Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ÁP DỤNG PHÁP LUẬT TRONG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI TẠI TOÀ ÁN NHÂN DÂN 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT 1. Khái niệm và đặc điểm của áp dụng pháp luật Khái niệm Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự, là công cụ điều chỉnh các quan hệ xã hội do nhà nƣớc ban hành, thể hiện ý chí của giai cấp cầm quyền và đƣợc thực hiện bằng các biện pháp cƣỡng chế của nhà nƣớc. Áp dụng pháp luật là một hình thức thực hiện pháp luật do vậy, việc xem xét khái niệm áp dụng pháp luật phải đƣợc bắt đầu từ việc xem xét khái niệm thực hiện pháp luật.
Trong thực tế cuộc sống hiện đại, thực hiện pháp luật là hoạt động không thể thiếu và thậm chí là hoạt động cực kỳ quan trọng vì nó có vai trò thực hóa các quy định của pháp luật, biến các quy định ấy từ trong văn bản thành cách xử sự thực tế hợp pháp của các chủ thể khi tham gia vào những quan hệ pháp luật cụ thể. Thông qua hoạt động thực hiện pháp luật, mục đích của nhà nƣớc khi ban hành pháp luật đƣợc hiện thực hóa, nhờ đó nhà nƣớc có thể điều hành và quản lý xã hội, có thể thiết lập và giữ gìn trật tự xã hội trong những lĩnh vực nhất định. Do tầm quan trọng nhƣ vậy mà thực hiện pháp luật trở thành một trong những khái niệm cơ bản của khoa học pháp lý, đƣợc đề cập đến trong các giáo trình Lý luận chung về nhà nƣớc và pháp luật của các trƣờng đào tạo luật học. Trong giáo trình Lý luận nhà nƣớc và pháp luật của Trƣờng Đại học Luật Hà Nội và giáo trình Lý luận chung về nhà nƣớc và pháp luật của Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội đều cùng một quan điểm: “Thực hiện pháp luật là một quá trình hoạt động có mục đích làm cho những quy định của pháp luật đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi thực tế hợp pháp của 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các chủ thể pháp luật”.
Quan điểm này gần nhƣ đã đƣợc coi là “chân lý” vì nó đã tồn tại và đƣợc sử dụng trong một thời gian khá dài [12] Thực hiện pháp luật có các hình thức sau: tuân thủ pháp luật, thi hành pháp luật, sử dụng pháp luật và áp dụng pháp luật nhƣ là hình thức đặc biệt của áp dụng pháp luật. Trong thực tiễn và khoa học pháp lý có nhiều quan niệm khác nhau về áp dụng pháp luật tuy nhiên tựu chung lại: Áp dụng pháp luật là hoạt động có tính tổ chức, thể hiện quyền lực nhà nước được thực hiện thông qua những cơ quan Nhà nước có thẩm quyền, nhà chức trách hoặc các tổ chức xã hội khi được Nhà nước trao quyền, nhằm cá biệt hóa những quy phạm pháp luật vào các trường hợp cụ thể đối với cá nhân, tổ chức cụ thể. [12] Đặc điểm của việc áp dụng pháp luật Khi nghiên cứu các vấn đề lý luận về áp dụng pháp luật, tác giả nhận thấy, về cơ bản áp dụng pháp luật nhƣ là hình thức đặc biệt của thực hiện pháp luật có những đặc điểm sau: Thứ nhất, áp dụng pháp luật mang tính tổ chức, thể hiện quyền lực nhà nước. Hoạt động áp dụng pháp luật chỉ do những cơ quan nhà nƣớc hay những ngƣời có thẩm quyền tiến hành và mỗi cá nhân, cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền chỉ đƣợc giao một số hoạt động áp dụng pháp luật nhất định trong phạm vi thẩm quyền của mình.
