Giáo trình Kinh tế thương mại đại cương: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu môn học

• Tác giả: Hà Văn Sự
• Trường học: Trường Đại học Thương mại
• Chuyên ngành: Kinh tế thương mại
• Đề tài: Giáo trình kinh tế thương mại đại cương
• Loại tài liệu: Giáo trình

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình kinh tế thương mại đại cương

Giáo trình kinh tế thương mại đại cương là tài liệu học thuật được biên soạn bởi PGS. Hà Văn Sự cùng tập thể giảng viên Bộ môn Kinh tế thương mại thuộc Trường Đại học Thương mại. Giáo trình cung cấp kiến thức nền tảng về lĩnh vực kinh tế thương mại cho sinh viên chuyên ngành và các ngành đào tạo liên quan. Nội dung giáo trình bao quát toàn bộ quá trình tái sản xuất mở rộng gồm bốn khâu: sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng. Hoạt động thương mại thuộc lĩnh vực trao đổi và phân phối sản phẩm trong chu trình kinh tế. Giáo trình được xây dựng trên cơ sở kế thừa từ các tập bài giảng Kinh tế thương mại năm 1997 và 2006. Tài liệu mang tính tổng quan, cung cấp cái nhìn toàn diện về bản chất, chức năng và vai trò của thương mại trong nền kinh tế thị trường. Đây là nguồn tham khảo quan trọng cho việc nghiên cứu và giảng dạy môn kinh tế thương mại đại cương tại các trường đại học.

1.1. Mục tiêu và đối tượng nghiên cứu của giáo trình

Giáo trình kinh tế thương mại đại cương hướng tới việc trang bị kiến thức cơ bản và cốt lõi về kinh tế thương mại cho người học. Đối tượng nghiên cứu chính là hoạt động thương mại trong nền kinh tế thị trường. Mục tiêu giúp sinh viên nắm bắt được mối quan hệ giữa các khâu trong quá trình tái sản xuất. Đồng thời, giáo trình trang bị phương pháp tiếp cận và nghiên cứu các nội dung học phần một cách phù hợp. Người học được hướng dẫn phân tích vai trò của phân công lao động xã hội và chuyên môn hóa sản xuất đối với sự phát triển thương mại.

1.2. Cơ sở hình thành và phát triển giáo trình

Giáo trình được xuất bản lần đầu dựa trên nền tảng kế thừa từ các tài liệu giảng dạy trước đó. Bài giảng Kinh tế thương mại năm 1997 của Bộ môn Quản trị doanh nghiệp Khách sạn - Du lịch là nguồn tham khảo ban đầu. Tiếp đó, tập bài giảng Kinh tế thương mại đại cương năm 2006 do TS. Ngô Xuân Bình làm chủ biên được tích hợp. Giáo trình nhận được sự hỗ trợ từ Ban Giám hiệu, Phòng Khoa học - Đối ngoại và Khoa Kinh tế - Luật. Sự đóng góp của các nhà khoa học trong và ngoài trường giúp nội dung được bổ sung và hoàn thiện.

II. Các vấn đề cốt lõi trong giáo trình kinh tế thương mại đại cương

Giáo trình kinh tế thương mại đại cương phân tích nhiều vấn đề trọng tâm về bản chất hoạt động thương mại. Vấn đề đầu tiên là mối quan hệ giữa tái sản xuất giản đơn và tái sản xuất mở rộng trong nền kinh tế. Tái sản xuất mở rộng kéo theo phân công lao động xã hội và chuyên môn hóa sản xuất ngày càng sâu sắc. Thương mại đóng vai trò then chốt trong việc liên kết giữa sản xuất và tiêu dùng. Giáo trình chỉ rõ các chức năng cơ bản của thương mại gồm chức năng thực hiện hàng hóa, chức năng phục vụ và chức năng tiếp tục sản xuất trong lưu thông. Các chức năng này diễn ra đồng thời và có mối quan hệ biện chứng với nhau. Một vấn đề quan trọng khác là giảm thiểu hư phí phát sinh trong quá trình lưu thông hàng hóa. Giáo trình cũng đề cập đến tác động của toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại đối với hoạt động kinh doanh.

