảnh hưởng bởi mọi người và môi trường xung quanh, dễ bị kích động, lôi kéo. Phạm nhân là người chưa thành niên đang ở giai đoạn hình thành cái “tôi”, luôn mong muốn được thể hiện, khẳng định mình.
Chính đặc điểm tâm lý này, nếu có biện pháp giáo dục phù hợp, CBGD dễ tác động vào kết cấu tâm lý chưa mấy bền vững của phạm nhân là người chưa thành niên từ đó giúp họ nhận ra sai phạm, đẩy lùi mặt tiêu cực, phát huy yếu tố tích cực trong nhân cách của họ. 10 - Về nhận thức: Do ở độ tuổi còn nhỏ, ít kinh nghiệm cuộc sống nên nhận thức của phạm nhân là người chưa thành niên gắn liền và thông thường tỷ lệ thuận với trình độ văn hóa của họ. Số phạm nhân là người chưa thành niên mù chữ, biết đọc, biết viết hoặc mới học hết cấp 1, cấp 2 phần lớn có nhận thức thấp kém, mơ hồ về mọi mặt của cuộc sống. Nhận thức về lối sống, tác phong sinh hoạt, ý thức tổ chức kỷ luật, ý thức tuân thủ pháp luật, quy tắc cộng đồng… đều tự do, bừa bãi, thậm chí đi ngược lại với các chuẩn mực đạo đức xã hội.
Đáng quan tâm và lo ngại nhất là nhận thức về pháp luật cũng như ý thức tôn trọng, tuân thủ pháp luật của phạm nhân là người chưa thành niên rất hạn chế. Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến hành vi phạm tội ở lứa tuổi chưa thành niên. Phần lớn phạm nhân là người chưa thành niên coi các quy định của pháp luật là sự gò bó, mất tự do của bản thân, hạn chế sự phát triển của bản thân, chỉ là những quy định mang tính hình thức. Khi bị kết án phạt tù phải vào trại giam chấp hành án nhiều phạm nhân là người chưa thành niên còn cho rằng mình không phạm tội, sợ hãi mà chấp hành các quy định của trại giam, mệnh lệnh cán bộ chứ thực sự không hiểu biết việc chấp hành tốt có ý nghĩa như thế nào đối với bản thân, gia đình và xã hội.
- Về tình cảm Đời sống tình cảm của người chưa thành niên nói chung rất đa dạng và phong phú, có thể nói lứa tuổi này có nhu cầu tình cảm cao bao gồm cả tình bạn, tình yêu, tình đồng hương… Đối với phạm nhân là người chưa thành niên nét nổi bật trong tình cảm của họ là tính thích được chia sẻ, kết bạn. Đặc điểm về tình cảm này do đặc trưng của lứa tuổi; một phần do phải xuất thân từ những gia đình không hoàn thiện, kinh tế khó khăn, một số bị bỏ rơi hoặc gia đình ở xa xôi, nghèo khó không có điều kiện thăm nom; một phần do đời sống đơn điệu trong trại giam vì vậy họ thường thiếu thốn tình cảm, mong muốn được chia sẻ, kết giao. Nhiều phạm nhân ít được thăm gặp, nhận quà từ gia đình, nhưng khi có quà họ thường thích được chia sẻ cho các phạm nhân khác cùng buồng, cùng đội, chứ không sử dụng một mình. Phạm nhân là người chưa thành niên có xu hướng kết giao, tụ họp thành các nhóm cùng sở thích, 11 cùng quê, quan hệ khăng khít, có ảnh hưởng đến tư tưởng, tình cảm, hành vi của nhau.
- Về nhu cầu Theo từ điển tâm lý, nhu cầu là sự đòi hỏi, là điều kiện cần thiết để đảm bảo sự tồn tại và phát triển, nhu cầu được thỏa mãn thì dễ chịu, thiếu hụt thì khó chịu, cẳng thẳng, ấm ức. Khi vào trại giam chấp hành án, hoàn cảnh sống thay đổi khác trước, nhiều quan hệ, thói quen sinh hoạt, nhu cầu hàng ngày không được đáp ứng như mong muốn. Có rất nhiều nhu cầu, tuy nhiên có thể chia thành ba dạng cơ bản đó là nhu cầu về vật chất, nhu cầu về tinh thần và nhu cầu về hoạt động. - Về tâm trạng Tâm trạng là hiện tượng tâm lý, là thái độ cảm xúc của con người nảy sinh dưới sự tác động của hoàn cảnh sống, nó ảnh hưởng đến hoạt động tâm lý khác cũng như hoạt động sống của con người.