Trong một số trƣờng hợp cá biệt, một số tổ chức xã hội đƣợc nhà nƣớc trao quyền cũng có thể tiến hành áp dụng pháp luật. Hoạt động áp dụng pháp luật đƣợc tiến hành chủ yếu theo ý chí đơn phƣơng của các cơ quan nhà nƣớc hay những ngƣời có thẩm quyền, không phụ thuộc vào ý chí của những chủ thể có liên quan. Trƣờng hợp cần thiết, áp dụng pháp luật đƣợc bảo đảm thực hiện bằng sự cƣỡng chế của nhà nƣớc. Trong quá trình áp dụng pháp luật các cơ quan nhà nƣớc hay những ngƣời có thẩm quyền phải xem xét, cân nhắc thận trọng và dựa trên những quy phạm pháp luật đã đƣợc xác định để ra văn bản áp dụng pháp luật cụ thể.
Văn bản 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com áp dụng pháp luật là hình thức thể hiện chính thức của hoạt động áp dụng pháp luật; là văn bản pháp lý cá biệt mang tính quyền lực do các cơ quan nhà nƣớc, ngƣời có thẩm quyền xây dựng, đƣợc nhà nƣớc trao quyền ban hành trên cơ sở những quy phạm pháp luật, nhằm xác định các quyền và nghĩa vụ pháp lý cụ thể của các cá nhân, tổ chức hoặc xác định những biện pháp, trách nhiệm pháp luật đối với chủ thể vi phạm pháp luật. Thứ hai, Áp dụng pháp luật là hoạt động theo trình tự, thủ tục chặt chẽ do pháp luật quy định Pháp luật xác định rõ ràng cơ sở, điều kiện, trình tự, thủ tục, quyền lợi và nghĩa vụ của các bên tham gia trong quá trình áp dụng pháp luật. Các cơ quan nhà nƣớc, ngƣời có thẩm quyền và các bên liên quan trong quá trình áp dụng pháp luật phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định có tính thủ tục đó, để tránh những sự tùy tiện có thể dẫn đến việc áp dụng pháp luật không đúng, không chính xác. Hình thức thể hiện của hoạt động áp dụng pháp luật là văn bản áp dụng pháp luật do cơ quan nhà nƣớc, ngƣời và tổ chức có thẩm quyền ban hành có tính chất cá biệt, một lần đối với các cá nhân, tổ chức cụ thể trong những trƣờng hợp xác định, phải phù hợp với pháp luật và dựa trên những quy phạm pháp luật cụ thể; đƣợc thể hiện trong những hình thức pháp lý xác định nhƣ bản án, quyết định, lệnh.
Văn bản áp dụng pháp luật có hai loại: văn bản xác định quyền và nghĩa vụ của chủ thể và văn bản bảo vệ pháp luật chứa đựng những biện pháp trừng phạt, cƣỡng chế đối với những cá nhân, tổ chức vi phạm pháp luật. Thứ ba, áp dụng pháp luật là hoạt động điều chỉnh cá biệt, cụ thể đối với các quan hệ xã hội xác định Trên cơ sở những quy tắc xử sự chung trong quy phạm pháp luật; hoạt động áp dụng pháp luật cá biệt hóa một cách cụ thể và chính xác những quy phạm pháp luật nhất định. Các quy phạm pháp luật là những quy tắc xử sự 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chung nên không chỉ rõ đƣợc áp dụng vào việc giải quyết một vụ việc thực tế của một chủ thể cụ thể. Thứ tư, Áp dụng pháp luật là hoạt động đòi hỏi tính sáng tạo.