2.1. Chức năng và vai trò của thương mại trong nền kinh tế

Thương mại thực hiện nhiều chức năng quan trọng trong quá trình lưu thông hàng hóa. Chức năng thực hiện hàng hóa đảm bảo sản phẩm đến tay người tiêu dùng cuối cùng. Chức năng phục vụ liên quan đến việc cung cấp dịch vụ hỗ trợ cho hoạt động mua bán. Chức năng tiếp tục sản xuất trong lưu thông giúp tạo ra thu nhập quốc dân. Để quá trình lưu thông diễn ra hiệu quả, cần đảm bảo sự thông suốt của bốn dòng vận động: hàng hóa, tiền tệ, thông tin và quyền sở hữu. Việc nghiên cứu các chức năng giúp hiểu bản chất kinh tế của thương mại.

2.2. Tác động xã hội và kinh tế của hoạt động thương mại

Thương mại tạo ra tác động sâu rộng đến đời sống kinh tế và xã hội. Về kinh tế, thương mại thúc đẩy chuyên môn hóa sản xuất và hình thành các vùng kinh tế trọng điểm. Về xã hội, hoạt động thương mại tác động mạnh mẽ đến quy mô và cơ cấu dân cư. Quá trình đô thị hóa gắn liền với sự phát triển thương mại dẫn đến di chuyển cơ học dân cư. Thương mại cũng góp phần giảm bớt chênh lệch phát triển giữa các vùng trong quốc gia. Phát triển dịch vụ vận tải, viễn thông, ngân hàng giúp rút ngắn khoảng cách giữa thành thị và nông thôn.

III. Phương pháp nghiên cứu và tiếp cận kinh tế thương mại đại cương

Phương pháp nghiên cứu kinh tế thương mại đại cương đòi hỏi sự kết hợp nhiều cách tiếp cận khác nhau. Phương pháp biện chứng duy vật lịch sử được áp dụng để phân tích sự phát triển của thương mại qua các thời kỳ. Phương pháp phân tích kinh tế giúp làm rõ bản chất các hiện tượng thương mại trong thực tiễn. Phương pháp so sánh được sử dụng để đánh giá sự khác biệt giữa các mô hình thương mại trong và ngoài nước. Giáo trình khuyến khích người học tiếp cận vấn đề từ nhiều góc độ: lý luận, thực tiễn và lịch sử. Việc nghiên cứu cần dựa trên nền tảng kiến thức kinh tế chính trị học và kinh tế học vi mô. Phương pháp nghiên cứu trường hợp giúp sinh viên vận dụng lý thuyết vào thực tế. Giáo trình nhấn mạnh tầm quan trọng của việc theo dõi xu hướng thương mại quốc tế và khu vực.

3.1. Phương pháp tiếp cận lý luận trong giáo trình

Phương pháp tiếp cận lý luận trong giáo trình dựa trên hệ thống các học thuyết kinh tế. Người học cần nắm vững lý luận về phân công lao động xã hội và chuyên môn hóa sản xuất. Các khái niệm cơ bản về hàng hóa, giá trị, lưu thông hàng hóa được trình bày có hệ thống. Giáo trình sử dụng phương pháp diễn giải để xây dựng các mối quan hệ nhân quả trong kinh tế thương mại. Phương pháp quy nạp giúp tổng hợp các hiện tượng thương mại thành quy luật chung. Việc tiếp cận lý luận đòi hỏi sinh viên có nền tảng vững chắc về kinh tế chính trị.

3.2. Phương pháp thực hành và ứng dụng trong giảng dạy

Phương pháp thực hành trong giảng dạy kinh tế thương mại đại cương tập trung vào phân tích tình huống. Sinh viên được hướng dẫn nghiên cứu các mô hình thương mại thực tế tại Việt Nam. Bài tập nhóm giúp phát triển kỹ năng phân tích và đánh giá hoạt động thương mại. Phương pháp thảo luận khuyến khích người học đưa ra quan điểm về các vấn đề thương mại đương đại. Giáo trình tích hợp các số liệu thống kê thương mại để minh họa cho các khái niệm lý thuyết. Thực hành so sánh chính sách thương mại giữa các quốc gia giúp mở rộng góc nhìn cho sinh viên.

IV. Ý nghĩa và ứng dụng của giáo trình kinh tế thương mại đại cương

Giáo trình kinh tế thương mại đại cương mang lại nhiều giá trị cho công tác đào tạo và nghiên cứu. Về đào tạo, giáo trình cung cấp nền tảng kiến thức vững chắc cho sinh viên theo học chuyên ngành kinh tế thương mại. Nội dung giáo trình giúp người học hiểu rõ cơ chế hoạt động của thị trường và các yếu tố tác động. Về nghiên cứu, giáo trình là nguồn tham khảo uy tín cho các công trình khoa học liên quan đến thương mại. Giáo trình cũng có ý nghĩa thực tiễn trong việc hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng chiến lược kinh doanh. Kiến thức về chức năng thương mại giúp nhà quản lý tối ưu hóa chuỗi cung ứng và phân phối. Giáo trình đóng góp vào việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành thương mại Việt Nam. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, giáo trình giúp sinh viên tiếp cận các chuẩn mực thương mại toàn cầu.

