Chương 1: Cơ sở lý luận chung về hoạt động xuất khẩu gạo I. Vai trò của xuất khẩu gạo trong nền kinh tế quốc dân 1. Vị trí của xuất khẩu gạo trong cơ cấu ngành hàng xuất khẩu của nước ta Việt Nam là một trong những nước có truyền thống về nghế trồng lúa nước cổ xưa trên thế giới, nông nghiệp vừa đảm bảo an ninh lương thực lại vừa là cơ sở kinh tế quan trọng của đất nước. Với 75% trong số hơn 80 triệu dân là sống ở nông thôn trong đó lao động trồng lúa chiếm 72% cho thấy lĩnh vực nông nghiệp trồng lúa thu hút đại bộ phận lực lượng lao động cả nước.
Trong tổng diện tích đất nông nghiệp thì ngành trồng trọt chiếm 4/5 diện tích đất canh tác và diện tích trồng lúa chiếm hơn 80% diện tích lương thực. Điều đó cho thấy vai trò hết sức to lớn của việc sản xuất và tiêu thụ lúa gạo trong nền kinh tế quốc dân Xuất khẩu luôn là một động lực to lớn để thúc đấy tăng trưởng kinh tế và từ lâu nước ta đã đề ra những mục tiêu cơ bản để thúc đấy xuất khẩu trong đó xuất khẩu nông sản luôn được coi là trọng điểm trong cơ cấu ngành hàng xuất khẩu. Gạo một trong những mặt hàng chủ lực của xuất khẩu nông sản, trong câu lạc bộ xuất khẩu 1 tỷ USD trở lên thì gạo đứng thứ 8 với kim ngạch xuất khẩu năm 2007 là 1. Năm 1989, lần đầu trong lịch sử, nước ta xuất khẩu 1,4 triệu tấn gạo, đạt kim ngạch 310 triệu USD.
Và liên tiếp trong mười năm sau, sản lượng Văn Thị Nhung Lớp QTKDTM 47C lương thực nước ta mỗi năm tăng một triệu tấn. Cho đến năm 2005, Việt Nam xuất khẩu đạt mức kỉ lục 5,2 triệu tấn giá trị đạt 1,4 tỷ USD. Đến năm 2007 xuất khẩu 4,53 triệu tấn đạt 1.46 tỷ USD và trong 2 tháng đầu năm 2008 xuất khẩu được 381.000 tấn gạo đạt kim ngạch 150 triệu USD tăng 78% về giá trị. Gạo luôn là một mặt hàng chiếm tỷ trọng cao trong kim ngạch xuất khẩu các mặt hàng nông lâm thủy sản, từ đó ta có thể thấy được vị trí của xuất khẩu gạo trong cơ cấu ngành hàng xuất khẩu của Việt Nam góp phần đưa nước ta từ một nước nhập khẩu lương thực trở thành nước xuất khẩu gạo đứng thứ 2 trên thế giới 2.
Lợi thế của gạo Việt Nam a. Lợi thế về sản xuất lúa gạo Đất đai: Tư liệu sản xuất quan trọng hàng đầu trong canh tác sản xuất lúa gạo chính là đất đai. Độ phì nhiêu của đất chi phối sâu sắc đến khả năng thâm canh và giá thành sản phẩm gạo, diện tích trồng lúa trong tổng diện tích tự nhiên cả nước là khoảng hơn 4 triệu ha. Tuy diện tích bình quân đất theo đầu người của nước ta thấp nhưng quỹ đất có khả năng trồng lúa lại chiếm tỷ lệ cao trong quy đất nông nghiệp chiếm 8,5/10 triệu ha đất có khả năng sản xuất nông nghiệp (Theo khảo sát của Viện quy hoạch và thiết kế nông nghiệp thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) Khí hậu: Với những nghiên cứu về các yếu tố của điều kiện sinh thái cho thấy khí hậu lý tưởng đối với cây lúa do có sự hết hợp chặt chẽ của những yếu tố như nguồn năng lượng, mấy, mưa, độ ẩm không khí…Ở Việt Nam khi mà cây lúa được coi như là cây bản địa của dân tộc ta từ hàng ngàn Văn Thị Nhung Lớp QTKDTM 47C năm nay và canh tác, sản xuất lúa gạo vẫn còn phụ thuộc nhiều vào các điều kiện tự nhiên thì vấn đề này lại càng được coi trọng.
