Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO NGƯ DÂN 1. KHÁI NIỆM, NỘI DUNG, HÌNH THỨC, VAI TRÒ CỦA GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO NGƯ DÂN 1. Khái niệm, vai trò, mục đích giáo dục pháp luật cho ngư dân 1. Khái niệm giáo dục pháp luật cho ngư dân - Khái niệm ngư dân Việt Nam là một quốc gia ven biển.
Trong quá trình hình thành và phát triển đất nước, con người Việt Nam từ xa xưa đã có sự gắn kết chặt chẽ với biển, bởi địa lý Việt Nam có đường bờ biển chạy dài từ Bắc vào Nam. Với chiều dài bờ biển 3260 km dọc biển Đông, trên 3000 hòn đảo lớn nhỏ, Việt Nam được xếp là quốc gia có đường bờ biển dài thứ 27 trong 165 quốc gia trên thế giới. Nước ta có 28 tỉnh thành phố với 91 huyện, thị xã nằm ven biển trong đó có nhiều huyện đảo lớn. Bởi vậy, đời sống kinh tế - xã hội của cư dân ven biển, hải đảo nói chung ngư dân nói riêng chịu sự tác động lớn bởi yếu tố biển.
Thực tế cho thấy, lịch sử của dân tộc Việt Nam cũng là lịch sử của mối quan hệ tương tác giữa con người Việt Nam với núi rừng, đồng ruộng và biển cả. Truyền thuyết về Lạc Long Quân dẫn 50 người con xuống biển nói lên rằng: từ xa xưa tổ tiên ta không chỉ gắn bó với đất liền không chỉ trồng lúa, dệt vải mà còn gắn bó với biển khơi, đã biết khai thác các nguồn tài nguyên biển phục vụ cho cuộc sống. Phát huy vai trò và sức mạnh của một quốc gia có nguồn tài nguyên biển dồi dào, nhân dân ta không chỉ ngăn chặn được các cuộc xâm lăng từ bên ngoài, giữ gìn độc lập dân tộc, bảo vệ tổ quốc mà còn xây dựng phát triển kinh tế đất nước, duy trì một cuộc sống xã hội ổn định. Ngày nay, con người vùng biển và hải đảo Việt Nam nói chung, ngư dân nói riêng đã góp phần vào việc phát triển kinh tế biển trong phát triển tổng thể kinh tế đất nước, góp phần bảo vệ chủ quyền biển đảo, quyền chủ quyền của lãnh thổ Việt Nam.
Có nhiều khái niệm ngư dân được các nhà nghiên cứu, nhà khoa học công bố trong các công trình khoa học, trong các sách, báo, tạp chí, tuy nhiên tác giả có quan điểm thống nhất với hai khái niệm về ngư dân sau: 10 Thứ nhất, theo Từ điển Tiếng Việt, nhà xuất bản Từ điển Bách khoa, năm 2012 thì: "Ngư dân là người dân sống về nghề đánh cá" [59,tr. Thứ hai, theo Từ điển Bách khoa toàn thư mở Wikipedia: “Ngư dân hay dân chài hay dân đánh cá là người dùng lưới, cần câu cá, bẫy hoặc các dụng cụ khác để bắt và thu gom cá hoặc các loại sinh vật thuỷ sinh từ sông, hồ hoặc đại dương để làm thức ăn cho con người hoặc cho những mục đích khác” [60]. Với khái niệm thứ nhất có thể hiểu một cách đơn giản nhất về ngư dân. Với khái niệm thứ hai, ngư dân lại có thể hiểu một cách chi tiết, cụ thể và đầy đủ, cả trên các vùng khai thác như sông, hồ, hay đại dương.
