phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm có 4 chƣơng, 11 tiết: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận, thực tiễn về việc làm, giải quyết việc làm cho lao động ở nông thôn. Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu. Chƣơng 3: Thực trạng giải quyết việc làm cho lao động nông thôn ở tỉnh Quảng Bình. Chƣơng 4: Quan điểm và giải pháp giải quyết việc làm cho lao động nông thôn ở tỉnh Quảng Bình đến năm 2020.
4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VỀ VIỆC LÀM, GIẢI QUYẾT VIỆC LÀM CHO LAO ĐỘNG Ở NÔNG THÔN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Những công trình đã công bố liên quan đến nội dung luận văn Trong những năm qua, đã có nhiều công trình, bài viết về việc làm và giải quyết việc làm cho ngƣời lao động nói chung và cho lao động nông thôn nói riêng ở các góc độ, khía cạnh khác nhau. Trong đó, các công trình tiêu biểu liên quan trực tiếp đến nội dung luận văn có thể chia thành 3 nhóm: Nhóm 1, gồm những bài nghiên cứu các vấn đề chung về giải quyết việc làm cho ngƣời lao động; nhóm 2, gồm những bài nghiên cứu về giải quyết việc làm cho lao động nông thôn tại các địa phƣơng; nhóm 3, gồm những bài nghiên cứu về lao động và việc làm tại tỉnh Quảng Bình.
Các công trình nghiên cứu thuộc nhóm 1 có thể kể đến là: Nguyễn Hữu Dũng và Trần Hữu Trung, 1997. “Chính sách giải quyết việc làm ở Việt Nam”. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội. Các tác giả đã phân tích vị trí, vai trò của chính sách việc làm trong hệ thống chính sách xã hội ở Việt Nam, đồng thời đƣa ra các khái niệm về lao động, thị trƣờng lao động, việc làm, thực trạng vấn đề việc làm ở Việt Nam và phƣơng hƣớng giải quyết, khuyến nghị, định hƣớng một số chính sách cụ thể về việc làm và mô hình tổng quát về chƣơng trình quốc gia xúc tiến việc làm.
“Dạy nghề cho nông dân là giải pháp quan trọng phát triển tam nông bền vững”. Tạp chí Lao động và Xã hội, số 9. Trên cơ sở số liệu thực tế đạt đƣợc tại các vùng nông thôn, bài viết đánh giá những thành tựu căn bản đạt đƣợc ở các khu vực nông nghiệp nông thôn trong quá trình CNH, 5 HĐH, trong đó, phân tích sâu phƣơng diện chất lƣợng nguồn nhân lực và chất lƣợng đời sống nông dân. Bài viết cho rằng để làm tăng thêm hiệu quả của những chủ trƣơng, chính sách, đề án của Đảng và Nhà nƣớc về nâng cao chất lƣợng nguồn nhân lực và chất lƣợng cuộc sống thì dạy nghề cho nông dân là một giải pháp cần phải đặc biệt quan tâm.
Đồng thời tác giả cũng đã đƣa ra một số những khó khăn, thách thức gặp phải khi thực hiện chủ trƣơng này. “Giải quyết việc làm ở nông thôn và những vấn đề đặt ra”. Tạp chí Con số và sự kiện, số 8. Bài viết chủ yếu nêu lên thực trạng của vấn đề giải quyết việc làm ở nông thôn, những biện pháp và kết quả cơ bản trong việc giải quyết việc làm cho ngƣời lao động thời gian qua, trong đó, tác giả đã đi sâu vào phân tích các hạn chế, khó khăn, nguyên nhân của những hạn chế, từ đó đặt ra một số nhiệm vụ trọng tâm cần thực hiện để nâng cao hiệu quả công tác giải quyết việc làm.
