Tổng quan nghiên cứu

Quản lý thu ngân sách nhà nước giữ vai trò nòng cốt trong việc huy động nguồn lực tài chính công nhằm phục vụ các mục tiêu phát triển kinh tế, đảm bảo an sinh xã hội và củng cố quốc phòng an ninh tại các địa phương. Trong giai đoạn 2014 - 2016, thành phố Thái Bình đã đạt được những bước tiến vượt bậc trong hoạt động tài chính công, thể hiện qua quy mô thu ngân sách nhà nước tăng từ 312,691 tỷ đồng năm 2014 lên mức đỉnh điểm 492,875 tỷ đồng năm 2015 (đạt 189% dự toán pháp lệnh) và duy trì ở mức 454,788 tỷ đồng năm 2016 (đạt 131% dự toán pháp lệnh). Tuy nhiên, thực tiễn quản lý nguồn thu tại địa bàn trung tâm tỉnh lỵ này vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng: hệ thống văn bản hướng dẫn còn chồng chéo, năng lực cán bộ chuyên môn ở cấp cơ sở chưa đồng đều, tình trạng nợ đọng thuế trong khu vực kinh tế ngoài quốc doanh kéo dài và sự phối hợp liên ngành giữa cơ quan thuế, tài chính, kho bạc đôi lúc còn thiếu tính đồng bộ.

Xuất phát từ thực trạng đó, đề tài tập trung nghiên cứu toàn diện công tác quản lý thu ngân sách nhà nước trên địa bàn thành phố Thái Bình trong mốc thời gian 3 năm từ 2014 đến 2016. Mục tiêu cụ thể là đánh giá hệ thống quy trình lập kế hoạch dự toán, tổ chức hành thu, kiểm tra giám sát và phân tích các yếu tố tác động đến hiệu quả thu ngân sách tại 19 xã, phường trực thuộc. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc lượng hóa các chỉ tiêu thực chứng, giúp địa phương thiết lập cơ chế kiểm soát thất thu, ổn định nguồn thu thuế - phí ngoài tiền sử dụng đất đạt mức tăng trưởng bình quân trên 17%/năm, tạo tiền đề vững chắc cho việc cân đối ngân sách và tái đầu tư hạ tầng đô thị trong giai đoạn tiếp theo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết tài chính công hiện đại kết hợp với mô hình quản trị công mới nhằm phân tích mối quan hệ giữa nhà nước và người nộp thuế trong quá trình động viên các nguồn lực xã hội. Luận văn tiếp cận hoạt động thu ngân sách theo chu trình quản lý khép kín bốn giai đoạn: lập kế hoạch dự toán thu ngân sách, tổ chức bộ máy hành thu, triển khai thực hiện nghĩa vụ thu nộp và kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm.

Nghiên cứu làm rõ 5 khái niệm chuyên ngành then chốt:

  • Ngân sách nhà nước theo quy định tại Điều 4 Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.
  • Quản lý thu ngân sách nhà nước là quá trình cơ quan công quyền sử dụng quyền lực kinh tế - chính trị để huy động các khoản thuế, phí, lệ phí bắt buộc vào quỹ tiền tệ tập trung.
  • Phân cấp quản lý ngân sách là sự phân định thẩm quyền và trách nhiệm giữa chính quyền các cấp theo Nghị định 163/2016/NĐ-CP.
  • Thuế ngoài quốc doanh đại diện cho nghĩa vụ tài chính của khu vực kinh tế tư nhân và hộ cá thể.
  • Kiểm soát nợ đọng thuế là quy trình nghiệp vụ nhằm chống thất thu và thu hồi kịp thời các khoản nợ thuế theo quy định của Luật Quản lý thuế.

Cơ sở lý luận khẳng định quan điểm nguyên tắc: Quốc hội thực hiện quyền lập pháp về ngân sách, còn quyền hành pháp giao cho Chính phủ thực hiện, bảo đảm tính công bằng, minh bạch và nuôi dưỡng nguồn thu bền vững.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ nguồn dữ liệu thứ cấp và sơ cấp để đảm bảo tính chuẩn xác và độ tin cậy khoa học. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ Niên giám thống kê giai đoạn 2014 - 2016 của Chi cục Thống kê thành phố Thái Bình, báo cáo quyết toán thu chi của Chi cục Thuế và Phòng Tài chính - Kế hoạch thành phố.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích với tổng quy mô mẫu là 77 đối tượng khảo sát trực tiếp:

  • Nhóm cấp thành phố gồm 07 cán bộ chủ chốt: Trưởng phòng Tài chính - Kế hoạch, Chi cục trưởng Chi cục Thuế, Giám đốc Kho bạc Nhà nước thành phố và 04 Đội trưởng đội thuế chuyên trách.
  • Nhóm cấp cơ sở gồm 10 cán bộ lãnh đạo: Chủ tịch UBND và Kế toán ngân sách tại 05 xã, phường đại diện. Việc lựa chọn 05 điểm nghiên cứu dựa trên tiêu chí phản ánh đầy đủ các diện mạo thu ngân sách gồm: xã Đông Hòa và xã Vũ Đông (đại diện nhóm thu vượt chỉ tiêu), phường Tiền Phong và xã Vũ Lạc (đại diện nhóm chưa đạt chỉ tiêu), phường Trần Lãm (đại diện nhóm hoàn thành kế hoạch).
  • Nhóm đối tượng nộp ngân sách gồm 60 cá nhân, đại diện doanh nghiệp và hộ sản xuất kinh doanh trên địa bàn.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả (tính toán số tuyệt đối, tương đối, tốc độ tăng trưởng bình quân) kết hợp phương pháp so sánh định mức và phân tích cơ cấu tài chính là nhằm nhận diện chính xác sự biến động của từng sắc thuế theo thời gian và không gian. Timeline nghiên cứu tập trung thu thập, xử lý số liệu giai đoạn 2014 - 2016 và tiến hành kiểm chứng chuyên gia để hoàn thiện báo cáo khoa học vào năm 2017 - 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực chứng tại thành phố Thái Bình giai đoạn 2014 - 2016 ghi nhận 4 phát hiện quan trọng:

  • Tổng thu ngân sách nhà nước liên tục hoàn thành vượt mức dự toán pháp lệnh được giao. Năm 2014, số thu toàn thành phố đạt 312,691 tỷ đồng, bằng 142% dự toán. Năm 2015, tổng thu tăng vọt lên 492,875 tỷ đồng, đạt 189% dự toán pháp lệnh (tăng 54% so với năm 2014). Năm 2016, tổng thu đạt 454,788 tỷ đồng, bằng 131% dự toán. Đáng chú ý, nếu loại trừ tiền sử dụng đất, nguồn thu thuần túy từ thuế và phí tăng trưởng rất vững chắc: từ 142,536 tỷ đồng năm 2014 lên 177,036 tỷ đồng năm 2015 (tăng 18%) và đạt 213,155 tỷ đồng năm 2016 (tăng 17% so với cùng kỳ).

  • Cơ cấu các sắc thuế chủ lực ghi nhận sự chuyển dịch tích cực nhưng phân bổ chưa đồng đều. Thuế khu vực ngoài quốc doanh tăng từ 74,916 tỷ đồng năm 2014 (102% dự toán) lên 100,058 tỷ đồng năm 2015 (132% dự toán) và chạm mốc 105,133 tỷ đồng năm 2016 (121% dự toán). Thuế thu nhập cá nhân có tốc độ bứt phá mạnh nhất khi tăng từ 11,498 tỷ đồng năm 2014 lên 21,850 tỷ đồng năm 2016, đạt 164% dự toán và tăng 59,28% so với năm 2015. Lệ phí trước bạ năm 2016 đạt 66,067 tỷ đồng, vượt 154% dự toán giao. Ngược lại, số thu từ hộ kinh doanh cá thể có xu hướng chững lại, giảm từ 10,589 tỷ đồng năm 2014 xuống 9,741 tỷ đồng năm 2016, chỉ đạt 93% dự toán.

  • Công tác tuyên truyền hỗ trợ và đào tạo nghiệp vụ được mở rộng quy mô rõ rệt. Tần suất tổ chức đối thoại với người nộp thuế tăng từ 2 buổi năm 2014 lên 4 buổi năm 2016 (tăng bình quân 141,42%/năm). Số ấn phẩm tuyên truyền phát hành tăng từ 1.800 bản lên 2.500 bản. Về đào tạo nội bộ, số lượng cán bộ cấp thành phố được tập huấn tăng bình quân 122,47%/năm, cán bộ xã phường tăng 108,23%/năm và số lượng người nộp thuế được tập huấn nâng cao nhận thức tăng gấp 2 lần, từ 100 người năm 2014 lên 200 người năm 2016.

  • Công tác thanh tra, kiểm tra và cưỡng chế thu hồi nợ thuế đạt hiệu quả thực chất. Hàng năm, lực lượng kiểm tra chuyên ngành đã tiến hành rà soát hàng trăm lượt doanh nghiệp, thực hiện truy thu và xử phạt vi phạm hành chính 2,805 tỷ đồng, giảm số lỗ kê khai sai 7,182 tỷ đồng và giảm khấu trừ thuế giá trị gia tăng 395 triệu đồng, góp phần đáng kể vào việc lập lại kỷ cương tài chính địa phương.