Theo khảo sát thì điều kiện khí hậu của nước ta rất thích hợp cho việc canh tác sản xuất lúa gạo nhất là ở Đồng bằng Nam Bộ và Đồng bằng Bắc Bộ chế độ thâm canh và luân canh tối ưu để khai thác triệt để những lợi thế đó. Nước tưới tiêu: Một trong những lợi thế nổi bật của nghể trồng lúa ở Việt Nam đó là có một nguồn tài nguyên nước rất dồi dào. Với lượng mưa trung bình vào khoảng 120 – 140 ngày/năm ở hai đồng bằng lớn đã cung cấp lượng nước tưới tiêu quý giá cho cây lúa đồng thời còn cung cấp lượng phân đạm thiên nhiên dễ hấp thụ nhất mà đạm nhân tạo không thể sánh bằng. Không chỉ có lượng nước mưa mà dòng chảy mặt đất còn sản sinh trên lãnh thổ nước ta vào khoảng 300 tỷ m3 nước cũng góp phần tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất lúa gạo Nhân lực: Lịch sử sản xuất lúa gạo của nước ta đã trải qua quá trình lâu dài từ thời cộng đồng nguyên thuỷ tới khi ra đời nhà nước Văn Lang và cho tới ngày nay đã được lớp lớp con cháu thế hệ người Việt đúc rút và để lại nhiều kinh nghiệm quý báu.
Kho tàng kinh nghiệm đó là một lợi thế đặc biệt giúp cho những người nông dân nước ta có được sự tinh thông, am hiểu về việc canh tác và sản xuất lúa gạo b. Vị trí địa lý và cảng khẩu Trong thương mại quốc tế ngày nay việc xuất khẩu và buôn bán gạo hầu hết đều được vận chuyển bằng đường biển (chiếm khoảng trên 80%) So với các phương thức vận chuyển bẳng đường bộ và đường hàng không thì vận chuyển bằng đường biển có nhiều ưu thế rõ rệt như: tiện lợi, thông dụng, có mức phí hợp lý… Văn Thị Nhung Lớp QTKDTM 47C Với vị trí địa lý đặc thù nên giao thông đường biển thuận lợi của Việt Nam có rất nhiều ưu thế. Hệ thống cảng biển nói chung đều nằm trên những tuyến đường hàng hải quốc tế và có thể hành trình theo nhiều tuyến đi khắp các châu lục: đi Đông Bắc Á, Đông Nam Á, Thái Bình Dương, Trung cận Đông, Châu Âu, Châu Phi, Châu Mỹ… Với nguồn lao động dồi dào có kinh nghiệm trong sản xuất cùng những ưu đãi từ thiên nhiên nên gạo Việt Nam có những lợi thế mà không một quốc gia sản xuất gạo nảo trên thế giới có được từ đó tạo ra ưu thế lớn cho khả năng cạnh tranh của việc sản xuất và xuất khẩu gạo ra thị trường thế giới 3. Vai trò của xuất khẩu gạo a.
Xuất khẩu để tích luỹ vốn Công nghiệp hoá và hiện đại hoá là mục tiêu cơ bản và lâu dài của Đảng và Nhà nước, như vốn luôn là một trong những vấn đề cấp bách cần được giải quyết. Xuất khẩu là một trong những nguồn thu ngoại tệ mạnh mẽ để tích luỹ vốn cho cho quá trình này và gạo đã vươn lên mạnh mẽ trở thành một trong số những mặt hàng xuất khẩu chủ lực và thu về nguồn ngoại tệ to lớn trong những năm vừa qua. Chỉ tính riêng trong giai đoạn từ năm 1991 – 1999 xuất khẩu gạo đã thu về cho nước ta 5.742 tỷ USD đến giai đoạn 2000 – 2007 giá trị thu về là 7. Những con số trên đã nói rõ vai trò to của việc xuất khẩu gạo trong vai trò thu về nguồn ngoại tệ để đổi mới đất nước.