4.1. Ứng dụng trong đào tạo nguồn nhân lực thương mại

Giáo trình được sử dụng làm tài liệu chính cho môn Kinh tế thương mại đại cương tại Trường Đại học Thương mại. Nội dung giáo trình phục vụ đào tạo sinh viên chuyên ngành kinh tế thương mại và các ngành liên quan. Chương trình giảng dạy được xây dựng theo từng chương, từ tổng quan đến chuyên sâu. Giáo trình giúp sinh viên phát triển tư duy phân tích các vấn đề thương mại phức tạp. Kiến thức từ giáo trình là tiền đề quan trọng cho việc học các môn chuyên ngành nâng cao. Đội ngũ giảng viên cập nhật nội dung thường xuyên để phù hợp với thực tiễn kinh tế.

4.2. Ý nghĩa thực tiễn đối với hoạt động kinh doanh

Kiến thức từ giáo trình có giá trị ứng dụng cao trong hoạt động kinh doanh thực tế. Doanh nghiệp áp dụng nguyên lý thương mại để tối ưu hóa quy trình phân phối sản phẩm. Hiểu biết về chức năng thương mại giúp giảm chi phí lưu thông và tăng hiệu quả kinh doanh. Giáo trình cung cấp cơ sở lý luận cho việc xây dựng chiến lược tiếp cận thị trường. Kiến thức về tác động xã hội của thương mại hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm xã hội. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, giáo trình giúp doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 2 LỜI NÓI ĐẦU Giáo trình Kinh tế thương mại đại cương được biên soạn nhằm trang bị những kiến thức cơ bản và cốt lõi, mang tính tổng quan về kinh tế thương mại cho sinh viên chuyên ngành Kinh tế thương mại, cũng như các chuyên ngành đào tạo khác của Trường Đại học Thương mại. Giáo trình Kinh tế thương mại đại cương do PGS. Hà Văn Sự làm chủ biên và tập thể các giảng viên trong Bộ môn Kinh tế thương mại thuộc Khoa Kinh tế - Luật, Trường Đại học Thương mại thực hiện, đặc biệt là sự tham gia trực tiếp biên soạn của các giảng viên: 1) PGS. Hà Văn Sự (Chủ biên và biên soạn các chương: Chương 1; Chương 5; Chương 7; Tham gia biên soạn chương 2); 2) TS. Ngô Xuân Bình (Chương 2; Chương 3); 3) TS. Thân Danh Phúc (Chương 4); 4) ThS. Nguyễn Minh Phương (Tham gia biên soạn Chương 3); 5) ThS. Dương Hoàng Anh (Chương 6). Giáo trình Kinh tế thương mại đại cương được xuất bản lần đầu, các nội dung trong giáo trình có sự kế thừa, tiếp thu từ các tập bài giảng: Bài giảng Kinh tế thương mại (1997) của Bộ môn Quản trị doanh nghiệp Khách sạn - Du lịch; Bài giảng Kinh tế thương mại đại cương (2006) của Bộ môn Kinh tế thương mại do TS. Ngô Xuân Bình làm chủ biên. Trong quá trình biên soạn, chúng tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Khoa học - Đối ngoại, Khoa Kinh tế - Luật, Bộ môn Kinh tế thương mại của Trường Đại học Thương mại đã động viên và tạo điều kiện về mọi mặt để nhóm tác giả hoàn thành giáo trình này. Chúng tôi cũng xin cảm ơn những góp ý để bổ sung và hoàn thiện các nội dung giáo trình của các nhà khoa học trong và ngoài trường. 3 Mặc dù đã có nhiều cố gắng, song giáo trình chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót, tập thể tác giả và Bộ môn Kinh tế thương mại mong nhận được những góp ý của các nhà khoa học, đồng nghiệp và bạn đọc. Thư góp ý xin gửi về: Bộ môn Kinh tế thương mại, Khoa Kinh tế - Luật, Trường Đại học thương mại. Chủ biên PGS. HÀ VĂN SỰ 4 Chương 1 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU MÔN HỌC Mục đích của chương là giới thiệu cho người học nắm được mục tiêu, đối tượng và nội dung nghiên cứu của học phần, đồng thời hướng dẫn người học phương pháp tiếp cận và nghiên cứu các nội dung của học phần