CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. 1 Sơ lược lịch sử nghiên cứu vấn đề Chọn nghề là một vấn đề có ý nghĩa quan trọng không chỉ với cá nhân, mà còn cả đối với xã hội. Chọn nghề không chỉ có nghĩa là chọn một công việc làm cụ thể nào đó, mà còn là việc chọn một cách sống cho tương lai, chọn một con đường sống cho mai sau. Vì thế khi bàn về vấn đề lựa chọn nghề đã có nhiều những ý kiến của các tác giả trong và ngoài nước.1 Nghiên cứu ở nước ngoài về vấn đề chọn nghề Theo nhà tâm lý học A.A Barbinova (1966): học sinh THPT ở Liên Xô thường có dự định được tiếp thu nền học vấn cao, không thích đi làm ngay.
Những nghề học sinh chọn tuỳ theo từng thời kỳ khác nhau và theo đặc điểm lứa tuổi giới tính. Chẳng hạn năm 1970 học sinh thường hứng thú với những nghề thuộc lĩnh vực sản xuất vật chất, thế nhưng năm 1985 học sinh thành phố lại hứng thú với những nghề thuộc lĩnh vực xã hội hơn các nghề khác. Các nhà nghiên cứu này cũng chỉ ra sự khác biệt về giới tính ảnh hưởng tới việc chọn nghề của học sinh: học sinh nữ thường quan tâm tới những nghề thuộc lĩnh vực y tế, giáo dục và nghệ thuật còn các em học sinh nam quan tâm tới những nghề kỹ thuật. Có nhiều tác giả cho rằng động cơ chi phối rất nhiều trong việc chọn nghề của học sinh: Như nghiên cứu của các tác giả A.
V Petropxki nguyên nhân hấp dẫn học sinh lựa chọn một nghề nghiệp nào đó là do tính chất sáng tạo của lao động; ý nghĩa xã hội và quy mô tiền lương cũng là những yếu tố quan trọng nhất thúc đẩy học sinh chọn nghề. Tác giả cho rằng các em học sinh quan tâm nhiều nhất đến giá trị xã hội của nghề sau đó mới đến giá trị vật chất. Nhà nghiên cứu N.D Levitov đã đưa ra một số động cơ bên trong và bên ngoài có ảnh hưởng đến sự lựa chọn nghề của học sinh. Tác giả nhận xét việc chọn nghề của học sinh liên quan nhiều đến hứng thú, năng lực và nguyện vọng trong khi chọn nghề.
A Kruchetxki cho rằng nghề được chọn không chỉ phù hợp với nguyện vọng của cá nhân mà còn phải đáp ứng yêu cầu của xã hội. Cụ thể nghề đó là phù hợp nếu: “khuynh hướng cá nhân đối với một dạng lao động nhất định, các năng lực đối với dạng lao động ấy và sự đánh giá các ý nghĩa xã hội của nó được kết hợp nhuần nhuyễn với nhau mang lại sự thỏa mãn về đạo đức cho con người và lợi ích tối đa cho xã hội”. [17, 23, 31] Trong các công trình nghiên cứu nhà tâm lý học E. M Pavluchenkov đã khẳng định những động cơ chiếm vai trò chủ đạo và tối quan trọng trong việc lựa chọn nghề của học sinh THPT là động cơ đạo đức và động cơ xã hội.
Theo ông, cấu trúc động cơ chọn nghề phụ thuộc rất nhiều vào tính tích cực lao động của học sinh, điều này được thể hiện trong việc tích cực tham gia nghiên cứu khoa học, cố gắng làm việc hết mình trong lao động, có hứng thú với các hoạt động cụ thể như việc đọc các tài liệu chuyên ngành. [24] Cũng như các nhà tâm lý học khác, nhà tâm lý E. M Pavlưuchenkov cũng cho rằng việc chọn nghề của học sinh bị chi phối bởi các nhóm động cơ. Ông cho rằng những học sinh tích cực tham gia các hoạt động liên quan đến học tập, lao động thì có cấu trúc động cơ chọn nghề tối ưu hơn các học sinh khác.Tuy nhiên tác giả cũng chưa đưa ra mô hình cấu trúc động cơ cụ thể đối với từng loại học sinh này mà chỉ đưa ra học sinh có “kiểu” động cơ nào trội hơn.