Các cơ quan nhà nƣớc, ngƣời có thẩm quyền khi áp dụng pháp luật phải nghiên cứu kỹ vụ việc, phân tích làm sáng tỏ cấu thành pháp lý của nó, trong trƣờng hợp pháp luật chƣa quy định hoặc quy định chƣa rõ thì phải áp dụng tƣơng tự để từ đó lựa chọn quy phạm pháp luật phù hợp, ra văn bản áp dụng pháp luật và tổ chức thi hành. Trong quá trình áp dụng pháp luật, ngƣời có thẩm quyền phải có ý thức pháp luật cao, có kinh nghiệm phong phú, có đạo đức trong sáng và có trình độ chuyên môn nghiệp vụ cao. Mặt khác, các quy định của pháp luật thƣờng mang tính chất chung, khái quát, song các vụ việc xảy ra trong thực tế lại đa dạng, phong phú nên muốn đƣa ra một quyết định đúng đắn, chính xác vừa thấu tình, đạt lý thì đòi hỏi phải có tính sáng tạo của ngƣời áp dụng. Tóm lại, áp dụng pháp luật là hoạt động mang tính tổ chức, tính quyền lực nhà nƣớc, đƣợc thực hiện thông qua cơ quan nhà nƣớc, ngƣời có thẩm quyền hoặc các tổ chức xã hội khi đƣợc nhà nƣớc trao quyền, nhằm cá biệt hóa những quy phạm pháp luật vào các trƣờng hợp cụ thể đối với các cá nhân, tổ chức cụ thể.
Các giai đoạn của áp dụng pháp luật Để hoạt động áp dụng pháp luật đƣợc chính xác, đạt chất lƣợng, hiệu quả cao cần tiến hành theo quy trình sau đây: Bước 1: Xác định cơ sở thực tiễn Đây là giai đoạn khởi đầu của quy trình áp dụng pháp luật. Trƣớc tiên cần xác định đúng đắn nội dung, đối tƣợng, bản chất pháp lý của sự kiện thực tế đó. Trƣớc khi quyết định áp dụng pháp luật, các cơ quan nhà nƣớc, ngƣời có thẩm quyền phải điều tra, xem xét, kể cả các biện pháp chuyên môn đặc biệt nhƣ xem xét thực địa, trƣng cầu giám định, áp dụng các biện 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp khẩn cấp tạm thời để làm sáng tỏ những sự việc có liên quan. Khi điều tra, xem xét phải đảm bảo sự khách quan, toàn diện và đầy đủ những tình tiết của vụ việc; phải nghiên cứu, xác định vụ việc đó thực sự có ý nghĩa pháp lý hay không, đánh giá đƣợc tầm quan trọng về mặt pháp lý của nó; tuân thủ các quy định mang tính thủ tục gắn với mỗi loại vụ việc.
Các cơ quan áp dụng pháp luật phải quan tâm không chỉ kết quả việc xem xét đánh giá sự việc khách quan mà phải xác minh kết quả đó có mang tính chân lý và đúng pháp luật hay không? Trên cơ sở đó xem xét có cần phải áp dụng pháp luật đối với vụ việc cụ thể hay không? Nếu cần thì chuyển sang giai đoạn tiếp theo của quy trình. Bước 2: Xác định cơ sở pháp lý Đây là giai đoạn quan trọng trong quy trình áp dụng pháp luật vì nếu không đƣa ra cơ sở pháp lý có sức thuyết phục, phù hợp sẽ ảnh hƣởng trực tiếp đến các giai đoạn sau và đến kết quả của quá trình áp dụng. Trƣớc hết, phải xác định ngành luật điều chỉnh để đi đến lựa chọn quy phạm pháp luật cụ thể thích ứng với vụ việc. Quy phạm đƣợc lựa chọn phải từ các văn bản quy phạm pháp luật đang có hiệu lực tại thời điểm xảy ra sự việc cần áp dụng.
Trong trƣờng hợp văn bản quy phạm pháp luật có quy định hiệu lực trở về trƣớc (hiệu lực hồi tố) thì áp dụng theo quy định đó. Trong trƣờng hợp văn bản quy phạm pháp luật có quy định khác nhau về cùng một vấn đề thì áp dụng quy phạm trong văn bản pháp luật có hiệu lực pháp lý cao hơn.