Tuy nhiên trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, tác giả chỉ nghiên cứu đối tượng ngư dân là những người chuyên khai thác thủy hải sản từ biển. Bởi vì, ngoài biển, Việt Nam còn là đất nước có nhiều sông ngòi và ao, hồ mương, lạch và rất nhiều dân cư sinh sống bằng nghề khai thác, nuôi trồng các loài thủy sản ở vùng nước ngọt. Những người dân tham gia vào hoạt động khai thác diễn ra trên bề mặt rộng ở nông thôn, tại các vùng đồng bằng thì họ khai thác ở các vùng nước ngọt như sông, hồ, ao, mương, lạch, ở miền núi người ta khai thác cá ở ruộng, ở suối, ở hồ. Các chủ thể này tham gia khai thác thủy sản có thể thường xuyên nhưng cũng có bộ phận dân cư hoạt động khai thác, nuôi trồng không thường xuyên, họ chủ yếu tham gia vào những thời điểm rãnh rỗi của mùa vụ nông nghiệp và vào những lúc vào mùa của thủy sản.
Bên cạnh đó hiện nay ngoài khai thác trên biển còn có một bộ phận người dân đã thực hiện việc nuôi trồng các loài thủy sản trên biển và nước lợ. Cho nên thật khó để xác định được số lượng lao động tham gia trong lĩnh vực ngư nghiệp. Từ đó, trong luận văn, tác giả chỉ đề cập đến cộng đồng ngư dân là những người lấy hoạt động khai thác thủy hải sản từ biển, có tính chất chuyên nghiệp, bằng các phương tiện, ngư cụ để làm nghề, làm nguồn sống cho bản thân và gia đình. - Khái niệm giáo dục pháp luật Giáo dục pháp luật là vấn đề lý luận cơ bản có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong khoa học giáo dục cũng như trong sự nghiệp giáo dục ở nước ta.
11 Với tư cách là một dạng giáo dục thì giáo dục pháp luật ở nước ta hình thành và thực hiện muộn hơn so với giáo dục chính trị và giáo dục đạo đức. Với tư cách là một khái niệm pháp lý, giáo dục pháp luật được hình thành trong khoa học pháp lý cũng như được tiến hành trong thực tế ở nước ta cũng muộn hơn so với nhiều nước trên thế giới. Chính vì vậy, trong lĩnh vực khoa học quan niệm về giáo dục pháp luật ở nước ta vẫn còn có nhiều ý kiến khác nhau. - Quan niệm thứ nhất: Xem hoạt động GDPL đồng nhất với việc tuyên truyền, giới thiệu, phổ biến các văn bản pháp luật như các đợt tuyên truyền, cổ động khi có văn bản pháp luật quan trọng mới ban hành như: Hiến pháp, Bộ luật Hình sự, Bộ luật Dân sự hoặc trước các kỳ bầu cử Quốc hội, bầu cử HĐND các cấp.
Quan niệm này coi việc GDPL chỉ còn là một công việc của cơ quan chuyên trách hay các phương tiện thông tin đại chúng, từ đó làm mất tính tổ chức, tính hệ thống của hoạt động GDPL. - Quan niệm thứ hai: Cho rằng không có khái niệm GDPL vì pháp luật là các quy tắc có tính bắt buộc chung, mọi người phải có nghĩa vụ tuân thủ. Theo quan niệm này, tự bản thân pháp luật đã có tính giáo dục bởi những quy tắc của nó. Pháp luật không thể là cái thuộc tính tuyên truyền vận động, ngược lại, bản thân pháp luật sẽ tự thực hiện chức năng của mình bằng các quy định về quyền và nghĩa vụ thông qua các chế tài đối với những người tham gia vào các quan hệ xã hội do pháp luật điều chỉnh.
- Quan niệm thứ ba: Đồng nhất GDPL là một bộ phận của giáo dục chính trị, tư tưởng, giáo dục đạo đức. Chỉ cần thực hiện tốt quá trình giáo dục chính trị, tư tưởng, giáo dục đạo đức là mọi người đã có ý thức pháp luật, có sự tôn trọng và tuân thủ pháp luật. Nếu hiểu theo quan niệm này thì đồng nghĩa với việc trong xã hội không có GDPL và do vậy cũng không có cơ quan, đơn vị, tổ chức hay cá nhân nào có chức năng GDPL. Các quan niệm nói trên đều mang tính một chiều, phiến diện chưa thấy hết đặc thù, sự tác động của GDPL.