một cách phù hợp. ĐỐI TƯỢNG VÀ NỘI DUNG NGHIÊN CỨU CỦA MÔN HỌC 1. Đối tượng nghiên cứu của môn học Trong lịch sử phát triển, điều kiện cần thiết cho sự tồn tại và phát triển của mọi xã hội loài người là tái sản xuất của cải vật chất. Tái sản xuất được chia thành hai kiểu, đó là tái sản xuất giản đơn và tái sản xuất mở rộng. Tái sản xuất giản đơn là lặp lại quá trình sản xuất với qui mô như cũ. Tái sản xuất mở rộng là lặp lại quá trình sản xuất với qui mô lớn hơn. Quá trình tái sản xuất mở rộng bao gồm 4 khâu: Sản xuất - Phân phối - Trao đổi và Tiêu dùng. Các khâu này có mối quan hệ chặt chẽ, tương hỗ với nhau. Trong đó, hoạt động thương mại thuộc lĩnh vực trao đổi và phân phối sản phẩm. Tái sản xuất mở rộng kéo theo sự phân công lao động xã hội và chuyên môn hóa sản xuất ngày càng sâu sắc. Lý luận và thực tiễn đã chứng minh chính phân công lao động xã hội, chuyên môn hóa sản xuất và tính chất sở hữu khác nhau về tư liệu sản xuất và sản phẩm là mầm mống xuất hiện trao đổi hàng hóa. Tuy nhiên, lúc đầu trao đổi hàng hóa diễn ra đơn giản và trong phạm vi hẹp dưới hình thức hiện vật, đó là hình thức trao đổi hàng hóa ngẫu nghiên hay còn gọi là trao đổi hàng hóa trực tiếp (hàng đổi hàng). Cùng với sự phát triển của xã hội loài người, các điều kiện phát triển trao đổi hàng hóa cũng ngày càng được 5 hoàn thiện, theo đó, lưu thông hàng hóa ra đời, rồi sau này là sự ra đời của thương mại. Quá trình phát triển của trao đổi hàng hóa là yếu tố thúc đẩy sự hình thành và phát triển nền kinh tế hàng hóa. Cũng trong quá trình phát triển này, bên cạnh thương mại hàng hóa, lĩnh vực thương mại dịch vụ cũng đã được hình thành và phát triển ngày càng đa dạng, phong phú. Trong nền kinh tế hàng hóa, mọi chủ thể kinh tế đều tham gia vào các hoạt động thương mại thông qua hành vi mua và bán. Các hoạt động này phụ thuộc vào bốn yếu tố cơ bản: 1) Hàng hóa và dịch vụ (đối tượng của hoạt động mua, bán); 2) Các chủ thể kinh tế (người mua hoặc người bán); 3) Tiền tệ (phương tiện thanh toán); 4) Thị trường (điều kiện thực hiện các hoạt động mua bán). Với tiếp cận đó, có thể nói thương mại là đối tượng nghiên cứu của nhiều lĩnh vực khoa học và nhiều môn học khác nhau, trong đó có môn học kinh tế thương mại đại cương. Môn học kinh tế thương mại đại cương là một khoa học kinh tế nghiên cứu bản chất và những nguyên lý kinh tế cơ bản của thương mại và chủ yếu trên góc độ vĩ mô, cụ thể: Thứ nhất, kinh tế thương mại đại cương nghiên cứu các mối quan hệ kinh tế diễn ra trong lĩnh vực trao đổi, lưu thông hàng hóa và cung ứng dịch vụ, bao gồm những mối quan hệ trực tiếp giữa người mua và người bán, cũng như mối quan hệ kinh tế có liên quan tới hoạt động mua, bán. Trên cơ sở đó, nhận biết được vai trò và những lợi ích to lớn và cả những tác động tiêu cực của thương mại đối với quốc gia, nền kinh tế - xã hội. Thứ hai, kinh tế thương mại đại cương nghiên cứu xu hướng phát triển kinh tế thương mại hàng hóa và dịch vụ, các điều kiện về thị trường, môi trường thương mại… trong mối quan hệ biện chứng với những tác động, điều tiết của hệ thống các qui luật kinh tế trong điều kiện nền kinh tế thị trường. Thứ ba, nghiên cứu những nguyên lý kinh tế căn bản phát triển thương mại mà điều kiện các nguồn lực phát triển có hạn trong khi nhu cầu là vô hạn. Hay nói cách khác, kinh tế thương mại đại cương hướng vào nghiên cứu những nguyên lý khoa học cơ bản nhất làm cơ sở cho việc hoạch định chiến lược và chính sách phát triển