Thảo luận kết quả

Kết quả tăng trưởng thu ngân sách vượt bậc bắt nguồn từ sự phục hồi và chuyển dịch mạnh mẽ của cơ cấu kinh tế thành phố Thái Bình. Đến năm 2016, khu vực công nghiệp - xây dựng chiếm tỷ trọng chi phối 68,7% (tương đương giá trị 15.172,3 tỷ đồng), khu vực thương mại - dịch vụ chiếm 28,1% (tương đương 6.007 tỷ đồng), trong khi nông nghiệp chỉ còn chiếm 3,2% tổng giá trị sản xuất. Sự bùng nổ của các dự án xây dựng cơ bản vãng lai đã mang lại nguồn thu 27,356 tỷ đồng năm 2016, đóng góp gần 30% tổng thu thuế ngoài quốc doanh của thành phố.

Khi đối chiếu với thực tiễn các địa phương khác, mô hình chỉ đạo của thành phố Thái Bình có nhiều nét tương đồng với kinh nghiệm của thành phố Vĩnh Yên trong việc thiết lập Ban Chỉ đạo chống thất thu ngân sách liên ngành để thu hồi hơn 115,5 tỷ đồng nợ đọng năm 2015. Đồng thời, bài học biểu dương các doanh nghiệp tiêu biểu tại thành phố Hải Phòng (nơi vinh danh Công ty Xi măng Chin-phong nộp 259 tỷ đồng, Công ty Nhựa Phú Lâm nộp 52,8 tỷ đồng năm 2015) cũng chỉ ra rằng việc đồng hành cùng doanh nghiệp là chìa khóa gia tăng số thu tự nguyện.

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh trực quan qua đồ thị tăng trưởng tổng thu ngân sách kết hợp bảng cơ cấu tỷ trọng các nguồn thu giai đoạn 2014 - 2016, cho thấy sự phụ thuộc nhất định vào các khoản thu phát sinh không thường xuyên như tiền sử dụng đất và xây dựng vãng lai. Điều này đòi hỏi cơ quan tài chính phải sớm tái cơ cấu nguồn thu theo hướng bền vững hơn, tập trung vào sản xuất kinh doanh nội tại.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác quản lý thu ngân sách trên địa bàn thành phố Thái Bình giai đoạn 2018 - 2025, bốn nhóm giải pháp đồng bộ cần được triển khai quyết liệt:

  • Hoàn thiện công tác lập kế hoạch và dự toán thu ngân sách: Chi cục Thuế thành phố chủ trì, phối hợp với Phòng Tài chính - Kế hoạch tiến hành rà soát, điều tra toàn diện 100% các cơ sở sản xuất kinh doanh, hộ khoán và doanh nghiệp mới thành lập trên địa bàn. Thiết lập hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa nhằm nâng cao độ chính xác của dự toán thu hàng năm đạt tối thiểu 95% so với thực tế phát sinh, hoàn thành việc xây dựng kế hoạch dự toán chi tiết trước ngày 30 tháng 7 hàng năm.

  • Kiện toàn bộ máy quản lý và hiện đại hóa quy trình hành thu: UBND thành phố Thái Bình chỉ đạo tổ chức đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên sâu cho 100% cán bộ công chức thuế và cán bộ tài chính xã, phường. Đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý công, phấn đấu nâng tỷ lệ người nộp thuế thực hiện kê khai và nộp thuế điện tử đạt trên 98% trong giai đoạn 2018 - 2020, rút ngắn thời gian xử lý thủ tục hành chính xuống dưới 15 phút tại bộ phận một cửa.

  • Tăng cường các biện pháp chống thất thu và xử lý nợ đọng thuế: Thành lập Ban Chỉ đạo liên ngành chống thất thu ngân sách thành phố gồm lực lượng Công an, Thuế, Quản lý thị trường và Kho bạc Nhà nước. Triển khai các biện pháp cưỡng chế tài khoản ngân hàng, thông báo công khai doanh nghiệp chây ỳ trên các phương tiện thông tin đại chúng định kỳ hàng tháng, đặt mục tiêu kéo giảm tỷ lệ nợ đọng thuế xuống dưới mức 5% tổng thu ngân sách địa phương trước năm 2020.

  • Đổi mới công tác thanh tra, kiểm tra và nâng cao hiệu quả phối hợp liên ngành: Chi cục Thuế thành phố tăng cường thanh tra chuyên đề đối với các lĩnh vực có mức độ rủi ro cao như kinh doanh bất động sản, xây dựng tư nhân và thương mại điện tử, đảm bảo tỷ lệ kiểm tra đạt tối thiểu 15% - 20% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động mỗi năm. Cơ quan Kho bạc Nhà nước và các ngân hàng thương mại tăng cường kết nối dữ liệu tự động để khấu trừ thuế vãng lai ngay tại nguồn giải ngân vốn đầu tư.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả thực chứng của luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng:

  • Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương: Lãnh đạo UBND thành phố, UBND các xã, phường và cơ quan tài chính địa phương có thể vận dụng trực tiếp mô hình tổ chức bộ máy, quy trình phân cấp quản lý nguồn thu và cơ chế ủy nhiệm thu thuế cấp xã nhằm tối ưu hóa nguồn lực tài chính công trên địa bàn quản lý.

