phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Luận văn gồm có 4 chương: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về ngân sách và quản lý thu ngân sách Nhà nƣớc. Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu. Chương 3: Kết quả khảo sát và thực trạng công tác quản lý thu ngân sách nhà nước trên địa bàn thành phố Bắc Ninh giai đoạn 2011 - 2013 Chƣơng 4: Giải pháp tăng cƣờng quản lý thu ngân sách Nhà nƣớc trên địa bàn thành phố Bắc Ninh. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 6 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NGÂN SÁCH VÀ QUẢN LÝ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1.
Lý luận chung về ngân sách Nhà nƣớc và quản lý thu ngân sách Nhà nƣớc 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm ngân sách Nhà nước Ngân sách Nhà nước là khái niệm quen thuộc theo nghĩa rộng mà bất kỳ người dân nào cũng biết được, song lại có rất nhiều định nghĩa khác nhau về Ngân sách Nhà nước: Theo quan điểm của Nga: Ngân sách Nhà nước là bảng thống kê các khoản thu bằng tiền của nhà nước trong một giai đoạn nhất định. Một cách hiểu tương tự, người Pháp cho rằng: Ngân sách Nhà nước là toàn bộ tài liệu kế toán mô tả và trình bày các khoản thu và kinh phí của nhà nước trong một năm.
Có thể thấy rằng các quan điểm trên đều cho thấy biểu hiện bên ngoài của Ngân sách Nhà nước và mối quan hệ mật thiết giữa nhà nước và Ngân sách Nhà nước. [28] Trong hệ thống tài chính, Ngân sách Nhà nước là khâu chủ đạo, đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc duy trì sự tồn tại của bộ máy quyền lực nhà nước. Tại Việt nam, định nghĩa về Ngân sách Nhà nước được Luật Ngân sách Nhà nước (2002) nêu rõ: Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu và chi của Nhà nước trong dự toán đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Khái niệ ngân sách Nhà nước a.
Khái niệm thu ngân sách Nhà nước Thu Ngân sách Nhà nước phản ánh các quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình Nhà nước dùng quyền lực chính trị để thực hiện phân phối các Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 7 nguồn tài chính dưới hình thức giá trị nhằm hình thành quỹ tiền tệ của Nhà nước. Như vậy, thu Ngân sách Nhà nước bao gồm toàn bộ các khoản tiền được tập trung vào tay nhà nước để hình thành quỹ Ngân sách Nhà nước đáp ứng cho các yêu cầu chi tiêu xác định của nhà nước [22] Nét nổi bật của việc thu Ngân sách Nhà nước là: trong bất cứ xã hội nào, cơ cấu các khoản thu Ngân sách Nhà nước đều gắn liền với chức năng, nhiệm vụ và quyền lực chính trị của Nhà nước. Một đặc trưng khác của thu Ngân sách Nhà nước là luôn luôn gắn chặt với các quá trình kinh tế và các phạ ị. Kết quả của quá trình hoạt động kinh tế và hình thức, phạm vi, mức độ vận động của các phạm trù giá trị là tiền đề quan trọng xuất hiện hệ thống thu Ngân sách Nhà nước.
Nhưng chính hệ thống thu Ngân sách Nhà nước lại là nhân tố quan trọng có ảnh hưởng to lớn đến kết quả của quá trình kinh tế cũng như sự vận động của các phạm trù giá trị. Thu Ngân sách Nhà nước trước hết và chủ yếu gắn liền với các hoạt động kinh tế trong xã hội. Mức độ phát triển kinh tế, tỷ lệ tăng trưởng GDP hàng năm là tiền đề đồng thời là yếu tố khách quan hình thành các khoản thu Ngân sách Nhà nước và quyết định mức độ động viên các khoản thu của Ngân sách Nhà nước. Trong cơ cấu thu ngân sách của hầu hết các quốc gia trên thế giới, thuế luôn là nguồn thu chủ yếu, chiếm tỷ trọng lớn nhất bởi nó được trích xuất chủ yếu từ những giá trị do nền kinh tế tạo ra và thể hiện rõ nét quyền lực nhà nước.
Nền kinh tế quốc dân càng phát triển với tốc độ cao thì nguồn thu của nhà nước từ thuế chiếm tỷ trọng càng lớn trong tổng thu Ngân sách Nhà nước. Thu Ngân sách Nhà nước bao gồm thuế, các khoản phí, lệ phí, thu từ các hoạt động kinh tế của nhà nước, thu đóng góp của các tổ chức và cá nhân, các khoản viện trợ và các khoản thu khác theo quy định của pháp luật [25] b. Khái niệm quản lý thu ngân sách Nhà nước Quản lý thu Ngân sách Nhà nước là quá trình Nhà nước sử dụng hệ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 8 thống các công cụ chính sách, pháp luật để tiến hành quản lý thu thuế và các khoản thu ngoài thuế vào Ngân sách Nhà nước nhằm đảm bảo tính công bằng khuyế ển. Đây là khoản tiền Nhà nước huy động vào ngân sách mà không bị ràng buộc bởi trách nhiệm hoàn trả trực tiếp cho đối tượng nộp ngân sách.
