Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ GIÁM SÁT CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG CỦA CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đối với hoạt động của chính quyền địa phương 1. Khái niệm giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đối với hoạt động của chính quyền địa phương Để làm rõ khái niệm giám sát của MTTQVN đối với hoạt động của chính quyền địa phương trước hết cần làm rõ khái niệm MTTQVN, giám sát, giám sát của MTTQVN và chính quyền địa phương. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam do Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập, lãnh đạo, được thành lập ngày 18 tháng 11 năm 1930.
Trải qua các thời kỳ hoạt động với những tên gọi khác nhau, Mặt trận không ngừng phát huy tinh thần yêu nước, truyền thống đoàn kết dân tộc Việt Nam - một nhân tố quyết định thắng lợi của sự nghiệp giành độc lập dân tộc, thống nhất đất nước, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN. Theo Điều lệ MTTQVN, trong hệ thống chính trị nước Việt Nam, MTTQVN là “bộ phận của hệ thống chính trị của nước Cộng hòa XHCN Việt Nam do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân, đại diện cho quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân, nơi thể hiện ý chí, nguyện vọng, tập hợp khối đại đoàn kết toàn dân, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, nơi hiệp thương, phối hợp và thống nhất hành động của các thành viên” [32, tr. Giám sát Có rất nhiều quan niệm khác nhau khi bàn về giám sát. Theo Từ điển Hán - Việt (2003): “Giám sát là theo dõi và đàn hạch”.
Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam (2002) thì: “Giám sát là một hình thức hoạt động của cơ quan nhà nước hoặc tổ chức xã hội nhằm bảo đảm pháp chế hoặc sự chấp hành những nguyên tắc chung nào đó” [24, tr. Cũng bàn về khái niệm giám sát, GS. Võ Khánh Vinh coi “giám sát theo nghĩa rộng là biểu thị tổng thể các cơ chế xã hội tác động đến hành vi của con người với mục đích khắc phục các sai lệch khỏi các quy phạm mà xã hội tiếp nhận” [58, tr. Theo Quy chế Giám sát và phản biện xã hội của MTTQVN và các đoàn thể chính trị - xã hội ban hành kèm theo Quyết định số 217-QĐ/TW, ngày 12 tháng 12 năm 2013 của Bộ chính trị thì “giám sát là việc theo dõi, phát hiện, xem xét, đánh giá kiến nghị nhằm tác động đối với cơ quan, tổ chức và cán bộ, đảng viên, đại biểu dân cử, công chức, viên chức nhà nước về thực hiện các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của nhà nước” [22, tr.
Như vậy, những khái niệm về giám sát nêu trên mặc dù không hoàn toàn giống nhau tuy nhiên có thể hiểu, giám sát là việc quan sát, theo dõi đánh giá hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc thực hiện pháp luật và chủ trương, chính sách đã được cơ quan, tổ chức có thẩm quyền quan hành, nhằm hướng các hoạt động đó đạt được mục tiêu và hiệu quả đã được xác định. Giám sát luôn luôn gắn với một chủ thể và một đối tượng cụ thể. Giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Giám sát là nhiệm vụ quan trọng của MTTQVN đã được quy định rõ trong nhiều văn bản pháp lý. Theo quy định tại Quy chế giám sát và phản biện xã hội của MTTQVN và các đoàn thể chính trị - xã hội ban hành kèm theo Quyết định 217-QĐ/TW ngày 12 tháng 12 năm 2013 của Bộ Chính trị và 13 Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 2015 có thể hiểu về giám sát của MTTQVN như sau: “Giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là việc Ủy ban Mặt trẩn Tổ quốc Việt Nam các cấp trực tiếp thực hiện hoặc do các tổ chức chính trị - xã hội thực hiện việc theo dõi, xem xét, đánh giá và kiến nghị đối với hoạt động của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, pháp luật của Nhà nước theo đề nghị của Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam” [25, tr.
Chức năng giám sát của MTTQVN là chức năng mang tính chất xã hội, thực hiện đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích của nhân dân; kịp thời phát hiện các sai phạm đồng thời kiến nghị xử lý sai phạm, khuyết điểm. Bổ sung các chính sách, pháp luật …góp phần phát huy quyền làm chủ của nhân dân, xây dựng nhà nước trong sạch, vững mạnh. Nguyên tắc chức năng giám sát của MTTQ: “Hoạt động giám sát được thực hiện theo nguyên tắc bảo đảm phát huy dân chủ, sự tham gia của Nhân dân, thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; xuất phát từ yêu cầu, nguyện vọng của Nhân dân; thực hiện công khai, minh bạch, không chồng chéo; không làm cản trở hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân được giám sát.“Đối tượng giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cơ quan nhà nước, tổ chức, đại biểu dân cử, cán bộ, công chức, viên chức. Nội dung giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là việc thực hiện chính sách, pháp luật có liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân, quyền và trách nhiệm của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam””[35].
