Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH GIẢI QUYẾT KHIẾU NẠI HÀNH CHÍNH 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò, ý nghĩa của thực hiện chính sách giải quyết khiếu nại hành chính 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm chính sách Từ điển bách khoa Việt Nam đã đưa ra khái niệm về chính sách như sau: "Chính sách là những chuẩn tắc cụ thể để thực hiện đường lối, nhiệm vụ.
Chính sách được thực hiện trong một thời gian nhất định, trên những lĩnh vực cụ thể nào đó. Bản chất, nội dung và phương hướng của chính sách tùy thuộc vào tính chất của đường lối, nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa…" [16]. Thuật ngữ chính sách được sử dụng rộng rãi và được hiểu theo nhiều góc độ khác nhau. Theo James Anderson: "Chính sách là một quá trình hành động có mục đích theo đuổi bởi một hoặc nhiều chủ thể trong việc giải quyết các vấn đề mà họ quan tâm".
Dưới góc độ quản lý, hiểu một cách giản đơn, chính sách là chương trình hành động do các nhà lãnh đạo hay nhà quản lý đề ra để giải quyết một vấn đề nào đó thuộc phạm vi thẩm quyền của mình. Khái niệm khiếu nại hành chính Khiếu nại được coi là quyền chủ thể của công dân, được quy định trong các bản Hiến pháp Việt Nam (Điều 29 Hiến pháp năm 1959, Điều 73 Hiến pháp năm 1980, Điều 74 Hiến pháp năm 1992 và Điều 30 Hiến pháp năm 2013). Hiến pháp năm 2013 quy định “Mọi người có quyền khiếu nại, tố cáo với cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền về những việc làm trái pháp luật của cơ quan, tổ chức, cá nhân” [32, tr. Đây là điểm mới của Hiến pháp năm 2013 so với những bản Hiến pháp trước đây.
Từ Hiến pháp năm 1946 trở đi có nhiều văn bản pháp luật quy định việc xem xét và giải quyết khiếu nại 9 n của công dân nhưng đều chưa có khái niệm cụ thể về khiếu nại; chỉ đến khi Luật Khiếu nại, tố cáo năm 1998 mới có khái niệm khá rõ về khiếu nại. Khái niệm về khiếu nại thay đổi qua các giai đoạn lịch sử và theo xu hướng ngày càng mở rộng, đầy đủ, rõ ràng hơn, phản ánh quá trình phát triển kinh tế - xã hội, trình độ văn hóa dân chủ, đồng thời cũng thể hiện tính tích cực của công dân trong việc tham gia đấu tranh phòng, chống, ngăn chặn vi phạm pháp luật, góp phần tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa. Luật Khiếu nại năm 2011 là văn bản pháp luật chuyên ngành hoàn thiện nhất từ trước đến nay về khái niệm khiếu nại: “Khiếu nại là việc công dân, cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức theo thủ tục do Luật này quy định, đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình” [29, tr. Như vậy, khiếu nại là quyền chủ thể của công dân, có quan hệ mật thiết với các quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong các lĩnh vực hành chính, chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và trong các lĩnh vực cá nhân.
Khiếu nại là phương tiện pháp luật tự vệ khi các quyền chủ thể bị vi phạm, đồng thời là một phương tiện pháp luật mà nhờ đó cơ quan hành chính, những người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính kiểm tra được tính hợp pháp, hợp lý về các quyết định hành chính, hành vi hành chính của mình. Khái niệm giải quyết khiếu nại hành chính Theo Từ điển Tiếng Việt năm 1996: “Giải quyết” là việc làm cho một sự việc không còn thành vấn đề, như giải quyết những khó khăn trong đời sống, giải quyết vấn đề mất trật tự công cộng, giải quyết vấn đề cần được giải quyết nhưng chưa được giải quyết. Trong các văn bản về quản lý nhà nước, 10 n thuật ngữ “giải quyết” được hiểu là việc phải xem xét, kết luận và quyết định về một vấn đề nào đó theo quy định của pháp luật. Theo Từ điển Luật học: “Giải quyết khiếu nại là xem xét, xác minh, kết luận và quyết định theo trình tự thủ tục do luật quy định các kiểu khiếu nại đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan nhà nước hoặc chủ thể có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước.
Đề nghị xem xét lại quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính đó khi có căn cứ cho rằng quyết định, hành vi hành chính đó là trái pháp luật, xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức” [62]. Theo quy định của Luật Khiếu nại năm 2011 thì “Giải quyết khiếu nại là việc thụ lý, xác minh, kết luận và ra quyết định giải quyết khiếu nại” [29, tr. Như vậy, giải quyết khiếu nại hành chính là các hoạt động của cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong việc tiếp nhận, thụ lý; nghiên cứu hồ sơ và tài liệu, chứng cứ có liên quan; xác minh làm rõ nội dung khiếu nại; căn cứ vào kết quả kiểm tra, xác minh và đối chiếu với các quy định của pháp luật để kết luận nội dung khiếu nại; ban hành quyết định giải quyết và tổ chức thực hiện quyết định giải quyết khiếu nại khi có hiệu lực pháp luật; đồng thời, khôi phục quyền và lợi ích hợp pháp của người khiếu nại (nếu có). Khái niệm chính sách giải quyết khiếu nại hành chính Chính sách giải quyết khiếu nại hành chính xét về bản chất là chính sách công; là tập hợp các chủ trương, chính sách, quyết định, chương trình,… có liên quan của Nhà nước tập trung vào giải quyết vấn đề khiếu nại, giải quyết mối quan hệ khiếu nại giữa công dân với Nhà nước, giữa người khiếu nại, người bị khiếu nại, người giải quyết khiếu nại và người có liên quan.
