Luận văn: Giải pháp tăng cường liên kết trong chuỗi giá trị chè tại huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu

Chè là cây công nghiệp dài ngày, mang lại hiệu quả kinh tế cao và ổn định. 126 trang · Học viện Nông nghiệp Việt Nam · 2017.

• Tác giả: Lê Huy Hiếu
• Người hướng dẫn: PGS. Quyền Đình Hà
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Giải Pháp Tăng Cường Liên Kết Trong Chuỗi Giá Trị Chè Tại Huyện Tam Đường, Lai Châu
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ
• TRÍCH YẾU LUẬN VĂN
• 1. PHẦN 1: TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Chè là một cây công nghiệp lâu năm, có đời sống kinh tế lâu dài, mau cho sản phẩm, cho hiệu quả kinh tế cao
• 1.2. Lai Châu là một tỉnh miền núi có điều kiện thuận lợi cho phát triển cây chè
• 1.3. Tam Đường là huyện trọng điểm chè của tỉnh
• 1.4. Tình hình phát triển chè và chính sách hỗ trợ tại huyện Tam Đường

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chuỗi Giá Trị Chè Tam Đường Lai Châu Tiềm Năng

Chè là cây công nghiệp dài ngày, mang lại hiệu quả kinh tế cao và ổn định. Với tuổi thọ kinh tế kéo dài 30-40 năm, chè cho thu hoạch sớm, thường bắt đầu từ cuối năm đầu tiên với sản lượng khoảng một tấn búp/ha. Các năm tiếp theo, sản lượng tiếp tục tăng, đạt 2-3 tấn búp/ha. Từ năm thứ tư trở đi, chè bước vào giai đoạn kinh doanh ổn định. Thị trường tiêu thụ chè quốc tế rộng lớn và ngày càng mở rộng, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển. Lai Châu, với điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội phù hợp, xác định chè đặc sản Lai Châu là cây trồng quan trọng, góp phần tạo việc làm, giảm nghèo và tăng thu nhập cho người dân. Huyện Tam Đường là một trong những vùng trọng điểm chè của tỉnh, với lợi thế về địa hình và chất đất. Nhờ các chính sách hỗ trợ, Tam Đường đã đẩy mạnh phát triển vùng nguyên liệu chè phục vụ chế biến và xuất khẩu.

1.1. Lợi Thế Phát Triển Cây Chè Tại Huyện Tam Đường

Tam Đường có điều kiện tự nhiên ưu đãi cho phát triển cây chè. Địa hình đồi núi và chất đất phù hợp tạo nên những vùng chè chất lượng cao. Khí hậu mát mẻ, lượng mưa ổn định cũng góp phần vào sự phát triển của cây chè. Bên cạnh đó, nguồn lao động dồi dào và kinh nghiệm canh tác lâu đời của người dân là những yếu tố quan trọng. "Huyện Tam Đường qua các năm phát triển đầu tư thâm canh vào cây chè cũng đã thu được những thành tựu nhất định trong quá trình liên kết để sản xuất, chế biến và tiêu thụ chè."

1.2. Vai Trò Của Cây Chè Trong Kinh Tế Địa Phương

Cây chè đóng vai trò quan trọng trong kinh tế của huyện Tam Đường. Nó không chỉ tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân mà còn góp phần vào sự phát triển của ngành chế biến và xuất khẩu. Việc phát triển cây chè cũng giúp cải thiện đời sống của người dân vùng cao, góp phần vào công cuộc xóa đói giảm nghèo. "Đến nay các đồi chè đang dần được khép kín và đi vào đầu tư thâm canh tăng năng suất."

II. Thách Thức Liên Kết Chuỗi Giá Trị Chè Tam Đường Điểm Nghẽn

Mặc dù đạt được những thành tựu đáng kể, chuỗi giá trị chè tại huyện Tam Đường vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Vấn đề về vốn và kỹ thuật cho người trồng chè còn tồn tại. Sự gắn kết giữa doanh nghiệp và người nông dân chưa chặt chẽ, việc thực hiện cam kết còn hạn chế. Tỷ lệ nông sản được tiêu thụ thông qua hợp đồng còn thấp. Doanh nghiệp chưa quan tâm đầu tư vào vùng nguyên liệu và chưa điều chỉnh hợp đồng kịp thời để đảm bảo lợi ích cho nông dân khi giá cả biến động. Tình trạng tranh mua, tranh bán vẫn xảy ra, gây ảnh hưởng đến sự ổn định của thị trường chè. Xử lý vi phạm hợp đồng chưa kịp thời và triệt để.