  • Cán bộ nghiệp vụ ngành Thuế, Tài chính và Kho bạc Nhà nước: Cung cấp tài liệu cẩm nang thực hành chuyên sâu về kỹ năng lập dự toán ngân sách, phương pháp phân loại quản lý rủi ro nợ đọng thuế và kinh nghiệm điều hành ban chỉ đạo chống thất thu liên ngành cấp huyện, thành phố.

  • Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Kinh tế: Là tài liệu nghiên cứu tham khảo chuẩn mực về chuyên ngành Quản lý kinh tế và Tài chính công, mang lại bộ khung lý luận hoàn chỉnh, hệ thống chỉ tiêu lượng hóa thực tế và phương pháp tiếp cận điều tra xã hội học có độ tin cậy cao.

  • Cộng đồng doanh nghiệp và người nộp thuế: Giúp các chủ doanh nghiệp, hộ sản xuất kinh doanh nắm bắt rõ ràng các quy định pháp luật thuế mới, hiểu đúng quyền lợi và nghĩa vụ tài chính, từ đó nâng cao tính tự giác tuân thủ và hạn chế tối đa các rủi ro pháp lý về xử phạt vi phạm hành chính.

Câu hỏi thường gặp

  • Yếu tố nào đóng vai trò quyết định giúp thu ngân sách thành phố Thái Bình vượt dự toán giai đoạn 2014 - 2016? Sự tăng trưởng vượt bậc đến từ sự bứt phá của ngành công nghiệp - xây dựng chiếm 68,7% cơ cấu kinh tế cùng sự chỉ đạo quyết liệt của UBND thành phố, đưa tổng thu năm 2015 đạt 492,875 tỷ đồng, tương đương 189% dự toán pháp lệnh.

  • Nghiên cứu đã áp dụng phương pháp chọn mẫu khảo sát như thế nào để đảm bảo tính đại diện? Luận văn sử dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích, khảo sát 77 cá nhân tại 5 xã phường đặc trưng cho 3 mức độ thu ngân sách: vượt chỉ tiêu tại Đông Hòa, Vũ Đông; hoàn thành tại Trần Lãm; chưa đạt tại Tiền Phong, Vũ Lạc.

  • Biện pháp nào được chứng minh là hiệu quả nhất trong xử lý nợ đọng thuế tại địa phương? Kinh nghiệm liên ngành giữa cơ quan Thuế, Công an và Kho bạc trong việc phong tỏa tài khoản ngân hàng và trích thu tại nguồn giải ngân vốn đầu tư công đã giúp kiểm soát chặt chẽ nghĩa vụ tài chính của các nhà thầu vãng lai.

  • Đâu là hạn chế lớn nhất trong công tác quản lý thu ngân sách tại các xã, phường? Trình độ chuyên môn của đội ngũ kế toán ủy nhiệm thu cấp xã còn hạn chế, chưa thành thạo ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý bộ thuế hộ kinh doanh cá thể, dẫn đến thất thu thuế khoán tại một số địa bàn.

  • Công tác thanh tra, kiểm tra thuế trong giai đoạn 2014 - 2016 mang lại kết quả cụ thể ra sao? Cơ quan thuế đã xử lý truy thu và xử phạt vi phạm 2,805 tỷ đồng, đồng thời giảm số lỗ kê khai không hợp lý 7,182 tỷ đồng và giảm khấu trừ thuế giá trị gia tăng 395 triệu đồng cho ngân sách nhà nước.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về công tác quản lý thu ngân sách nhà nước tại đô thị loại hai trực thuộc tỉnh.
  • Đánh giá chân thực bức tranh thu ngân sách thành phố Thái Bình giai đoạn 2014 - 2016 với số thu thuế, phí tăng trưởng bình quân trên 17%/năm, khẳng định vai trò trụ cột của khu vực kinh tế ngoài quốc doanh.
  • Chỉ rõ các nút thắt then chốt về trình độ cán bộ cơ sở, thất thu thuế hộ kinh doanh cá thể và tình trạng nợ đọng kéo dài trong lĩnh vực xây dựng cơ bản.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp khả thi gắn liền với lộ trình hiện đại hóa hành chính, số hóa quy trình thu thuế và siết chặt kỷ luật tài khóa giai đoạn 2018 - 2025.
  • Kêu góp phần chuyển biến nhận thức của toàn bộ máy công quyền, các cơ quan ban ngành và cộng đồng doanh nghiệp cần chủ động phối hợp chặt chẽ để xây dựng nền tài chính công vững mạnh, minh bạch và bền vững.