Chương 1 4 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI TẠI TÒA ÁN VÀ SỰ ĐIỀU CHỈNH CỦA PHÁP LUẬT 1. Khái quát về tranh chấp kinh doanh thương mại và các biện pháp giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại 1. Khái niệm, đặc điểm tranh chấp kinh doanh thương mại 1. Khái niệm kinh doanh, thương mại và tranh chấp kinh doanh, thương mại Theo khoản 16, Điều 4 Luật doanh nghiệp 2014 giải thích: “Kinh doanh là việc thực hiện liên tục một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư, từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lợi”.
Như vậy doanh nghiệp là một tổ chức kinh tế chủ yếu vị lợi nhuận trên mọi mặt kinh doanh, mặc dù trên thực tế có một số tổ chức doanh nghiệp có các hoạt động kinh doanh không hoàn toàn nhằm mục tiêu vì lợi nhuận. Tại Điều 3 Luật thương mại 2005 quy định: “ Hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác”. Có thể thấy rằng hai khái niệm này có rất nhiều nét tương đồng và nội hàm của chúng có sự trùng lặp rõ rệt, vì vậy trong luận văn này để thuận tiện cho việc sử dụng và thống nhất trong ý nghĩa, tác giả là sử dụng cụm thuật ngữ “tranh chấp kinh doanh thương mại” để chỉ cả tranh chấp kinh doanh theo tinh thần của luật doanh nghiệp và tranh chấp thương mại theo tinh thần của luật thương mại. Tranh chấp KDTM là một trong những hệ quả thiết yếu của hoạt động thương mại trong nền kinh tế hiện nay, diễn ra phổ biến và thường xuyên trong hoạt động của nền kinh tế thị trường.
Do tính chất, bản chất thường xuyên cũng 5 như hậu quả xảy ra của nó gây ra cho các chủ thể tham gia tranh chấp nói riêng và cho cả nền kinh tế thị trường hiện nay nói chung, pháp luật Việt Nam cũng đã sớm tìm hiểu và cũng có những quan tâm nhất định đến hoạt động tranh chấp KDTM cũng như các phương thức giải quyết của tranh chấp này. Tranh chấp kinh doanh thương mại (hay tranh chấp kinh doanh) là thuật ngữ, vốn từ đã rất quen thuộc và gần gũi trong đời sống kinh tế - xã hội cũng như trên nhiều phương diện ở tất cả các nước trên thế giới. Khái niệm này các nhà kinh doanh mới được biết đến và đồng thời được đưa vào sử dụng rộng rãi và phổ biến một cách hoàn toàn ở nước ta trong những năm gần đây và ngày càng được biết nhiều hơn trên diện rộng, chiếm giữ vị trí “thống lĩnh” bởi sự nhường bước của khái niệm tranh chấp kinh tế - một khái niệm đã quá quen thuộc của cơ chế kế hoạch hóa đã sử dụng quen thuộc lâu năm và đã ăn sâu trong tiềm thức suy nghĩ và tư duy pháp lý của người Việt Nam. Ngày nay, có thể nói tranh chấp kinh doanh thương mại là một hiện tượng bình thường trong nền kinh tế thị trường.
Tranh chấp có thể biểu hiện ở những dạng sau: - Tranh chấp trong kinh doanh: Được diễn ra giữa các chủ thể tham gia kinh doanh, đó là những tranh chấp phát sinh trong các khoản đầu tư, sản xuất đến tiêu thụ trên thị trường hoặc thực hiện dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lợi. - Tranh chấp giữa nhà đầu tư với nước tiếp nhận đầu tư: Loại tranh chấp này nảy sinh trong việc thực hiện các hợp đồng BOT, BTO, BT, thực hiện điều ước quốc tế khuyến khích và bảo hộ đầu tư song phương hoặc đa phương. - Tranh chấp KDTM xảy ra giữa các quốc gia trên thế giới trong việc thực hiện điều ước quốc tế song phương và đa phương. 6 - Tranh chấp giữa các quốc gia với các thiết chế kinh tế quốc tế trong việc thực hiện điều ước quốc tế về thương mại đa phương, ví dụ tranh chấp giữa Mỹ và EU về nhập khẩu chuối.
Có thể nói, trong các loại tranh chấp trên thì tranh chấp về thương mại (tranh chấp kinh doanh) là loại hình tranh chấp phổ biến nhất. Trong hoạt động kinh doanh thì không thể tránh khỏi những tranh chấp phát sinh, ví dụ như các tranh chấp về hợp đồng kinh tế giữa pháp nhân với pháp nhân, giữa pháp nhân với cá nhân có đăng ký kinh doanh; các tranh chấp giữa công ty với các thành viên của công ty, giữa các thành viên của công ty với nhau liên quan đến việc thành lập, hoạt động, giải thể công ty; các tranh chấp liên quan đến việc mua bán cổ phiếu, trái phiếu; các tranh chấp kinh tế khác theo quy định của pháp luật do đó khi có những tranh chấp này xảy ra thì cần có những phương thức để giải quyết tranh chấp. Thuật ngữ “tranh chấp” nói chung được hiểu đơn giản là sự bất đồng, mâu thuẫn về quyền lợi và nghĩa vụ phát sinh trong khi quan hệ và làm việc giữa các bên liên quan trong hoạt động KDTM. Những bất đồng, mâu thuẫn này có thể phát sinh từ những quan hệ xã hội do nhiều ngành luật điều chỉnh nên chúng được gọi theo ngành luật đó.
