Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN PHỔ BIẾN, GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO CÔNG CHỨC CẤP XÃ 1. MỤC ĐÍCH VÀ YÊU CẦU PHỔ BIẾN, GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO CÔNG CHỨC CẤP XÃ Quản lý xã hội bằng pháp luật là một nguyên tắc quan trọng của quản lý ở nhà nước ta đã được quy định tại Điều 12 Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 (được sửa đổi, bổ sung năm 2001). Muốn thực hiện quản lý xã hội bằng pháp luật, trước hết cần phải có một hệ thống pháp luật đầy đủ, hoàn chỉnh, đồng bộ và phù hợp, điều chỉnh kịp thời và toàn diện các mối quan hệ xã hội phát sinh trong đời sống xã hội. Vì vậy, việc ban hành pháp luật và hoàn thiện hệ thống pháp luật là công việc rất quan trọng của nhà nước ta.
Tuy nhiên, một trong những vấn đề quan trọng không kém là làm thế nào để pháp luật đi vào cuộc sống, được thực thi trong đời sống, phát huy tác dụng trong tiến trình đổi mới của đất nước. Việc thực thi pháp luật phụ thuộc rất nhiều vào ý thức, thói quen chấp hành pháp luật của công dân, mà trước hết là cán bộ, công chức. Pháp luật được ban hành ra là để điều chỉnh các quan hệ xã hội theo hướng phục vụ quyền và lợi ích hợp pháp của toàn thể nhân dân lao động, một công cụ hữu hiệu để nhà nước quản lý xã hội và là công cụ để mỗi cá nhân - công dân bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, của Nhà nước và các chủ thể khác trong xã hội. Mục đích của pháp luật được thực hiện thông qua hành vi xử sự cụ thể của mỗi cá nhân.
Hành vi xử sự của các chủ thể phù hợp với các quy định của pháp luật sẽ giữ cho các quan hệ xã hội được ổn định, ngược lại nếu hành vi xử sự không phù hợp với các quy định của pháp luật thì các quan hệ xã hội sẽ mất ổn định, mục đích của sự ban hành pháp luật không đạt được, pháp luật 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không phát huy được hiệu quả trong cuộc sống. Hành vi pháp luật của cá nhân phụ thuộc vào ý thức pháp luật của họ. Ý thức pháp luật càng cao thì sự tôn trọng, tuân thủ pháp luật càng cao. Chính vì vậy, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật có ý nghĩa rất lớn trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước, tăng cường pháp chế và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân và vì dân.
Chỉ thị số 02/1998/CT-TTg ngày 07 tháng 01 năm 1998 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường công tác phổ biến, giáo dục pháp luật trong giai đoạn hiện nay nêu rõ: "Công tác phổ biến, giáo dục pháp luật luôn giữ vị trí quan trọng trong đời sống xã hội. Trong công cuộc đổi mới của đất nước ta hiện nay, công tác này càng có vai trò quan trọng về nhiều mặt" [7]. Phổ biến, giáo dục pháp luật vừa mang tính thực tiễn vừa mang tính khoa học, do đó trước tiên phải nghiên cứu khái niệm phổ biến, giáo dục pháp luật dưới góc độ lý luận, khoa học để đối chiếu vào thực hiện và tổ chức thực hiện tốt trong thực tiễn. Những nguyên lý chung về phổ biến, giáo dục pháp luật áp dụng đối với công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cho công chức cấp xã Trong khoa học pháp lý hiện nay chưa có khái niệm chính thức, thống nhất về thuật ngữ "phổ biến, giáo dục pháp luật", còn có nhiều quan niệm, cách hiểu khác nhau về khái niệm này.
Trên thực tế, phổ biến, giáo dục pháp luật hầu như chưa được nhắc đến ở khía cạnh học thuật mà chủ yếu được biết đến với khái niệm giáo dục pháp luật. Tuy nhiên, trong đa số các văn bản của Đảng và Nhà nước, phổ biến, giáo dục pháp luật được đề cập phổ biến và thường xuyên. Nghiên cứu nguyên lý về phổ biến, giáo dục pháp luật cho công chức cấp xã, trước hết phải tìm hiểu phổ biến, giáo dục pháp luật. Trong khoa học pháp lý, có quan niệm cho rằng nên hiểu giáo dục pháp luật theo cả hai nghĩa rộng và hẹp: Giáo dục pháp luật là quá trình ảnh hưởng của những nhân tố 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khách quan và sự tác động có mục đích, hệ thống và thường xuyên của chủ thể giáo dục tới đối tượng giáo dục nhằm cung cấp tri thức pháp luật, trang bị cho đối tượng kiến thức pháp lý để họ có ý thức đúng đắn về pháp luật, tôn trọng và xử sự theo yêu cầu của pháp luật.