Văn Thị Nhung Lớp QTKDTM 47C b. Cải thiện đời sống và giải quyết việc làm cho nhân dân Trong sáu mục tiêu (tăng trưởng nhanh, lạm phát thấp, thất nghiệp ít, cán cân thanh toán có số dư, tỷ lệ hộ nghèo giảm, môi trường được bảo vệ và cải thiện) có 2 mục tiêu trực tiếp liên quan đến con người là thất nghiệp ít, giảm tỷ lệ hộ nghèo. Việc thực hiện thắng lợi các mục tiêu trên có một phần đóng góp không nhỏ của nghành nông nghiệp trong đó việc canh tác và sản xuất lúa gạo đóng một vai trò to lớn. Với khoảng gần 80% trong số hơn 10 triệu hô nông dân có tham gia sản xuất lúa gạo đã góp phần cải thiện và nâng cao đời sống của hàng vạn hộ nông dân trong những năm qua.
Thu nhập bình quân của người lao động tại nông thôn đã tăng gấp 2.2 lần từ năm 1995 đến năm 2004 Năm 2007 lần đầu tiên, giá gạo VN xuất khẩu ngang bằng với gạo Thái Lan cùng cấp các loại, từ 5% tấm, 10%, 15% đến 20% tấm, và mới đây, gạo loại25% tấm của VN đã trúng thầu cao hơn gạo Thái Lan 8USD/tấn. Giá trúng thầu rất cao 350 USD/tấn, so với Thái Lan là 342 USD/tấn Thu nhập bình quân đầu người 1 tháng của khu vực nông thôn (Đơn vị tính: nghìn đồng) Năm 1995 1996 1999 2002 2004 Thu 172,5 187,9 225 275,1 378,1 nhập (Thời báo kinh tế Việt Nam) Việc hàng năm năng suất và sản lượng lúa gạo liên tục tăng đã đưa nước ta trở thành một nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới và thu lại một nguồn lợi đáng kể cho những hộ nông dân. Từ đó từng bước xây dựng nông Văn Thị Nhung Lớp QTKDTM 47C thôn ngày một giàu mạnh và tăng thêm thu nhập, giải quyết việc làm cho nhiều lao động ở nông thôn c. Phát huy tối đa lợi thế trong nước Với những ưu đãi từ thiên nhiên như đất, nước, khí hậu, nguồn nhân lực, vị trí địa lý và cảng khẩu việc sản xuất và xuất khẩu gạo của nước ta có những lợi thế so sánh tĩnh mà không phải quốc gia nào cũng có được.
Một chiến lược phát triển đúng đắn phải là chiến lược khai thác triệt để tất cả các lợi thế so sánh đó nhằm đen lại hiệu quả cao nhất II. Những nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu gạo 1. Chất lượng gạo Việt Nam Gạo là mặt hàng xuất khẩu nông sản chủ lực của Việt Nam và được xếp vào nhóm có khả năng cạnh tranh cao nhưng trên thị trường thế giới gạo Việt Nam lại kém cạnh tranh đứng về khía cạnh phẩm chất theo yêu cầu của thị trường và giá cả. Gạo xuất khẩu chủ yếu của Việt Nam chủ yếu là gạo tẻ thường và thường thấp hơn giá gạo cùng loại của Thái Lan từ 10 – 20 USD/tấn.
Trong vòng 5 năm 2001-2005, Việt Nam tuy đẩy ra thị trường thế giới tổng cộng hơn 20 triệu tấn gạo và thu về gần 4,5 tỉ USD, nhưng trong khi giá xuất khẩu bình quân của 4 cường quốc còn lại so với giá bình quân của thế giới thấp nhất cũng là trên 91,6%, cao nhất là gần 120% thì giá của chúng ta chỉ bằng gần 80% giá bình quân của thế giới (220 USD/tấn). Đó là giá bán Văn Thị Nhung Lớp QTKDTM 47C "bèo" nhất trong số 5 nước xuất khẩu gạo nhiều nhất thế giới (xét theo khối lượng) theo thứ tự là Thái Lan, Ấn Độ, Việt Nam, Mỹ và Pakistan.