Mở đầu Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài Chƣơng 2: Đề xuất một số biện pháp giáo dục hành vi bảo vệ môi trƣờng cho trẻ 5-6 tuổi thông qua trò chơi đóng kịch. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm Kết luận kiến nghị sƣ phạm 6 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lí luận của đề tài 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1.
Lịch sử nghiên cứu trên thế giới Giáo dục môi trƣờng nói chung và giáo dục môi trƣờng thông qua trò chơi đóng kịch nói riêng đã và đang là vấn đề đƣợc nhiều tổ chức, nhiều nƣớc, nhiều nhà khoa học trên thế giới quan tâm nghiên cứu nhƣ: Liên hợp Quốc [6]; Nghị định thƣ Kyoto năm 1997 [16]; Damian Carrington [4]; Ruth A.Bô gooliup và V.Sếpenko [3]Cụ thể nhƣ sau: Năm 1948, tại cuộc họp Liên hợp Quốc về bảo vệ môi trƣờng và tài nguyên thiên nhiên ở Pari, thuật ngữ “Giáo dục môi trƣờng" đã đƣợc sử dụng. Tuy nhiên việc giáo dục môi trƣờng thực sự đƣợc quan tâm khi những hiểm họa về sự tồn vong của con ngƣời đã trở nên báo động. Trái đất - Ngôi nhà chung của nhân loại bị ô nhiễm và suy thoái nghiêm trọng do chính những hành động mà con ngƣời gây ra. Sau đó, các quốc gia trên thế giới đã lần lƣợt tổ chức các hội nghị, hội thảo và đề ra đƣợc nhiều chiến lƣợc, sách lƣợc quan trọng về vấn đề bảo vệ môi trƣởng theo những hƣớng cơ bản nhất [6].
Nghị định thƣ Kyoto năm 1997 đƣa ra chỉ tiêu cắt giảm lƣợng khí thải gây hiệu ứng nhà kính có tính ràng buộc pháp lí đối với các nƣớc phát triển và cơ chế đối với các nƣớc đang phát triển nhằm đạt đƣợc sự phát triển kinh tế xã hội một cách bền vững thông qua thực hiện “cơ chế phát triển sạch" [16]. Damian Carrington [4] cho rằng ô nhiễm mỗi trƣờng là thách thức sống còn lớn lao của thời đại mà con ngƣời cần phải ngăn chặn. Theo đó ông đã đƣa ra một số giải pháp để hạn chế ô nhiễm môi trƣờng bằng nhiều hình thức khác nhau trong đó có trò chơi nói chung và trò chơi đóng kịch nói riêng nhằm nhấn mạnh tác hại mà ô nhiễm môi trƣờng mạng lại.Wilson [20], tác giả cuốn The Project Approach, đã chỉ ra 7 rằng bồi dƣỡng cảm giác qua các giác quan về thế giới tự nhiên là rất quan trọng đối với sự phát triển của trẻ em để bảo vệ hành tinh Trái đất. Ngoài việc cung cấp cơ sở lý luận cho việc tích hợp giáo dục môi trƣờng và giáo dục mầm non, tác giả đã đƣa ra những hƣớng dẫn thực tế và đề xuất nội dung cho sự phát triển chƣơng trình giáo dục hành vi bảo vệ môi trƣờng cho trẻ mầm non thông qua trò chơi trong đó có trò chơi đóng kịch.Mukhina (1981) [15] đã coi trò chơi đóng kịch là một hình thức quá độ sang hoạt động thẩm mỹ, hoạt động nghệ thuật.
Nhƣ vậy, ở trƣờng mầm non, nhiệm vụ làm cho trẻ yêu kịch, ham thích tham gia đóng kịch là quan trọng, nó giúp trẻ nhận ra cái đẹp, biết bảo vệ, chăm sóc, giữ gìn môi trƣờng xung quanh trẻ và từ đó có những hành vi bảo vệ môi trƣờng phù hợp.Daparogiet (1987) [3] cho rằng Trò chơi đóng kịch là trò chơi trong đó các em chỉ biểu hiện những chủ đề có sẵn. Đặc điểm của trò chơi này là ở chỗ dựa vào chủ đề của một chuyện cổ tích hoặc một số truyện ngắn các em đóng những vai nhất định nào đó và tái hiện lại mọi sự kiện theo những nội dung nhất định về môi trƣờng tự nhiên và môi trƣờng xã hội xung quanh trẻ qua đó giáo dục hành vi bảo vệ môi trƣờng cho trẻ thông qua các vai chơi, nhận vật và tình huống chơi của trò chơi đóng kịch.Bô gooliup và V.Sếpenko [3] cho rằng đọc và kể chuyện văn học ở vƣờn trẻ”. Trong tác phẩm này, các tác giả đã nhấn mạnh ý nghĩa của trò chơi đóng kịch nhƣ là phƣơng tiện giáo dục trên nhiều mặt. Các tác giả còn đƣa ra những biện pháp hƣớng dẫn trẻ chơi đóng kịch nhƣ đọc kể tác phẩm, xem tranh, cô và trẻ cùng luyện tập những động tác phù hợp với vai diễn, cô quan sát giúp đỡ trẻ diễn đúng, cho trẻ ôn luyện những vở kịch đã đóng.
Nhƣ vậy, các tổ chức và nhà khoa học trên thế giới đã nghiên cứu nhiều vấn đề khác nhau về giáo dục hành vi bảo vệ môi trƣờng, trò chơi đóng kịch cho trẻ ở lứa tuổi mầm non. Tuy nhiên những nghiên cứu này chỉ mang tính khái quát chung và riêng lẻ chƣa có nghiên cứu cụ thể nào đi sâu vào nghiên cứu vấn đề giáo dục hành vi bảo vệ môi trƣờng cho trẻ 5-6 tuổi thông qua trò chơi đóng kịch. Lịch sử nghiên cứu trong nước Cũng giống nhƣ các nƣớc trên thế giới, ở Việt Nam giáo dục nói chung và giáo dục hành vi bảo vệ môi trƣờng thông qua trò chơi đóng kịch nói riêng đƣợc rất nhiều nhà tâm lý học, giáo dục học mầm non quan tâm nghiên cứu nhƣ: Luật bảo vệ môi trƣờng năm 2014 [13]; Trần Lan Hƣơng [10]; Hoàng Thị Phƣơng [8]; Hoàng Thị Thu Hƣơng, Trần Thị Thu Hòa, Trần Thị Thanh, NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2001 [9]; Đinh Văn Vang [5]; Lã Thị Bắc Lý, Lê Thị Ánh Tuyết [14] cụ thể nhƣ sau: Luật bảo vệ môi trƣờng năm 2014 Khoản 1 Điều 6 [13], nêu rõ một trong những hoạt động đƣợc khuyến khích là truyền thông, giáo dục và vận động mọi ngƣời tham gia bảo vệ môi trƣờng, giữ gìn vệ sinh môi trƣờng, bảo vệ cảnh quan thiên nhiên và đa dạng sinh học hay phổ biến, giáo dục pháp luật về bảo vệ môi trƣờng phải đƣợc thực hiện thƣờng xuyên và rộng rãi (Điều 154). Khoản 1 và 2 Điều 155 của Luật quy định cụ thể công tác giáo dục về môi trƣờng, đào tạo nguồn nhân lực: Chƣơng trình chính khóa của các cấp học phổ thông phải có nội dung giáo dục về môi trƣờng, Nhà nƣớc ƣu tiên đào tạo nguồn nhân lực bảo vệ môi trƣờng; khuyến khích mọi tổ chức, cá nhân tham gia giáo dục về môi trƣờng và đào tạo nguồn nhân lực bảo vệ môi trƣờng.
Trần Lan Hƣơng [10], tác giả cuốn Sổ tay giáo viên mầm non chỉ ra rằng: Vai trò của môi trƣờng đối với sự phát triển của con ngƣời là rất quan trọng. Chỉ ra mục đích, phƣơng pháp, hình thức giáo dục môi trƣờng cho trẻ mầm non trong đó bà nhấn mạnh trò chơi nói chung và trò chơi đóng kịch nói riêng giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với công tác giáo dục môi trƣờng cho trẻ mầm non. Theo Hoàng Thị Phƣơng [8], tác giả của Giáo trình giáo dục môi trƣờng cho trẻ mầm non, bà cho rằng chúng ta cung cấp biểu tƣợng về môi trƣờng sống, mối quan hệ giữa con ngƣời với môi trƣờng, ô nhiễm môi trƣờng, bảo vệ môi trƣờng. Giúp trẻ bƣớc đầu nắm đƣợc những kiến thức từ đơn giản đến phức tạp về môi trƣờng, qua đó biết đƣợc ý nghĩa, lợi ích của môi trƣờng.