Với quan niệm này, sự tác động của các nhân tố chủ quan đóng vai trò quan trọng, là yếu tố quyết định đến hiệu quả của công tác giáo dục pháp luật, song quá trình giáo dục không tách rời những điều kiện tồn tại của xã hội như chế độ kinh tế, chính trị trong từng giai đoạn cụ thể của sự phát triển xã hội. Những thay đổi về điều kiện khách quan trong từng giai đoạn phát triển xã hội sẽ có tác động quan trọng, tạo khả năng biến động trong đời sống tinh thần của con người và sẽ ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục. Tuy nhiên, nếu theo quan niệm này thì sẽ dẫn đến sự đồng nhất phạm trù giáo dục pháp luật với phạm trù hình thành ý thức pháp luật, việc xác định nội dung, phương hướng, hình thức, phương pháp, phương tiện giáo dục pháp luật sẽ gặp khó khăn. Thực tiễn chỉ ra rằng kết quả của giáo dục chỉ đạt được khi xác định đúng đắn nội dung, hình thức, phương tiện và phương pháp giáo dục, đồng thời có nghệ thuật khéo léo định hướng các yếu tố đó phù hợp với từng giai đoạn, từng thời kỳ và đối với từng loại khách thể giáo dục khác nhau.
Ngược lại, nếu buông trôi, thả lỏng thì các ảnh hưởng tiêu cực khách quan sẽ có điều kiện lan rộng. Có quan điểm cho rằng nên hiểu giáo dục pháp luật theo nghĩa rộng, đó là ảnh hưởng của các nhân tố chủ quan và khách quan. "Giáo dục pháp luật được quan niệm là tổng thể các tác động, ảnh hưởng của nhân tố chủ quan và khách quan đến sự hình thành ý thức, hành vi và kỹ năng xử sự theo các giá trị, chuẩn mực pháp luật của con người" [25]. Có quan điểm cho rằng, nên hiểu pháp luật theo nghĩa hẹp để phân biệt phạm trù giáo dục pháp luật với phạm trù hình thành ý thức pháp luật: 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Giáo dục pháp luật là hoạt động có định hướng, có tổ chức, có chủ định của chủ thể giáo dục để cung cấp tri thức pháp luật, bồi dưỡng tình cảm và hành vi hợp pháp cho đối tượng giáo dục nhằm mục đích hình thành ở họ ý thức pháp luật đúng đắn và thói quen hành động phù hợp với các quy định của pháp luật và đòi hỏi của nền pháp chế hiện hành [29].
Theo quan niệm này, giáo dục pháp luật là một nhân tố chủ quan quan trọng, chủ đạo trong quá trình hình thành ý thức của con người bên cạnh nhân tố khách quan là các điều kiện tồn tại của xã hội như chế độ kinh tế, chính trị với những giai đoạn cụ thể của sự phát triển xã hội ấy, như C.Mác đã viết: "Con người vốn là sản phẩm của hoàn cảnh và giáo dục. Và do đó, con người thay đổi vốn là sản phẩm của hoàn cảnh và giáo dục đã thay đổi" [28, tr. Với những quan niệm về phổ biến, giáo dục pháp luật nêu trên, nguyên lý chung của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật là những nguyên tắc chung, phương pháp và cách thức nhằm đưa pháp luật vào cuộc sống. Nguyên lý công tác phổ biến, giáo dục pháp luật đối với công chức cấp xã vừa có những đặc điểm của nguyên lý chung, vừa có những đặc điểm đặc thù.
Điểm đặc thù này xuất phát trên cơ sở đặc điểm của đội ngũ công chức cấp xã. Chính vì lý do đó, trong thực tiễn triển khai công tác phổ biến, giáo dục pháp luật đối với công chức cấp xã phải bàn tới mặt kỹ thuật (nghiệp vụ) với tính chất là một hoạt động thực tiễn, nó bao gồm các bước, các công đoạn phục vụ cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật như: Định hướng công tác phổ biến, giáo dục pháp luật; lập chương trình, kế hoạch phổ biến, giáo dục pháp luật; áp dụng các hình thức phổ biến, giáo dục pháp luật; triển khai chương trình, kế hoạch phổ biến, giáo dục pháp luật; kiểm tra đôn đốc, uốn nắn, sơ kết, tổng kết công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, rút kinh nghiệm, nghiên cứu khoa học, nâng cao trình độ lý luận về phổ biến, giáo dục pháp luật… 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Qua thực tiễn cho thấy, những yếu tố mang tính nguyên lý không thể thiếu trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật đối với công chức cấp xã là: - Về mục đích, phổ biến, giáo dục pháp luật cho công chức cấp xã nhằm cung cấp tri thức pháp luật và xây dựng ý thức pháp luật cho đối tượng này. Phổ biến, giáo dục pháp luật có sự tác động của các chủ thể đến công chức cấp xã nhằm hình thành tri thức, tình cảm và thói quen xử sự phù hợp với quy định của pháp luật, làm cho đối tượng này tự giác tuân thủ pháp luật, có ý thức pháp luật, thực hiện đúng quy định của pháp luật trong phạm vi chức trách, nhiệm vụ được giao và làm tốt công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cho các đối tượng khác và nhân dân trên địa bàn. - Về nội dung, phổ biến, giáo dục pháp luật cho công chức cấp xã các tri thức về pháp luật và nhà nước, đặc biệt là những quy định của pháp luật thực định, khoa học pháp lý và kinh nghiệm, nghiệp vụ trong quá trình tổ chức thực hiện pháp luật tại cơ sở.
- Về chủ thể, đối tượng, hình thức và phương pháp phổ biến, giáo dục pháp luật cho công chức cấp xã cần đa dạng, phong phú. Phổ biến, giáo dục pháp luật cho những đối tượng của đội ngũ công chức cấp xã có sự tham gia của nhiều chủ thể với những vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền khác nhau cùng thực hiện tác động giáo dục tới các đối tượng công chức cấp xã nhằm đạt được mục đích đã đề ra.