Theo những quy định trên, có thể hiểu: Tranh chấp thương mại là những mâu thuẫn (bất đồng hoặc xung đột) về quyền và nghĩa vụ giữa các bên với nhau trong quá trình thực hiện các hoạt động thương mại kinh tế. Hay có thể hiểu cách khác, tranh chấp thương mại có nội dung liên quan đến lợi ích vật chất,lợi nhuận sinh ra của các tranh chấp KDTM. Lợi ích vật chất ở đây thường được xem xét dưới góc độ là giá trị của tranh chấp thương mại kinh tế. Và nếu so với các tranh chấp khác trong xã hội thì tranh chấp thương mại thường là loại tranh chấp có giá trị lớn.Tranh chấp trong kinh doanh thương mại phải hội đủ các yếu tố sau đây: 7 - Là những mâu thuẫn - bất đồng về quyền và nghĩa vụ giữa các bên với nhau trong mối quan hệ cụ thể tranh chấp KDTM; - Những mâu thuẫn - bất đồng đó phải phát sinh và xảy ra từ hoạt động kinh doanh thương mại hoặc có liên quan đến hoạt động kinh doanh thương mại trong các hoạt đồn mà các bên tham gia.
- Những mâu thuẫn - bất đồng đó phát sinh chủ yếu xảy ra giữa các thương nhân trong tranh chấp KDTM(cá nhân,tổ chức có đăng ký kinh doanh hay đăng ký doanh nghiệp). Có những tranh chấp đặc biệt thuộc về cả phạm trù pháp luật kinh doanh và dân sự, đó là tranh chấp giữa thương nhân với người tiêu dùng trong quá trình mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ. Tuy nhiên do phạm vi đã giới hạn, luật văn không đề cập đến loại tranh chấp này. Đặc điểm của tranh chấp kinh doanh, thương mại Các tranh chấp thương mại nhìn chung có những đặc điểm sau đây: Thứ nhất, chủ yếu của tranh chấp thương mại là thương nhân: Quan hệ thương mại có thể hiểu là được thiết lập giữa các thương nhân với nhau hoặc giữa thương nhân với bên không phải là thương nhân trong tranh chấp KDTM.
Một tranh chấp được coi là tranh chấp thương mại khi có ít nhất một bên là thương nhân. Ngoài ra cũng có một số trường hợp, các cá nhân tổ chức khác cũng có thể là chủ thể của tranh chấp kinh doanh thương mại: tranh chấp xảy ra giữa công ty – thành viên công ty; tranh chấp xảy ra giữa các thành viên công ty với nhau liên quan đến việc thành lập, hoạt động, hợp nhất, giải thể, chia, tách. Thứ hai, căn cứ phát sinh tranh chấp kinh doanh thương mại là hành vi vi phạm hợp đồng hoặc vi phạm pháp luật trong quá trình các bên tham gia: Trong nhiều trường hợp, tranh chấp thương mại phát sinh do các bên tham gia có vi phạm hợp đồng và xâm hại lợi ích của nhau trong tranh chấp KDTM, 8 tuy nhiên cũng có những trường hợp có những vi phạm xâm hại lợi ích của các bên nhưng không làm phát sinh tranh chấp hay mâu thuẫn, bất đồng xảy ra. Các quan hệ thương mại có bản chất là các quan hệ tài sản, nên nội dung tranh chấp thương liên quan trực tiếp tới lợi ích kinh tế của các bên.
Nội dung của tranh chấp thương mại chủ yếu là những xung đột, mâu thuẫn hay bất đồng về quyền, nghĩa vụ và lợi ích của các bên tham gia trong hoạt động thương mại kinh tế. Ngoài ra, tranh chấp thương mại còn chịu chi phối của các yếu tố cơ bản của hoạt động này như: mục đích sinh lợi, các yêu cầu về thời cơ kinh doanh và yêu cầu giữ bí mật thông tin liên quan đến hoạt động kinh doanh. Thứ ba, về các phương thức giải quyết tranh chấp thương mại: Hiện nay tranh chấp kinh doanh thương mại ở nước ta hiện nay được giải quyết bằng các phương thức : thương lượng, hòa giải, trọng tài thương mại và tòa án. Mỗi phương thức đều có sự ưu điểm và nhược điểm, có sự khác nhau một cách rõ rệt về tính chất pháp lý, nội dung của thủ tục, trình tự tiến hành theo quy định của pháp luật hiện hành.
Các bên có quyền được tự do lựa chọn phương thức phù hợp với giải quyết, phụ thuộc vào lợi thế mà mỗi phương thức có thể mang lại, mức độ phù hợp của phương thức so với nội dung tính chất của tranh chấp và thiện chí của các bên tham gia mà lựa chọn phương thức giải quyết nào cho phù hợp với các bên tham gia để đem lại lợi ích hiệu quả nhất. Tranh chấp thương mại đòi hỏi phải được giải quyết một cách thỏa đáng nhất và nhanh chóng nhằm bảo vệ quyền lợi của các bên chủ thể khi tham gia tranh chấp, giáo dục ý thức tôn trọng pháp luật của công dân, thực hiện đúng theo pháp luật, góp phần ngăn ngừa sự vi phạm pháp luật và làm trái pháp luật trong hoạt động kinh doanh thương mại, bảo đảm trật tự pháp luật, kỷ cương xã hội. Các phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành. 9 Có bốn phương thức giải quyết tranh chấp cơ bản như sau: thương lượng, hòa giải, trọng tài thương mại và tòa án.