Để 9 làm đƣợc điều đó cần tổ chức giáo dục bảo vệ môi trƣờng thông qua nhiều hoạt động khác nhau nhƣ: hoạt động học tập, hoạt động vui chơi trong đó có trò chơi đóng kịch. Tác giả đã đề ra mục đích, nhiệm vụ, nội dung, phƣơng pháp, hình thức, phƣơng tiện, cách đánh giá ôi trƣờng cho trẻ mầm non. Bà cho rằng phƣơng pháp trò chơi nói chung và trò chơi đóng kịch nói nói riêng là phƣơng pháp hiệu quả giáo dục môi trƣờng cho trẻ mầm non. Hoàng Thị Thu Hƣơng, Trần Thị Thu Hòa, Trần Thị Thanh [9] đã nghiên cứu cách hƣớng dẫn thực hiện nội dung giáo dục bảo vệ môi trƣờng trong trƣờng mầm non,: Các nhà khoa học đã cho rằng bảo vệ môi trƣờng là những hoạt động giữ cho môi trƣờng trong lành, sạch đẹp, đảm bảo cân bằng sinh thái, ngăn chặn, khắc phục các hậu quả xấu do con ngƣời và thiên nhiên gây ra cho môi trƣờng.
Tác giả Đinh Văn Vang [5] trong cuốn giáo trình "Tổ chức hoạt động vui chơi cho trẻ mầm non" đã nghiên cứu kỹ lƣỡng về trò chơi đóng kịch từ khái niệm, đặc điểm ý nghĩa, từ đó đƣa ra các bƣớc tiến hành tổ chức trò chơi đóng kịch rất cụ thể nhằm giáo dục toàn diện cho trẻ mầm non trong đó có kiến thức về bảo vệ môi trƣờng. Tác giả khẳng định trong suốt quá trình chơi trò chơi đóng kịch trẻ phải huy động các chức năng tâm lí nhƣ ngôn ngữ, trí nhớ, óc tƣởng tƣợng, tƣ duy, xúc cảm.để thể hiện tính cách nhân vật. Do vậy mà các chức năng tâm lí hay hành vi của trẻ cũng đƣợc phát triển. Giáo trình “Phƣơng pháp cho trẻ mầm non làm quen với tác phẩm văn học của Lã Thị Bắc Lý - Lê Thị Ánh Tuyết [14] đề cập đến trò chơi đóng kịch trên phƣơng diện đƣa ra các tiêu chí lựa chọn tác phẩm văn học để chuyển thể sang trò chơi đóng kịch cho trẻ và các bƣớc tiến hành tổ chức trò chơi đóng kịch theo tác phẩm văn học.
Trong cuốn này tác giả cũng khẳng định trò chơi đóng kịch là một trong những hình thức giúp trẻ tiếp nhận tác phẩm một cách hiệu quả, đồng thời giúp trẻ phát triển nhân cách nhiều mặt, nhất là phát triển hành vi bảo vệ môi trƣờng. Nhƣ vậy, với những công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nƣớc đã đóng góp đáng kể về lí luận và thực tiễn cho việc giáo dục 10 hành vi bảo vệ môi trƣờng thông qua trò chơi đóng kịch. Tuy nhiên, việc nghiên cứu biện pháp giáo dục hành vi bảo vệ môi trƣờng thông qua trò chơi đóng kịch chỉ nghiên cứu chung cho lứa tuổi mầm non mà chƣa đi sâu vào nghiên cứu một độ tuổi cụ thể. Giáo dục hành vi bảo vệ môi trường cho trẻ 5-6 tuổi 1.
Khái niệm giáo dục hành vi bảo vệ môi trường cho trẻ 5-6 tuổi a. Khái niệm “Giáo dục” Theo từ “Giáo dục” tiếng Anh - “Education” - vốn có gốc từ tiếng La tinh “Educare” có nghĩa là “làm bộc lộ ra”. Có thể hiểu giáo dục là quá trình, cách thức làm bộc lộ ra những khả năng tiềm ẩn của ngƣời đƣợc giáo dục. Giáo dục bao gồm việc dạy học và giáo dục (nghĩa hẹp).
Dạy học là một hình thức giáo dục đặc biệt quan trọng và cần thiết cho sự phát triển trí tuệ, hoàn thiện nhân cách học sinh.