Bên cạnh những nghiên cứu về động cơ chọn nghề, có nhiều nhà tâm lý học Liên Xô cũng quan tâm nghiên cứu và nhấn mạnh yếu tố nhận thức nghề nghiệp trong việc lựa chọn nghề của học sinh. Như nhà tâm lý học V. V Tsêbưsêva cho rằng: “Học sinh chọn nghề nhưng chưa hiểu được đầy đủ ý nghĩa của việc lựa chọn đó, khi không có các kiến thức cần thiết về ngành nghề đã chọn” và “ngoài sự hiểu biết dù đó là tối thiểu về nghề đã chọn, còn phải đối chiếu những đặc điểm cá nhân của mình với những yêu cầu của nghề đó đã đề ra và đó là điều mà học sinh thường không tính đến”. 6 z Khi nghiên cứu về vấn đề này, M.
S NayMatk cũng đã nhận định: “thanh niên hãy còn biết rất ít cả những thuộc tính thực tế của những nghề hấp dẫn họ và cả những yêu cầu mà các nghề đó đã đề ra cho người lao động lẫn những khả năng tiềm tàng của bản thân mình”. Khi nghiên cứu về vấn đề nhận thức nghề nghiệp đa phần các nhà nghiên cứu đều cho rằng những sai lầm trong việc lựa chọn nghề đó là do hai nguyên nhân sau: Thứ nhất “học sinh lớn vì chưa có quan niệm rõ ràng và đa số về các nghề nên không thể định hướng đúng đắn về các nghề đó. Các em không biết bất cứ một nghề nào đó đều đề ra những yêu cầu đối với phẩm chất của con người”. Thứ hai đó là học sinh “không phải bao giờ cũng biết cách xác định một cách khách quan sự phù hợp nghề nghiệp của mình.
Những đặc trưng của nghề như tốc độ, tính chính xác của phản ứng, sự phối hợp những vận động, những đặc điểm cảm giác, tính linh hoạt của các quá trình thần kinh…”[23] Vì lý do trên mà ở các nước phát triển như: Mỹ, Đức, Pháp, Singapo, Hồng Công… những chỉ dẫn nghề nghiệp là một thành tố quan trọng trong giáo dục trung học, các nước này có sự định hướng tư vấn nghề nghiệp, phân luồng ngay từ những cấp cơ sở. [6] Theo một số nhà tâm lý học lý luận ở Mỹ như: G. A Maslow thì điều kiện để một người thỏa mãn với nghề nghiệp đó là: không có những thái độ tiêu cực khi bị đè nén, áp chế trong công việc; có mối quan hệ qua lại tốt với đồng sự, địa vị xã hội; có sự công bằng về tiền lương; có hứng thú với công việc và khả năng đáp ứng những kỹ năng đa dạng của công việc; có điều kiện khách quan của lao động, tính chất, điều kiện và công cụ lao động; độ lớn của tiền lương và sự thường xuyên của công việc. Theo Parsons Frenk - người được coi là là cha đẻ của việc chỉ dẫn nghề nghiệp ở Mỹ đã đưa ra các đặc điểm của lựa chọn nghề trên cơ sở nhận thức nghề đó là: 7 z - Người công nhân tương lai cần phải hiểu biết một cách rõ ràng về bản thân mình, về những năng lực của mình, về các kỹ năng hứng thú, kỳ vọng, về những hạn chế và các nguyên nhân của chúng.