thương mại trong 6 điều kiện nguồn lực có hạn nhằm thỏa mãn nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội tối ưu ở từng giai đoạn phát triển của nền kinh tế. Kinh tế thương mại đại cương là một khoa học kinh tế nghiên cứu một lĩnh vực cụ thể trong nền kinh tế, đó là lĩnh vực lưu thông hàng hóa và cung ứng dịch vụ. Tuy nhiên, kinh tế thương mại đại cương nghiên cứu các vấn đề trên chủ yếu ở phạm vi vĩ mô, tức là trên phạm vi quốc gia, của một vùng, địa phương trong mối quan hệ mở với thương mại khu vực và toàn cầu. Các chủ thể kinh tế là các doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân tham gia vào hoạt động thương mại được nghiên cứu trong mối quan hệ với một chỉnh thể hợp thành nền thương mại của một quốc gia hay một vùng, địa phương. Cơ sở lý luận của kinh tế thương mại đại cương là kinh tế học chính trị Mác - Lênin, kinh tế học, các học thuyết về phát triển kinh tế, thương mại. Nội dung nghiên cứu của môn học Với đối tượng nghiên cứu đã nêu, môn học sẽ tập trung vào nghiên cứu các nội dung chủ yếu sau đây: Một là, môn học nghiên cứu cơ sở, quá trình hình thành và phát triển của trao đổi, bản chất kinh tế và chức năng của thương mại. Hai là, nghiên cứu những tác động của thương mại ở các phương diện và góc độ đến sự phát triển của một quốc gia hay địa phương, đặc biệt là về kinh tế. Ba là, nghiên cứu các vấn đề cơ bản về kinh tế thương mại hàng hóa và thương mại dịch vụ. Bốn là, nghiên cứu nguồn lực và hiệu quả kinh tế của thương mại, đồng thời nghiên cứu việc sử dụng nguồn lực và phát triển thương mại theo hướng bền vững. Năm là, nghiên cứu những lợi thế so sánh và hội nhập, phát triển kinh tế thương mại quốc tế của quốc gia. Các nội dung trên được nghiên cứu trong điều kiện nền kinh tế thị trường và bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế và có định hướng vào điều kiện của Việt Nam. Trong khuôn khổ chương trình và thời gian đào tạo, ngoài Chương 1 giới thiệu về Đối tượng, nội dung và 7 phương pháp nghiên cứu của môn học, chúng tôi kết cấu và trình bày các vấn đề trên thông qua 6 chương nội dung (từ chương 2 đến chương 7), đó là: Chương 2. Bản chất và chức năng của thương mại; Chương 3. Những tác động của thương mại; Chương 4. Thương mại hàng hóa; Chương 5. Thương mại dịch vụ; Chương 6. Lợi thế so sánh và hội nhập kinh tế thương mại; Chương 7. Nguồn lực và hiệu quả kinh tế thương mại. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA MÔN HỌC Là một khoa học kinh tế, bởi vậy phương pháp duy vật biện chứng được xem là phương pháp luận quan trọng được sử dụng trong nghiên cứu kinh tế thương mại đại cương. Cụ thể: Một là, nhận thức khoa học phải bắt đầu bằng sự quan sát các hiện tượng cụ thể biểu hiện các quá trình kinh tế, rồi dùng phương pháp trừu tượng hóa để tìm ra bản chất và tính qui luật của sự phát triển, sau đó là từ các mặt bản chất đến mối quan hệ nội tại, cơ chế tác động cụ thể của quá trình lưu thông hàng hóa, cung ứng dịch vụ. Hai là, thương mại là một bộ phận của quá trình tái sản xuất xã hội, các qui luật của lưu thông hàng hóa, cung ứng dịch vụ bắt nguồn từ hệ thống qui luật nói chung, do vậy cần phải có quan điểm hệ thống và toàn diện trong nghiên cứu cũng như trong trình bày các phạm trù của thương mại trong quan hệ và tác động qua lại với sản xuất, phân phối và tiêu dùng. Trong đó, sản xuất là điểm xuất phát, tiêu dùng là điểm kết thúc, phân phối và lưu thông là trung gian giữa sản xuất và tiêu dùng.