Bởi vì, bản thân pháp luật mới chỉ là văn bản qui phạm pháp luật, chỉ là những câu chữ trên giấy. Pháp luật chỉ thực sự đi vào cuộc sống thông qua cơ chế điều chỉnh bao gồm các giai đoạn: ban hành, tuyên truyền giáo dục, tổ chức thực hiện, kiểm tra, giám sát. Trong cơ 12 chế đó yếu tố con người là cơ bản. Khi tham gia các quan hệ pháp luật, con người phải suy nghĩ, lựa chọn cách xử sự thể hiện qua hành vi.
Đây là một quá trình tâm lý phức tạp, phụ thuộc vào nhiều yếu tố chủ quan và khách quan. Việc phổ biến văn bản pháp luật mới chỉ là điều kiện cần nhưng chưa đủ để cá nhân hành động phù hợp theo yêu cầu của pháp luật. Điều kiện đủ ở đây là cá nhân phải có ý thức pháp luật đúng đắn, ý thức đó phải được hình thành dưới sự tác động liên tục, thường xuyên của các điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan dẫn đến hành vi hợp pháp của cá nhân. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để hiểu rõ và có quan điểm đúng đắn về GDPL.
Từ thực tiễn nghiên cứu khoa học, để hiểu rõ về khái niệm GDPL, nhiều nhà khoa học thường xuất phát từ khái niệm giáo dục trong khoa học sư phạm. Khái niệm giáo dục trong khoa học sư phạm vừa được hiểu theo nghĩa rộng, vừa được hiểu theo nghĩa hẹp. Theo nghĩa rộng, giáo dục là quá trình ảnh hưởng của nhiều điều kiện khách quan như: môi trường sống, chế độ xã hội, trình độ phát triển kinh tế, văn hóa, phong tục tập quán. và sự tác động của nhân tố chủ quan như: sự tác động có ý thức, có mục đích, có kế hoạch và định hướng của con người lên việc hình thành những phẩm chất, kỹ năng nhất định của đối tượng giáo dục.
Theo nghĩa hẹp, giáo dục là hoạt động có ý thức, có mục đích, có kế hoạch, có định hướng của chủ thể giáo dục tác động lên khách thể giáo dục, nhằm đạt được các mục tiêu nhất định như: truyền đạt những kinh nghiệm trong sản xuất, trong đấu tranh; những tri thức về tự nhiên, xã hội và tư duy để khách thể (hay đối tượng) có đủ khả năng tham gia vào đời sống xã hội. Như vậy theo nghĩa hẹp thì những ảnh hưởng hay tác động của các yếu tố khách quan không nằm trong nội hàm của giáo dục. Tuy thừa nhận ảnh hưởng của các điều kiện khách quan là to lớn đối với việc hình thành ý thức cá nhân con người, các nhà khoa học sư phạm vẫn nhấn mạnh đến yếu tố tác động hàng đầu, cực kỳ quan trọng, thậm chí mang yếu tố quyết định của nhân tố chủ quan trong giáo dục. Vì thế, khái niệm GDPL thường xuất phát từ nghĩa hẹp của giáo dục.
Để có một khái niệm đúng đắn về giáo dục pháp luật cần tiếp cận khái 13 niệm theo hai nghĩa sau: Nghĩa thứ nhất: giáo dục pháp luật là quá trình truyền đạt tinh thần, nội dung pháp luật giúp cho đối tượng được tác động hiểu và hình thành ở họ tri thức pháp luật, tình cảm, niềm tin, hành vi phù hợp với các đòi hỏi của các quy định pháp luật hiện hành.