- Sự hiểu biết về những yêu cầu và điều kiện để đạt được kết quả, ưu thế, nhược điểm, tiền công (phần thưởng), khả năng và tiền đề trong lĩnh vực khác nhau của công việc. - Mối tương quan đúng giữa hai nhóm các đặc điểm kể trên. Như vậy: các nhà tâm lý học Liên Xô và các nhà tâm lý học phuơng Tây đều nhận thấy sự cần thiết phải nâng cao hiểu biết về nghề nghiệp cho học sinh trong quá trình lựa chọn nghề, tuy nhiên các nghiên cứu đa phần tập trung nghiên cứu về động cơ chọn nghề và nhấn mạnh yếu tố nhận thức nghề nghiệp trong quá trình lựa chọn nghề của học sinh.2 Nghiên cứu ở Việt Nam Việc nghiên cứu lựa chọn nghề từ lâu đã được các nhà tâm lý học Việt Nam quan tâm như: - Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Ngọc Bích (1982) về động cơ lựa chọn nghề của thanh niên, tác giả đã đưa ra nhận xét ở thanh niên học sinh động cơ bên trong nổi bật hơn động cơ bên ngoài trong việc lựa chọn nghề. - Nghiên cứu của tác giả Phạm Nguyệt Lãng và Trần Anh về xu hướng nghề nghiệp của thanh niên và học sinh phổ thông, đã đưa ra nhận xét: thanh niên học sinh suy nghĩ về nghề nghiệp rất muộn, suy nghĩ đó luôn thay đổi và thiếu ổn định.
Các nghề thanh niên, học sinh lựa chọn là nghề lưu thông và dịch vụ. Vấn đề khoa học kỹ thuật chưa được thanh niên quan tâm và coi là một loại nghề say mê, yêu thích. - Vấn đề hướng nghiệp đã nhận được sự quan tâm nghiên cứu từ lâu của tác giả Phạm Tất Dong với công trình nghiên cứu “ Tư vấn hướng nghiệp”. Trong công trình nghiên cứu này tác giả chủ yếu bàn đến những nội dung của công tác hướng nghiệp như: lịch sử phát triển hệ thống hướng nghiệp ở các nước trên thế giới, bản chất khoa học của công tác hướng 8 z nghiệp, mục đích nhiệm vụ và vai trò của công tác hướng nghiệp, nội dung cơ bản và hình thức hướng nghiệp…[17].
- Tác giả Nguyễn Quang Uẩn: tiếp cận xu hướng nghề theo các chỉ số: Mức độ nhận thức nghề nghiệp, thái độ đối với nghề nghiệp, tính ổn định của thái độ, đặc điểm xu hướng nghề nghiệp của học sinh THPT, xác định được nghề mà học sinh biết nhiều nhất cũng như thái độ đánh giá của học sinh. Tác giả đã đưa ra nhận xét: “nhận thức về nghề của học sinh còn yếu, số nghề và các trường chuyên nghiệp chưa được học sinh biết đến nhiều. Hứng thú nghề nghiệp của học sinh hình thành muộn, chưa tập trung và rõ nét”. Ngoài ra có một số các công trình nghiên cứu của các tác giả bàn về việc hình thành “Tâm thế sẵn sàng lao động cho học sinh” của Phạm Hoàng Gia: bàn về nhu cầu được định hướng nghề nghiệp của học sinh, hứng thú của sinh viên các trong các trường sư phạm.
Luận án PTS của Phan Thị Tố Oanh nghiên cứu về “ Nhận thức và dự định chọn nghề của học sinh PTTH” (năm 1996), trong luận án này tác giả chủ yếu bàn đến: vai trò nhận thức trong lựa chọn nghề nghiệp, tác giả cho rằng dự định chọn nghề của học sinh có biểu hiện cao nhất ở hành động lựa chọn nghề. Tuy nhiên trong luận văn này tác giả nghiên cứu việc chọn nghề vào các trường đại học của các em học sinh THPT, mà chưa bàn đến khía cạnh chọn nghề vào học tại các trường nghề. Chúng tôi nhận thấy mảng nghiên cứu về dự định của các em học sinh với việc học nghề thực hành tại các trường dạy nghề hiện nay chưa nhận được sự quan tâm lưu ý của các nhà tâm lý học.