C¬ së lý luËn chung.Giíi thiÖu tæ chøc th¬ng m¹i thÕ giíi ( WTO).LÞch sö h×nh thµnh. Th¸ng 2 n¨m 1946, Héi ®ång kinh tÕ vµ x· héi Liªn HiÖp Quèc ®· triÖu tËp mét héi nghÞ bµn vÒ th¬ng m¹i vµ viÖc lµm. V¨n kiÖn cuèi cïng cña héi nghÞ nµy lµ HiÕn ch¬ng Lahabana. §©y lµ c¬ së ®Ó 23 níc th¬ng lîng ký NghÞ ®Þnh th t¹m thêi vÒ viÖc thi hµnh "HiÖp ®Þnh chung vÒ thuÕ quan vµ mËu dÞch (GATT) vµo ngµy 23 th¸ng 10 n¨m 1947, chÝnh thøc cã hiÖu lùc tõ ngµy 1 th¸ng 1 n¨m 1948.
Vµ thÕ lµ GATT, c«ng íc mang tÝnh chÊt l©m thêi, trë thµnh tho¶ thuËn ®a ph¬ng then chèt vÒ mËu dÞch toµn cÇu. HiÖp ®Þnh GATT trë thµnh v¨n kiÖn c«ng ph¸p quèc tÕ ®Çu tiªn ®iÒu chØnh quan hÖ th¬ng m¹i gi÷a c¸c quèc gia mang tÝnh chÊt ®a ph¬ng. NhiÖm vô chÝnh cña GATT lµ tù do ho¸ th¬ng m¹i, c¾t gi¶m thuÕ quan, b·i bá c¸c h¹n chÕ vÒ nhËp khÈu vµ chÊm døt mäi ph©n biÖt ®èi xö vÒ kinh tÕ vµ bu«n b¸n gi÷a c¸c níc. BÊt cø sù thay ®æi nµo trong hiÖp ®Þnh còng ®ßi hái ph¶i ®îc tÊt c¶ c¸c thµnh viªn ®ång ý.
NÕu cã sù tranh chÊp, mäi thµnh viªn ph¶i ®ång thuËn vÒ gi¶i ph¸p. Khi GATT ra ®êi, c¸c quèc gia chØ xem ®©y lµ mét gi¶i ph¸p dung hoµ t¹m thêi nhng trªn thùc tÕ nã tån t¹i trong mét thêi gian dµi. GATT ®· tr¶i qua b¶y vßng ®µm ph¸n, kh«ng kÓ vßng khai sinh ra nã gåm: 1949 (vßng Annecy), 1951 (vßng Torquay), 1956 1 (vßng Geneva), 1960 - 1961 (vßng Dillon), 1964 - 1967 (vßng Kennedy), 1973 - 1979 (vßng Tokyo) vµ 1986 - 1994 (vßng Uruguay). Sau h¬n 40 n¨m tån t¹i cña m×nh, GATT ®· gãp phÇn ®¸ng kÓ vµo t¨ng trëng kinh tÕ thÕ giíi.
Nhng do c¬ chÕ gi¶i quyÕt tranh chÊp kh«ng hiÖu qu¶ vµ ngêi ®îc lîi chñ yÕu lµ Mü nªn c¸c quèc gia kh¸c ®ßi ph¶i cã mét tæ chøc thay thÕ GATT cã hiÖu qu¶ h¬n. Trong vßng Uruguay (vßng ®µm ph¸n cuèi cïng cña GATT) c¸c quèc gia thµnh viªn ®· ®ång thuËn thµnh lËp Tæ chøc th¬ng m¹i thÕ giíi (WTO) ®Ó kÕ vÞ GATT tõ ngµy 1 th¸ng 1 n¨m 1995. Tæ chøc th¬ng m¹i thÕ giíi (WTO) lµ tæ chøc quèc tÕ, lµ thiÕt chÕ ph¸p lý cña hÖ thèng th¬ng m¹i thÕ giíi quy ®Þnh c¸c nghÜa vô chñ yÕu mang tÝnh cam kÕt ®Ó x¸c ®Þnh c¸c chÝnh phñ x©y dùng vµ thùc thi luËt ph¸p vµ c¸c quy chÕ th¬ng m¹i trong níc nh thÕ nµo. HiÖn nay WTO lµ mét tæ chøc quèc tÕ cã quy m« lín nhÊt thÕ giíi (trõ Liªn HiÖp Quèc) víi 146 thµnh viªn chÝnh thøc.