Phần lớn các khoản thu Ngân sách Nhà nước đều mang tính chất cưỡng bức, bắt buộc mọi người dân, mọi thành phần kinh tế phải tuân thủ thực hiện [22] Trong việc quản lý các nguồn thu ngân sách, thuế là nguồn thu quan trọng nhất. Thuế không chỉ chiếm một tỷ trọng lớn trong tổng số thu Ngân sách Nhà nước hàng năm mà còn là công cụ của nhà nước để quản lý vĩ mô nền kinh tế quốc dân. Để phát huy tốt tác dụng điều tiết vĩ mô của các chính sách thuế, ở nước ta cũng như các nước khác trên thế giới, nội dung của chính sách thuế thường xuyên thay đổi cho phù hợp với diễn biến thực tế của đời sống KT - XH và phù hợp với yêu cầu củ. Các sắc thuế chủ yếu hiện đang được áp dụng ở nước ta hiện nay gồm có: Thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế thu nhập DN, thuế xuất nhập khẩu, thuế thu nhập đối với người có thu nhập cao, thuế tài nguyên, thuế sử dụng đất, thuế chuyển quyền sử dụng đất, thuế nhà, đất.
Vai trò của quản lý thu ngân sách Nhà nước 1. Vai trò của Ngân sách Nhà nước trong nền kinh tế thị trường Ngân sách Nhà nước là một trong những công cụ hữu hiệu để Nhà nước điều chỉnh vĩ mô nền kinh tế, xã hội. Ngân sách Nhà nước ngoài việc duy trì sự tồn tại của bộ máy nhà nước còn phải xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế, xã hội để tạo ra môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp hoạt động. Ngân sách Nhà nước được sử dụng như là công cụ tác động vào cơ cấu kinh tế nhằm đảm bảo cân đối hợp lý của cơ cấu kinh tế và sự ổn định của chu kỳ kinh doanh.
Trước xu thế phát triển mất cân đối của các ngành, lĩnh vực trong nền kinh tế, thông qua quỹ ngân sách, Chính phủ có thể áp Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 9 dụng các chính sách ưu đãi, đầu tư vào các lĩnh vực mà tư nhân không muốn đầu tư vì hiệu quả đầu tư thấp; hoặc qua các chính sách thuế bằng việc đánh thuế vào những hàng hoá, dịch vụ của tư nhân có khả năng thao túng trên thị trường; đồng thời, áp dụng mức thuế suất ưu đãi đối với những hàng hoá mà Chính phủ khuyến dụng. Nhờ đó mà có thể đảm bảo sự cân đối, công bằng trong nền kinh tế. Một vai trò được coi là không kém phần quan trọng của Ngân sách Nhà nước là giải quyết các vấn đề xã hội: bất công, ô nhiễm môi trường…Chẳng hạn trước vấn đề công bằng xã hội. Chống lại sự bất công là cần thiết cho một xã hội văn minh và ổn định, Chính phủ thường sử dụng các biện pháp tác động tới thu nhập để thiết lập lại sự công bằng xã hội.
Điều chỉnh thu nhập của các nhóm dân cư khác nhau bằng cách trợ cấp thu nhập cho những người có thu nhập thấp hoặc hoàn toàn không có thu nhập. Một cách khác, Chính phủ có thể sử dụng biện pháp tác động gián tiếp đến thu nhập bằng cách tạo khả năng tạo thu nhập cao hơn dựa vào năng lực của bản thân, đây là biện pháp tích cực nhất, đồng thời làm tăng thu nhập quốc dân; nói cách khác, nó làm cho một số người dân giàu lên mà không ai nghèo đi; hoặc qua chính sách thuế thu nhập, sử dụng mức thuế suất cao đối với người có thu nhập cao và ngược lại. Như vậy, vai trò của Ngân sách Nhà nước là rất lớn. Vấn đề đặt ra là việc tổ chức quy mô, cơ cấu và quản lý Ngân sách Nhà nước như thế nào để phát huy được vai trò của nó (Nguyễn Hữu Tài, 2002).Vai trò của thu NSNN - Thu NSNN là để đảm bảo duy trì sự tồn tại và hoạt động của bộ máy nhà nước: Để duy trì sự tồn tại và hoạt động, bộ máy nhà nước cần phải có nguồn tài chính đảm bảo cho các nhu cầu chi tiêu.
Các nhu cầu chi tiêu của bộ máy nhà nước được đáp ứng chủ yếu bởi các nguồn thu NSNN. Vai trò trên được thể hiện ở việc khai thác, động viên và tập trung các nguồn lực tài chính để đáp ứng đầy đủ, kịp thời cho các nhu cầu chi tiêu đã được Nhà nước dự Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 10 tính cho từng thời kỳ phát triển. Các nguồn lực này có thể được tập trung ở cả trong và ngoài nước, từ mọi lĩnh vực, mọi thành phần kinh tế, có bắt buộc và tự nguyện, trong đó bắt buộc là nét đặc trưng. - Vai trò trong hệ thống tài chính, và thực hiện các mục tiêu kinh tế vĩ mô: Gắn liền với vai trò lãnh đạo của Nhà nước, thu NSNN chi phối hoạt động của nền kinh tế.
Thu ngân sách là một công cụ thực hiện các chức năng, nhiệm vụ, định hướng phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước. Hoạt động thu cùng với chi như tấm gương phản ánh các định hướng phát triển đó.