Phạm Đức Thành và các cộng sự, 2004. “Lao động và việc làm từ đổi mới đến nay”. Trong cuốn sách Một số vấn đề kinh tế - xã hội Việt Nam thời kỳ đổi mới do GS.TS Nguyễn Văn Thƣờng (Chủ biên), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội. Các tác giả đã đánh giá hiện trạng lao động và việc làm của Việt Nam trong gần 20 năm và khẳng định, trong những năm qua, tốc độ tăng nguồn lao động đƣợc hạn chế, cơ cấu nguồn lao động đang có xu hƣớng thay đổi tích cực, số lao động có việc làm tăng lên, hàng năm tạo thêm nhiều việc làm mới, cơ cấu lao động làm việc theo nhóm ngành đã có chuyển biến tích cực; tuy nhiên, nguồn lao động ở nƣớc ta vẫn phân bố không đều theo lãnh thổ, chất lƣợng lao động chƣa cao, tỷ lệ sử dụng thời gian lao động ở nông thôn tăng chậm.
Việc tăng tỷ lệ thời gian lao động ở nông thôn luôn đƣợc coi là nhiệm vụ quan trọng trong chính sách phát triển kinh tế xã hội của Đảng và Nhà nƣớc ta. Trên cơ sở phân tích, các tác giả đƣa ra các giải pháp để phát triển việc làm và nguồn lao động trong thời gian tới. 6 Một số công trình thuộc nhóm 2 gồm có: Phạm Mạnh Hà, 2012.“Giải quyết việc làm cho lao động nông thôn tỉnh Ninh Bình trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá”. Luận án tiến sỹ kinh tế chính trị.
Học viện Chính trị Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh. Luận án đã đƣa ra cơ sở lý luận và thực tiễn về giải quyết việc làm cho lao động nông thôn trong quá trình CNH, HĐH; đánh giá thực trạng giải quyết việc làm cho lao động nông thôn tỉnh Ninh Bình trong quá trình CNH, HĐH thời gian qua đồng thời đƣa ra những phƣơng hƣớng chủ yếu và giải pháp cơ bản giải quyết việc làm cho lao động nông thôn tỉnh Ninh Bình trong thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH đến năm 2020. Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh, Đại học Thái Nguyên, 2011. “Giải pháp giải quyết việc làm và tăng thu nhập cho người lao động ở khu vực nông thôn tỉnh Thái Nguyên”.
Đề tài cấp Bộ lĩnh vực Kinh tế học. Đề tài đã đƣa ra các cơ sở lý luận cơ bản về việc làm, giải quyết việc làm, đặc diểm cơ bản của lao động nông thôn. Đặc biệt, các tác giả cho rằng, một khó khăn trong giải quyết việc làm cho lao động nông thôn là do ngƣời nông dân chỉ quen làm nông nghiệp. Đó là nghề nghiệp lâu đời của họ.
Muốn phát triển tiểu thủ công nghiệp thì cần có vốn và tay nghề kỹ thuật. Đối với những ngành nhƣ sửa chữa cơ khí, sửa chữa đồ điện và các đồ gia dụng khác, may mặc, dệt thảm…ngƣời lao động cần phải qua đào tạo. Tuy nhiên ở nông thôn không có trƣờng lớp, đến các trung tâm dạy nghề ở các thành phố thì với thu nhập của nông dân điều đó trở thành hết sức khó khăn. Vì vậy, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ ở nông thôn và đặc biệt là nông thôn miền núi phát triển rất yếu, quy mô nhỏ và hiệu quả thấp hơn rất nhiều so với tiềm năng có thể khai thác.
Thiếu việc làm ở nông thôn còn do lao động tăng nhanh, diện tích ruộng đất trên một lao động ngày càng giảm, cơ cấu kinh tế lạc hậu. Vì vậy, hiệu quả 7 lao động cũng thấp. Điều đó ảnh hƣởng đến thu nhập và mức sống của cƣ dân nông thôn. Một số công trình, bài viết tiêu biểu ở nhóm 3 gồm có: UBND tỉnh Quảng Bình và Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, 2014.