Thªm vµo ®ã, tho¶ thuËn WTO còng cã quy m« kh¸ ®å sé víi 29 v¨n b¶n ph¸p quy riªng rÏ, bao qu¸t mäi thø tõ n«ng nghiÖp ®Õn v¶i vãc vµ may mÆc, tõ dÞch vô ®Õn mua s¾m cña chÝnh phñ, tõ nguån gèc hµng ho¸ ®Õn së h÷u trÝ tuÖ. Ngoµi ra cßn cã 25 v¨n b¶n bæ sung lµ tuyªn bè, quyÕt ®Þnh vµ ghi nhí cÊp bé trëng gi¶i thÝch râ c¸c nghÜa vô vµ cam kÕt cña c¸c thµnh viªn WTO. Nh vËy râ 2 rµng WTO cã nhiÒu kh¸c biÖt so víi GATT vµ chñ yÕu ë 5 ®iÓm c¬ b¶n sau: - GATT chØ lµ mét lo¹t quy ®Þnh, mét tho¶ thuËn ®a ph ¬ng kh«ng mang tÝnh chÊt thiÕt chÕ vµ chØ cã mét ban th ký ®iÒu phèi nhá. WTO lµ mét thiÕt chÕ thêng trùc, cã c¶ mét bé phËn v¨n phßng ®iÒu hµnh lín.
- C¸c quy ®Þnh cña GATT ®îc ¸p dông trªn c¬ së "l©m thêi". C¸c cam kÕt cña WTO lµ toµn bé vµ thêng trùc. - C¸c quy ®Þnh cña GATT chØ ¸p dông ®èi víi bu«n b¸n hµng ho¸. WTO th× ngoµi hµng ho¸ cßn bao qu¸t c¶ th¬ng m¹i trong dÞch vô vµ th¬ng m¹i vÒ ph¬ng diÖn liªn quan ®Õn quyÒn së h÷u trÝ tuÖ.
- GATT lµ c«ng cô ®a ph¬ng, vµ tõ nh÷ng n¨m 1980, cã thªm nhiÒu hiÖp ®Þnh cña mét sè bªn nªn mang tÝnh chÊt chän lùa. HÇu hÕt c¸c hiÖp ®Þnh cña WTO lµ ®a ph¬ng vµ nh vËy ®ßi hái sù c¶m kÕt b¾t buéc cña tÊt c¶ c¸c thµnh viªn. - HÖ thèng xö lý tranh chÊp cña WTO nhanh h¬n, linh ®éng h¬n, vµ nh vËy gi¶m nguy c¬ bÕ t¾c so víi hÖ thèng cña GATT. ViÖc thùc thi còng ®îc b¶o ®¶m h¬n.
"GATT 1947" tån t¹i cho ®Õn cuèi n¨m 1995. Nhng "GATT 1994", bæ sung vµ cËp nhËt nã, lµ bé phËn tæng thµnh cña WTO vµ vÉn tiÕp tôc ph¸t huy chøc n¨ng t¸c dông vÒ th¬ng m¹i hµng ho¸ quèc tÕ trong tæ chøc míi nµy.Nguyªn t¾c ho¹t ®éng cña Tæ chøc th¬ng m¹i thÕ giíi. Nguyªn t¾c thø nhÊt: Kh«ng ph©n biÖt ®èi xö trong th¬ng m¹i quèc tÕ. Theo ®iÒu kho¶n vÒ "®·i ngé tèi huÖ quèc - MFN", mçi níc thµnh viªn sÏ dµnh sù u ®·i cña m×nh ®èi víi s¶n phÈm cña c¸c thµnh viªn kh¸c, kh«ng cã níc nµo dµnh lîi thÕ th¬ng m¹i ®Æc biÖt cho bÊt kú mét níc nµo kh¸c hay ph©n biÖt ®èi xö chèng l¹i níc ®ã.
TÊt c¶ ®Òu trªn c¬ së b×nh ®¼ng vµ chia sÎ lîi Ých vÒ mËu dÞch trong mäi lÜnh vùc. Mét lo¹i h×nh chèng ph©n biÖt ®èi xö kh¸c lµ "®èi xö quèc gia". Lo¹i h×nh nµy ®ßi hái khi hµng ho¸ th©m nhËp vµo mét thÞ trêng th× nã ph¶i ®îc ®èi xö kh«ng kÐm u ®·i so víi hµng ho¸ t¬ng tù s¶n xuÊt trong níc. Ngoµi ra, WTO cßn ®a ra c¸c ®iÒu kho¶n kh«ng cã sù ph©n biÖt ®èi xö kh¸c bao gåm c¸c hiÖp ®Þnh, c¸c quy t¾c vÒ xuÊt xø, kiÓm nghiÖm hµng ho¸ tríc khi giao hµng, vÒ biÖn ph¸p ®Çu t liªn quan ®Õn th¬ng m¹i vµ vÒ ¸p dông c¸c tiªu chuÈn vÖ sinh vµ kiÓm dÞch.Nguyªn t¾c thø hai: Th¬ng m¹i ngµy cµng ®îc tù do h¬n th«ng qua ®µm ph¸n.
NhiÒu lý thuyÕt kinh tÕ häc hiÖn ®¹i ®· chØ ra r»ng "lîi thÕ so s¸nh" lµ c¨n nguyªn cña th¬ng m¹i quèc tÕ. Tuy vËy lÞch sö vµ kinh nghiÖm cho thÊy, tÊt c¶ c¸c níc cã lîi thÕ, ch¼ng h¹n lîi thÕ vÒ chi phÝ lao ®éng hay nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn, còng cã thÓ trë thµnh kh«ng thÓ c¹nh tranh ®îc trong mét vµi s¶n phÈm hay dÞch vô khi nÒn kinh tÕ cña hä ph¸t triÓn. Tuy nhiªn, víi nh÷ng u thÕ cña nÒn kinh tÕ më, chóng cã kh¶ n¨ng c¹nh tranh ë 4 mét n¬i kh¸c. §©y lµ mét qu¸ tr×nh dÇn dÇn.
MÆt kh¸c b¶o hé qu¸ møc sÏ lµm nÒn kinh tÕ tr× trÖ, kh«ng hiÖu qu¶. ChÝnh v× nh÷ng lîi Ých trªn mµ mét trong nh÷ng môc tiªu mang tÝnh nguyªn t¾c cña WTO lµ ng¨n c¶n xu thÕ b¶o hé vµ tiÕn tíi xo¸ bá chñ nghÜa b¶o hé. ViÖc gi¶i quyÕt tranh chÊp trong WTO ®îc coi lµ mét yÕu tè trung t©m b¶o ®¶m cho viÖc vËn hµnh th¬ng m¹i mét c¸ch an toµn vµ n»m trong dù kiÕn. C¸c thµnh viªn ph¶i dùa vµo cam kÕt kh«ng hµnh ®éng ®¬n ph¬ng chèng l¹i nh÷ng ®iÒu mµ hä coi lµ vi ph¹m luËt lÖ th¬ng m¹i, mµ ph¶i dùa vµo hÖ thèng gi¶i quyÕt tranh chÊp ®a ph¬ng vµ ph¶i tu©n thñ c¸c quy ®Þnh vµ ph¸n quyÕt cña hÖ thèng nµy.
Trong vßng 30 ngµy sau khi nhËn ®îc khiÕu kiÖn hoÆc kh¸ng ¸n, c¬ quan xö lý tranh chÊp (DSB) ph¶i häp ®Ó ph¸n quyÕt. Bªn bÞ kiÖn ph¶i tuyªn bè râ ý ®Þnh chÊp hµnh khuyÕn nghÞ. NÕu cã khã kh¨n trong viÖc tu©n thñ ngay lËp tøc th× cã thÓ ®îc DSB cho kÐo dµi "mét thêi gian hîp lý" ®Ó chÊp hµnh. Trong tr- êng hîp vÉn kh«ng chÊp hµnh ®îc th× thµnh viªn bÞ kiÖn ph¶i th- ¬ng lîng víi bªn nguyªn ®Ó x¸c ®Þnh nh÷ng ®iÒu kiÖn båi thêng cã thÓ chÊp nhËn ®îc cho c¶ hai phÝa - ch¼ng h¹n, gi¶m thuÕ suÊt vÒ mét sè lÜnh vùc nµo ®ã cã lîi cho bªn nguyªn.
NÕu sau 21 ngµy mµ yªu cÇu båi thêng vÉn cha ®îc tho¶ m·n th× bªn nguyªn cã thÓ ®Ò nghÞ DSB cho phÐp m×nh thùc hiÖn viÖc ®×nh chØ tho¶ nhîng hoÆc nghÜa vô víi phÝa bªn kia. 5 DSB sÏ ®ång ý víi ®Ò nghÞ nµy sau khi m·n h¹n 30 ngµy nãi trªn. Vô viÖc sÏ n»m trong nghÞ tr×nh cña DSB cho ®Õn khi ®· ®îc hoµn toµn gi¶i quyÕt. Nh vËy, DSB cã thÈm quyÒn duy nhÊt thµnh lËp c¸c héi ®ång xÐt xö, thô lý c¸c b¸o c¸o cña héi ®ång xÐt xö vµ kh¸ng c¸o, duy tr× gi¸m s¸t viÖc thùc thi c¸c ph¸n quyÕt vµ khuyÕn nghÞ, cho phÐp vËn dông c¸c biÖn ph¸p tr¶ ®òa trong nh÷ng trêng hîp kh«ng chÞu chÊp hµnh khuyÕn nghÞ.Nguyªn t¾c thø ba: Nguyªn t¾c dÔ dù ®o¸n.
HÖ thèng th¬ng m¹i ®a ph¬ng lµ mét sù cè g¾ng cña c¸c quèc gia nh»m cung cÊp cho c¸c nhµ ®Çu t, ngêi chñ, ngêi lao ®éng vµ ngêi tiªu dïng mét m«i trêng kinh doanh thuËn lîi ®Ó cã thÓ khuyÕn khÝch th¬ng m¹i, ®Çu t vµ t¹o c«ng ¨n viÖc lµm, còng nh c¸c c¬ héi vµ gi¸ c¶ thÊp trªn thÞ trêng. M«i trêng ®ã cÇn ®îc æn ®Þnh vµ cã kh¶ n¨ng dù ®o¸n tríc, ®Æc biÖt lµ víi nh÷ng c«ng viÖc liªn quan ®Õn ®Çu t vµ ph¸t triÓn. VÊn ®Ò mÊu chèt cña nh÷ng ®iÒu kiÖn th¬ng m¹i cã thÓ dù b¸o tríc lµ sù râ rµng cña luËt ph¸p trong níc, c¸c quy ®Þnh vµ thùc tiÔn. NhiÒu hiÖp ®Þnh cña WTO chøa ®ùng nh÷ng ®iÒu kho¶n râ rµng ®ßi hái ph¶i c«ng bè trong toµn quèc, vÝ dô th«ng qua c¸c b¸o chÝ, c¸c ph¬ng tiÖn th«ng tin ®¹i chóng hay th«ng b¸o chÝnh thøc víi WTO.
PhÇn lín c«ng viÖc cña c¸c quan chøc WTO cã liªn quan lµ xem xÐt l¹i nh÷ng th«ng b¸o nµy. ViÖc gi¸m s¸t nµy sÏ cung cÊp thªm c¸c biÖn ph¸p nh»m khuyÕn khÝch sù râ rµng cña c¸c ®iÒu luËt vµ c¸c quy ®Þnh ë c¶ ph¹m vi trong níc vµ quèc tÕ.Nguyªn t¾c thø t: Nguyªn t¾c t¹o ra m«i trêng c¹nh tranh b×nh ®¼ng. WTO lµ mét tæ chøc híng tíi tù do ho¸ th¬ng m¹i trªn toµn cÇu nhng hiÖn t¹i nã vÉn chÊp nhËn mét sè d¹ng b¶o hé (thuÕ.) mµ WTO cho phÐp c¸c níc thµnh viªn sö dông ®Ó chèng tr¶ l¹i mäi biÖn ph¸p cã thÓ g©y mÐo mã vÒ gi¸ c¶ trong níc hoÆc g©y tæn h¹i cho chÝnh níc b¹n hµng nh viÖc b¸n ph¸ gi¸, trî cÊp ®Çu vµo, ¸p dông c¸c biÖn ph¸p phô thu ®èi víi hµng nhËp khÈu ®Ó b¶o hé néi ®Þa, sö dông c¸c hµng rµo thuÕ ®Ó h¹n chÕ hoÆc h¹n chÕ bu«n b¸n. Theo nguyªn t¾c nµy buéc c¸c thµnh viªn ph¶i ®a ra nh÷ng øng xö c«ng b»ng víi c¸c níc b¹n hµng nh gi¶m bít c¸c b¶o hé, râ rµng c¸c luËt lÖ th¬ng m¹i, ®a ra c¸c biÖn ph¸p b¶o hé trÝ tuÖ.
C¸c quy t¾c vÒ kh«ng ph©n biÖt ®èi xö ®îc ®a ra ®¶m b¶o ho¹t ®éng th¬ng m¹i b×nh ®¼ng; t¬ng tù c¸c quy t¾c vÒ chèng ph¸ gi¸ vµ trî cÊp nh»m môc ®Ých ®ã.