Ví dụ tâm trạng vui vẻ, thoải mái thì sẽ có những hành vi tích cực, đúng đắn; tâm trạng bất mãn, không vui dễ nảy sinh những hành vi tiêu cực. Tâm trạng của phạm nhân là người chưa thành niên chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của môi trường trại giam, phản ảnh đầy đủ các yếu tố của điều kiện sống như yếu tố ăn, ở, mặc, lao động, học tập… trong trại giam. Tâm trạng của phạm nhân là người chưa thành niên khác nhau tại các thời điểm, cụ thể qua khảo sát thực tế tâm trạng của họ tại ba thời điểm đó là mới vào trại giam chấp hành án, trong quá trình chấp hành án và chuẩn bị hết án có các nét cơ bản khác nhau. Tâm trạng của phạm nhân ảnh hưởng đến hành vi, thái độ chấp hành án của phạm nhân đó, vì vậy chủ thể giáo dục cần nghiên cứu để nắm được tâm trạng cùng các biểu hiện của tâm trạng tại các thời điểm để có tác động tâm lý phù hợp, giúp họ định hướng hành vi tránh đi vào tiêu cực, vi phạm NQTG.
Khái niệm và đặc điểm giáo dục pháp luật cho phạm nhân là người chưa thành niên Trại giam là nơi chấp hành hình phạt tù của người bị kết án tù có thời hạn và tù chung thân. Như vậy, có thể hiểu phạm nhân là những người phạm tội đã bị Tòa 12 án tuyên án phạt tù, bản án đã có hiệu lực pháp luật và đang chấp hành án tại các trại giam. Không coi là phạm nhân đối với những người được miễn, hoãn, tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù hoặc vì một lí do nào đó không phải chấp hành bản án tại trại giam. Trong thời gian chấp hành hình phạt tù phạm nhân bị quản lý, giam giữ nghiêm ngặt, chặt chẽ và được GDCD, văn hóa, pháp luật, đạo đức… để trở thành những công dân có ích cho xã hội.
GDPL cho phạm nhân nói chung và GDPL cho phạm nhân là người chưa thành niên nói riêng liên quan đến đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước và đặc biệt liên quan đến quyền của công dân. Vì vậy, trong quá trình tiến hành GDPL cho phạm nhân cũng như phạm nhân là người chưa thành niên phải tuyệt đối tuân thủ các văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh lĩnh vực này. Giáo dục phạm nhân nói chung và GDPL cho phạm nhân là người chưa thành niên nói riêng thực chất là công tác giáo dục lại, quá trình này có nhiệm vụ cực kì quan trọng đó là nhằm phát hiện, sửa chữa những tư tưởng, tình cảm, thói quen, hành vi xấu; hình thành ở phạm nhân những nhận thức mới phù hợp với các chuẩn mực đạo đức xã hội và hệ thống luật pháp trật tự xã hội hiện hành. Công tác giáo dục phạm nhân cũng như GDPL cho phạm nhân là người chưa thành niên không chỉ thể hiện bản chất nhân đạo của Đảng và Nhà nước mà còn mang tính phòng ngừa xã hội sâu sắc, lâu dài.
Đối với phạm nhân là người chưa thành niên, GDPL càng có ý nghĩa quan trọng. Phần lớn ở lứa tuổi dưới 18, họ chưa có nhận thức đúng đắn, đầy đủ về các quy định của pháp luật, chưa ý thức được hậu quả, tính chất nguy hiểm do hành vi phạm tội của mình gây ra. Thiếu kiến thức pháp luật, thiếu kinh nghiệm sống, bồng bột, non nớt trong suy nghĩ nhận thức cùng với sự hạn chế về mặt giáo dục của gia đình, nhà trường, tác động của các mặt trái tiêu cực trong xã hội đã dẫn họ đi vào con đường phạm tội. GDPL cho phạm nhân là người chưa thành niên là một quá trình lâu dài được tiến hành từ khi phạm nhân vào trại giam chấp hành án đến khi họ chấp hành xong bản án trở về với gia đình, cộng đồng xã hội.
Trong thời gian này nhiệm vụ của lực 13 lượng Cảnh sát THAHS & HTTP là phải cung cấp cho phạm nhân là người chưa thành niên những kiến thức cơ bản về chính trị, xã hội, văn hóa, các quy định của pháp luật, các quyền và nghĩa vụ của phạm nhân cũng như của công dân… để phạm nhân là người chưa thành niên nhận thức được hành vi của mình là đi ngược lại các chuẩn mực đạo đức xã hội, chà đạp lên các truyền thống đạo lý của dân tộc. Từ đó, họ thừa nhận tính đúng đắn của bản án, tích cực chấp hành các quy định của trại giam, tự giác học tập, lao động, lập công chuộc tội, trở thành những công dân có ích cho xã hội.