“Báo cáo khoa học Hội thảo Quốc gia về Quảng Bình 410 năm hình thành và phát triển”. Nhà xuất bản Chính trị - Hành chính. Cuốn sách là tuyển tập các bài viết của các GS, Phó GS, tiến sỹ, các nhà nghiên cứu trên mọi miền Tổ quốc và ở Quảng Bình viết về quá trình hình thành và phát triển vùng đất và tỉnh Quảng Bình, những chuyển biến cơ bản về kinh tế- xã hội Quảng Bình trong thực hiện đƣờng lối đổi mới đến nay. Đặc biệt, Sở Kế hoạch và Đầu tƣ tỉnh Quảng Bình với bài “ Những thành tựu kinh tế- xã hội nổi bật sau 25 năm tái lập tỉnh và định hướng phát triển trong thời gian tới”; Thạc sĩ Cái Thị Thuỳ Giang với bài “Những chuyển biến cơ bản về kinh tế- xã hội trong thời kỳ thực hiện đường lối đổi mới từ năm 1986 đến nay”, các bài viết đã khái quát tình hình kinh tế- xã hội của tỉnh và vấn đề giải quyết việc làm của tỉnh trong thời gian qua đã có nhiều chuyển biến.
Cùng với việc mở mang phát triển các chƣơng trình phát triển kinh tế trọng điểm, đa dạng hoá ngành nghề, loại hình kinh tế, tỉnh đã ban hành chính sách tạo môi trƣờng để ngƣời lao động tự tạo việc làm. Tuy nhiên, vấn đề giải quyết việc làm cho lao động vẫn còn nhiều khó khăn, cần phải tiếp tục tăng cƣờng. Trên cơ sở đó, các tác giả đã đề xuất các giải pháp đƣa Quảng Bình phát triển nhanh và bền vững. “Đánh giá công tác đào tạo nghề nông nghiệp cho lao động nông thôn theo chương trình mục tiêu quốc gia về dạy nghề trên địa bàn tỉnh Quảng Bình”.
Luận văn thạc sỹ kinh tế, Đại học Kinh tế Huế. Luận văn nêu rõ, đào tạo nghề cho lao động nông thôn vẫn luôn là một trong những chính sách xã hội lớn và là nhiệm vụ quan trọng. Chính vì vậy, đào tạo nghề cho lao động nông thôn luôn đƣợc các cấp, các ngành quan tâm và xác định rõ nhiệm vụ. Mặt 8 khác, nó là một trong những nội dung chủ yếu để tạo ra nguồn nhân lực, kỹ thuật thúc đẩy nền kinh tế - xã hội phát triển.
Tuy nhiên, công tác dạy nghề nói chung và dạy nghề nông nghiệp cho lao động nông thôn nói riêng của tỉnh Quảng Bình vẫn chƣa đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa - hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn trong điều kiện kinh tế thị trƣờng định hƣớng XHCN và hội nhập quốc tế. Việc triển khai công tác này còn chậm, thiếu đồng bộ, chƣa phù hợp với đặc điểm của từng địa phƣơng, ngành kinh tế; thiếu định hƣớng dài hạn, chƣa gắn với quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội, quy hoạch nông thôn mới, nhất là quy hoạch sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ và thị trƣờng. Một số nơi, dạy nghề còn chạy theo số lƣợng; chất lƣợng thấp, chƣa phù hợp với nhu cầu của ngƣời học và ngƣời sử dụng lao động. Tƣ vấn, hƣớng nghiệp học nghề chƣa phù hợp với điều kiện, khả năng của mình và nhu cầu của xã hội.
Mạng lƣới cơ sở dạy nghề còn nhiều bất cập, cơ sở vật chất, thiết bị chƣa đáp ứng yêu cầu; đội ngũ cán bộ quản lý nhà nƣớc về dạy nghề thiếu về số lƣợng và yếu về nghiệp vụ. Công tác kiểm tra, giám sát còn hạn chế. Công tác tuyên truyền, phổ biến về dạy nghề cho lao động nông thôn chƣa sát thực tế, chƣa phong phú về hình thức.