Như vậy, chính sách giải quyết khiếu nại hành chính là những chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước đưa ra để cơ quan có 11 n thẩm quyền giải quyết khiếu nại căn cứ để ban hành pháp luật về giải quyết khiếu nại hành chính và giải quyết, xử lý các vấn đề phát sinh trong quá trình giải quyết khiếu nại nhằm mục đích giải quyết các nội dung khiếu nại. Khái niệm thực hiện chính sách giải quyết khiếu nại hành chính Thực hiện chính sách giải quyết khiếu nại hành chính là để khẳng định tính đúng đắn của chính sách, điều này có nghĩa là chính sách đã ban hành được các cơ quan nhà nước có thẩm quyền triển khai thực hiện đồng bộ trong đời sống xã hội và đã được xã hội chấp nhận. Qua việc thực hiện chính sách, đánh giá những vấn đề đặt ra trong giai đoạn hoạch định chính sách chưa phát sinh, bộc lộ hoặc đã phát sinh, bộc lộ nhưng các nhà hoạch định chưa phát hiện, đến giai đoạn tổ chức thực hiện mới nhận thấy. Quá trình thực hiện chính sách giải quyết khiếu nại hành chính sẽ góp phần bổ sung, điều chỉnh và hoàn thiện để ban hành chính sách mới phù hợp hơn với thực tiễn, từng bước đáp ứng yêu cầu của cuộc sống.
Thực hiện tốt chính sách giải quyết khiếu nại hành chính giúp cho việc đánh giá, phân tích chính sách có sức thuyết phục và đầy đủ hơn. Qua thực hiện chính sách, các cơ quan có thẩm quyền mới có thể biết được chính sách đề ra có đạt hiệu quả không, được xã hội và đại đa số nhân dân chấp nhận hay không, có đi vào thực tiễn cuộc sống hay không. Thực hiện chính sách giải quyết khiếu nại hành chính là hiện thực hoá chính sách, đưa chính sách vào đời sống xã hội, đây là khâu có vai trò rất quan trọng trong giải quyết khiếu nại hành chính. Thực hiện chính sách giải quyết khiếu nại hành chính là khâu hợp thành chu trình chính sách, nếu thiếu khâu này thì chu trình chính sách không thể thực hiện được vì nó là một trong những khâu quan trọng kết nối các khâu trong chu trình chính sách thành một hệ thống.
Cho dù chính sách có tốt đến đâu đi chăng nữa nhưng không được tổ chức thực hiện hay thực hiện không đúng thì cũng không mang lại hiệu quả cao, không đạt được mục tiêu đề ra và uy tín của Nhà nước cũng sẽ bị giảm 12 n sút. Mục tiêu của thực hiện chính sách giải quyết khiếu nại hành chính có liên quan đến nhiều ngành, nhiều lĩnh vực; thực hiện chính sách nhằm mục đích bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân nên không thể giải quyết hết tất cả cùng một lúc mà phải giải quyết từng bước một. Như vậy, có thể hiểu: Thực hiện chính sách giải quyết khiếu nại hành chính là quá trình tổ chức triển khai thực hiện chính sách đã ban hành vào thực tiễn cuộc sống thông qua hoạt động của các cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền và các công cụ quản lý để góp phần hiện thực hóa chính sách, nhằm thực hiện mục tiêu đã đề ra; qua đó phát hiện, khôi phục các quyền và lợi ích hợp pháp của người khiếu nại bị xâm hại bởi quyết định hành chính, hành vi hành chính trái pháp luật, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động quản lý nhà nước, đáp ứng nguyện vọng chính đáng của công dân và nhiệm vụ chính trị của Đảng và Nhà nước. Đặc điểm của thực hiện chính sách giải quyết khiếu nại hành chính Đặc điểm của thực hiện chính sách giải quyết khiếu nại hành chính là quá trình hiện thực hóa các chủ trương, chính sách; sử dụng các công cụ, giải pháp nhất định để thực hiện đảm bảo đúng quy định pháp luật thành những kết quả trên thực tế thông qua hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền và sự tham gia của các tổ chức, cá nhân trong xã hội; tạo nền tảng, tiền đề cho việc công khai minh bạch, dân chủ; tạo niềm tin cho nhân dân vào chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước; góp phần ổn định an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội và nâng cao hiệu quả hoạt động quản lý nhà nước.
Các cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết khiếu nại hành chính xem xét, kịp thời giải quyết thông qua thụ lý đơn, kiểm tra, xác minh, kết luận và ban hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính.