Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỦ TỤC GIẢI QUYẾT VỤ ÁN LY HÔN 1. KHÁI NIỆM THỦ TỤC GIẢI QUYẾT VỤ ÁN LY HÔN Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, hôn nhân (trong đó có ly hôn) là một hiện tượng xã hội, mang tính giai cấp sâu sắc. Ly hôn là một mặt của quan hệ hôn nhân. Nếu kết hôn là hiện tượng bình thường nhằm xác lập quan hệ vợ chồng, thì ly hôn là hiện tượng bất bình thường, là mặt trái của quan hệ hôn nhân nhưng không thể thiếu được khi quan hệ hôn nhân đã thực sự tan vỡ [44, tr.
Tại khoản 8 Điều 8 Luật HN&GĐ năm 2000 giải thích về "ly hôn" như sau: "Ly hôn là chấm dứt quan hệ hôn nhân do Tòa án công nhận hoặc quyết định theo yêu cầu của vợ hoặc của chồng hoặc cả hai vợ chồng" [24]. Như vậy, Tòa án là cơ quan duy nhất có thẩm quyền giải quyết việc ly hôn. Tại Điều 1 Luật tổ chức Tòa án nhân dân (TAND) năm 2002 quy định: Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân địa phương, các Tòa án quân sự và các Tòa án khác do luật định là các cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Tòa án xét xử những vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh tế, hành chính và giải quyết những việc khác theo quy định của pháp luật… [26].
Với chức năng là cơ quan xét xử, Tòa án chính là cơ quan thực hiện, tiến hành theo các trình tự, thủ tục do pháp luật quy định để giải quyết các loại án trong đó có các quan hệ tranh chấp về HN&GĐ. Pháp luật tố tụng dân sự phân chia thẩm quyền giải quyết các vụ việc dân sự của Tòa án làm hai loại đó là "vụ án dân sự" và "việc dân sự". Trong 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đó "việc dân sự" được hiểu là việc cá nhân, cơ quan, tổ chức không có tranh chấp, nhưng có yêu cầu Tòa án công nhận hoặc không công nhận một sự kiện pháp lý làm phát sinh quyền nghĩa vụ dân sự …(Điều 311 BLTTDS); còn "vụ án dân sự" là những tranh chấp về quyền và nghĩa vụ của các bên phát sinh từ các quan hệ pháp luật dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động, được quy định tại các điều 25, 27, 29 và 31 BLTTDS do cá nhân, cơ quan, tổ chức khởi kiện và được Tòa án thụ lý. Nằm trong các tranh chấp về HN&GĐ được quy định tại Điều 27 BLTTDS, tranh chấp về ly hôn (quy định tại khoản 1 Điều 27) là một trong những tranh chấp phổ biến và thường gặp nhất, chiếm đa số trong các vụ án tranh chấp về HN&GĐ mà Tòa án thụ lý giải quyết.
Đối với loại tranh chấp này thông thường các đương sự không thống nhất được với nhau về việc giải quyết ly hôn bao gồm các mối quan hệ: về quan hệ hôn nhân, về nuôi con và về tài sản khi ly hôn. Để giải quyết các vụ án ly hôn, Tòa án sẽ áp dụng các quy định của pháp luật tố tụng dân sự và các quy định của Luật HN&GĐ để giải quyết các tranh chấp. Cho nên thủ tục giải quyết vụ án ly hôn được áp dụng theo các quy định của pháp luật về thủ tục giải quyết vụ án dân sự nói chung nhưng nó có đặc thù riêng như khi giải quyết các tranh chấp về ly hôn Tòa án bắt buộc phải hòa giải (trừ những vụ án không thể hòa giải được) và đương sự là vợ chồng. Theo Từ điển Tiếng Việt "thủ tục" là "những việc cụ thể phải làm theo một trật tự quy định, để tiến hành một công việc có tính chất chính thức" [21, tr.
Trong khoa học pháp lý những "thủ tục", "trình tự" do Tòa án tiến hành cho việc giải quyết vụ việc dân sự do pháp luật quy định được gọi là "tố tụng dân sự". Như vậy, thủ tục giải quyết vụ án ly hôn được hiểu là các trình tự để Tòa án thực hiện việc giải quyết các quan hệ tranh chấp về ly hôn theo thủ 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tục giải quyết vụ án dân sự, bao gồm các thủ tục thụ lý, chuẩn bị xét xử sơ thẩm, xét xử sơ thẩm, xét xử phúc thẩm hoặc được xét lại ở thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm. Tuy nhiên, không phải bất kỳ vụ án ly hôn nào cũng phải trải qua tất cả các giai đoạn tố tụng trên. Tùy theo quyền tự định đoạt của đương sự hoặc các căn cứ phát sinh trong quá trình tố tụng mà việc giải quyết vụ án ly hôn tại Tòa án có thể kết thúc ở giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm, phiên tòa sơ thẩm hoặc xét xử phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm.
CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC XÂY DỰNG CÁC QUY ĐỊNH VỀ THỦ TỤC GIẢI QUYẾT VỤ ÁN LY HÔN Thủ tục tố tụng dân sự bao gồm thủ tục giải quyết vụ án dân sự và thủ tục giải quyết việc dân sự. Bản chất của việc dân sự là không có tranh chấp mà là do tổ chức, cá nhân có yêu cầu; còn bản chất của vụ án dân sự là có tranh chấp về quyền lợi và nghĩa vụ giữa các bên (cá nhân, tổ chức…). Thủ tục giải quyết vụ án dân sự là thủ tục giải quyết các tranh chấp phát sinh từ lĩnh vực dân sự theo nghĩa rộng (bao gồm các tranh chấp trong lĩnh vự dân sự, HN&GĐ, kinh doanh thương mại, lao động). Các tranh chấp này đều có cùng đặc điểm đó là: Thứ nhất, chủ thể của các quan hệ này bình đẳng về quyền và lợi ích.
Họ có quyền và nghĩa vụ ngang nhau trong việc tham gia tố tụng, bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp của mình. Đi cùng với quyền lợi được hưởng là nghĩa vụ phải thực hiện, không có sự phân biệt chủ thể quyền và chủ thể thực hiện nghĩa vụ. Thứ hai, mối quan hệ tranh chấp giữa các mâu thuẫn được giải quyết theo thủ tục này đều là các tranh chấp về lợi ích tư giữa các đương sự với nhau; khác với quan hệ hình sự là quan hệ giữa Nhà nước và người thực hiện hành vi phạm tội. Do vậy các chủ thể trong mối quan hệ tranh chấp này đều có quyền tự thỏa thuận hòa giải với nhau, được công nhận nếu như sự thỏa thuận đó là tự nguyện và không trái pháp luật.
Vì vậy, hòa giải luôn là một 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thủ tục được khuyến khích thực hiện khi giải quyết các tranh chấp này. Bởi có những tính chất chung nên tránh sự chồng chéo, tản mạn mà pháp luật của nhiều nước trên thế giới đều quy định chung ở hai loại tố tụng đó là tố tụng hình sự và tố tụng dân sự [16]. Như đã nói ở trên, dân sự theo nghĩa rộng bao gồm các quan hệ về dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động. Do có chung những tính chất trong quan hệ tranh chấp nên khi giải quyết các tranh chấp dân sự, HN&GĐ, kinh doanh thương mại, lao động thì thủ tục giải quyết là chung (theo thủ tục giải quyết vụ án dân sự), còn giải quyết về mặt nội dung như thế nào sẽ áp dụng văn bản pháp luật nội dung của lĩnh vực tranh chấp đó.
Đối với vụ án ly hôn, khi giải quyết về mặt nội dung Tòa án sẽ áp dụng Luật HN&GĐ để giải quyết, về trình tự thủ tục giải quyết vụ án sẽ được thực hiện theo thủ tục giải quyết các vụ án dân sự. Nằm trong nhóm vụ án dân sự, bản chất của vụ án ly hôn là có tranh chấp về quyền và lợi ích trong các quan hệ về nhân thân, về con chung, về tài sản chung giữa vợ và chồng. Pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam hiện hành không có quy định riêng về thủ tục giải quyết các vụ án ly hôn mà thủ tục giải quyết vụ án ly hôn được áp dụng theo thủ tục giải quyết các vụ án dân sự. Mặc dù được thực hiện theo thủ tục tố tụng giải quyết các vụ án dân sự song thủ tục giải quyết vụ án ly hôn lại có những đặc thù riêng bởi tính chất đặc trưng trong tranh chấp này.
Tranh chấp về ly hôn được quy định tại Khoản 1 Điều 27 BLTTDS 2004 được sửa đổi, bổ sung năm 2011 khác với các tranh chấp dân sự thuần túy khác; nó bị chi phối bởi quan hệ nhân thân, quan hệ tình cảm thân thuộc giữa vợ và chồng. Khi giải quyết tranh chấp về ly hôn, Tòa án phải giải quyết hai mối quan hệ là quan hệ nhân thân (bao gồm quan hệ hôn nhân giữa vợ, chồng và về con chung) và quan hệ tài sản (nếu có). Mặc dù có giải quyết quan hệ tài sản song trong tranh chấp ly hôn quan hệ tài sản vẫn bị ràng buộc bởi quan hệ hôn nhân, nó không mang tính chất "đền bù ngang giá" trên cơ sở hàng hóa 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiền tệ như các tranh chấp dân sự thông thường khác. Đây cũng là tính chất đặc thù riêng chỉ có trong tranh chấp về ly hôn, không có ở bất kỳ quan hệ dân sự nào khác.
Trong tranh chấp ly hôn, các chủ thể tranh chấp với nhau về tình cảm, và hệ quả của việc giải quyết tranh chấp về tình cảm chính là các mối quan hệ về con chung và tài sản chung. Do có sự mâu thuẫn, bất đồng trong tình cảm vợ chồng, các bên không thể tự thỏa thuận giải quyết một cách triệt để được mà cần có sự "can thiệp" của Tòa án. Khi xác định tình cảm vợ chồng không còn, một bên vợ (hoặc chồng) làm đơn khởi kiện xin ly hôn, đề nghị Tòa án giải quyết để bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp cho mình. Xuất phát từ quan hệ HN&GĐ nên mặc dù thuộc tranh chấp về dân sự song tranh chấp ly hôn có những đặc trưng riêng không có ở các quan hệ dân sự khác.
Một là, do tính chất đặc thù của tranh chấp ly hôn là tranh chấp về tình cảm, quan hệ nhân thân nên các bên đương sự không được ủy quyền cho người thứ ba tham gia tố tụng tại Tòa án để giải quyết quan hệ nhân thân.