” Tóm lại, giám sát của MTTQVN là một trong những hình thức của cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước. Đó là hoạt động theo dõi, quan sát và xem xét của MTTQVN nhằm tác động, định hướng các đối tượng được giám sát thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ theo quy định của pháp luật. Giám sát của MTTQVN hướng đến mục tiêu bảo đảm quyền lực nhà nước được sử dụng đúng mục đích, đạt hiệu quả, ngăn ngừa và hạn chế tình trạnh lạm quyền, tham nhũng quyền lực nhà nước. Chính quyền địa phương Chính quyền địa phương ở Việt Nam được tổ chức ở các đơn vị hành chính (tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; huyện, thị xã và thành phố thuộc tỉnh, quận; xã, thị trấn, phương; đơn bị hành chính - kinh tế đặc biệt).
Chính quyền địa phương tổ chức và bảo đảm việc thi hành Hiến pháp, pháp luật tại địa phương; quyết định các vấn đề của địa phương do luật định; chịu sự kiểm tra, giám sát của cơ quan nhà nước cấp trên. Nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền địa phương được xác định“trên cơ sở phân định thẩm quyền giữa các cơ quan nhà nước ở Trung ương và địa phương và của mỗi cấp chính quyền địa phương. Trong trường hợp cần thiết, chính quyền địa phương được giao thực hiện một số nhiệm vụ của cơ quan nhà nước cấp trên với các điều kiện đảm bảo thực hiện nhiệm vụ đó [23]. Cấu trúc của chính quyền địa phương: Chính quyền địa phương có Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân.
Trong đó: HĐND là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm trước nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên. HĐND là cơ quan quyết định các vấn đề của địa phương do luật định; giám sát việc tuân theo Hiến pháp, pháp luật ở địa phương và việc thực hiện nghị quyết của HĐND. UBND ở cấp chính quyền địa phương do HĐND cùng cấp bầu, là cơ quan chấp hành của HĐND, cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm trước HĐND và cơ quan hành chính nhà nước cấp trên. UBND tổ chức việc thi hành Hiến pháp và pháp luật ở địa phương; tổ chức thực hiện nghị quyết của HĐND và thực hiện các nhiệm vụ do cơ quan nhà nước cấp trên giao.
Tại Điều 116 của Hiến pháp năm 2013 quy định: “Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân thực hiện chế độ thông báo tình hình của địa phương cho Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể nhân dân, lắng nghe ý kiến, kiến 15 nghị của các tổ chức này về xây dựng chính quyền và phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương; phối hợp với Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể nhân dân động viên Nhân dân cùng nhà nước thực hiện các nhiệm vụ kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh ở địa phương”. “Chủ tịch Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và người đúng đầu tổ chức chính trị - xã hội ở địa phương được mời tham dự các kỳ họp Hội đồng nhân dân và được mời tham dự hội nghị Ủy ban nhân dân cùng cấp khi bàn các vấn đề có liên quan”[36]. Như vậy, theo Điều 116 của Hiến pháp nước Cộng hoà XHCN Việt Nam đã quy định trách nhiệm của chính quyền địa phương với MTTQVN, đồng thời MTTQVN có quyền tham dự các kỳ họp, hội nghị của HĐND và UBND địa phương để thực hiện nhiệm vụ giám sát đối với hoạt động của chính quyền địa phương. Đây là một trong những nhiệm vụ được Đảng và nhà nước giao phó cho MTTQVN trong việc thực hiện vai trò là “cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân; đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân; tập hợp, phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết dân tộc, thực hiện dân chủ, tăng cường đồng thuận xã hội; giám sát, phản biện xã hội, tham gia xây dựng Đảng, nhà nước….
Từ những khái niệm đã phân tích ở trên, giám sát của MTTQVN đối với hoạt động của chính quyền địa phương được hiểu là việc theo dõi, phát hiện, xem xét, đánh giá, kiến nghị nhằm tác động đối với cơ quan, tổ chức và cán bộ, đảng viên, đại biểu dân cử, công chức, viên chức của chính quyền địa phương về việc thực hiện các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của nhà nước. Hoạt động giám sát của MTTQVN đối với chính quyền địa phương không mang tính quyền lực nhà nước mà mang tính xã hội, tính Nhân dân. Mục đích hoạt động giám sát của MTTQVN đối với chính quyền địa phương nhằm phát hiện các ưu điểm để kịp thời biểu dương, phát huy và những sai sót, khuyết điểm, yếu kém để kiến nghị sửa đổi, bổ sung, khắc phục, nâng cao vai trò của chính quyền địa phương, bảo vệ lợi ích của Nhân dân.