2.1. Hạn Chế Về Vốn Và Kỹ Thuật Của Người Trồng Chè

Thiếu vốn đầu tư là một trong những rào cản lớn đối với người trồng chè. Điều này hạn chế khả năng áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng chè. Bên cạnh đó, kiến thức và kỹ năng canh tác của người dân còn hạn chế, đặc biệt là về quản lý dịch bệnh và sử dụng phân bón hiệu quả.

2.2. Sự Lỏng Lẻo Trong Liên Kết Giữa Doanh Nghiệp Và Nông Dân

Mối liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân chưa thực sự bền vững. Nhiều hợp đồng tiêu thụ sản phẩm chỉ mang tính hình thức, không có sự ràng buộc chặt chẽ. Doanh nghiệp chưa chủ động đầu tư vào vùng nguyên liệu, hỗ trợ kỹ thuật cho người dân. Ngược lại, người dân cũng chưa tuân thủ đầy đủ các cam kết trong hợp đồng, dẫn đến tình trạng phá vỡ hợp đồng.

2.3. Biến Động Thị Trường Và Rủi Ro Về Giá Cả

Thị trường chè luôn biến động, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như cung cầu, thời tiết, chính sách. Sự biến động về giá cả gây ra nhiều rủi ro cho cả người trồng chè và doanh nghiệp. Khi giá chè xuống thấp, người dân có thể bị thua lỗ, không có động lực để tiếp tục sản xuất. Ngược lại, khi giá chè tăng cao, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn trong việc thu mua nguyên liệu.

III. Cách Tăng Cường Liên Kết Dọc Trong Chuỗi Giá Trị Chè

Liên kết dọc là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả chuỗi giá trị chè. Cần khuyến khích sự hợp tác chặt chẽ giữa người trồng chè, các cơ sở chế biến và doanh nghiệp tiêu thụ chè. Điều này đòi hỏi sự tin tưởng và cam kết từ cả hai phía. Doanh nghiệp cần chủ động đầu tư vào vùng nguyên liệu, cung cấp giống chè chất lượng, hỗ trợ kỹ thuật và đảm bảo thu mua sản phẩm với giá cả hợp lý. Người dân cần tuân thủ quy trình sản xuất, đảm bảo chất lượng chè và thực hiện đúng cam kết trong hợp đồng. Cần có sự hỗ trợ từ nhà nước thông qua các chính sách khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi cho liên kết dọc.

3.1. Xây Dựng Hợp Đồng Liên Kết Bền Vững Rõ Ràng

Hợp đồng liên kết cần được xây dựng một cách chi tiết, rõ ràng, quy định rõ quyền và nghĩa vụ của các bên. Cần có cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả để đảm bảo quyền lợi của cả người trồng chè và doanh nghiệp. Hợp đồng cần linh hoạt, có thể điều chỉnh khi có biến động về giá cả hoặc các yếu tố khác.

3.2. Doanh Nghiệp Đầu Tư Vùng Nguyên Liệu Hỗ Trợ Kỹ Thuật

Doanh nghiệp cần chủ động đầu tư vào vùng nguyên liệu, cung cấp giống chè chất lượng, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và các vật tư nông nghiệp khác. Đồng thời, doanh nghiệp cần tổ chức các lớp tập huấn, chuyển giao kỹ thuật cho người dân, giúp họ nâng cao năng suất và chất lượng chè.

3.3. Nâng Cao Chất Lượng Chè Đáp Ứng Tiêu Chuẩn Thị Trường

Chất lượng chè là yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh trên thị trường. Cần áp dụng các quy trình sản xuất tiên tiến, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm. Đồng thời, cần xây dựng thương hiệu chè Tam Đường, quảng bá sản phẩm trên thị trường trong và ngoài nước.

IV. Giải Pháp Phát Triển Liên Kết Ngang Hợp Tác Xã Chè

Liên kết ngang giữa những người trồng chè thông qua hợp tác xã chè là một giải pháp hiệu quả để tăng cường sức mạnh tập thể và nâng cao vị thế của người nông dân. Hợp tác xã có thể giúp người dân tiếp cận vốn, kỹ thuật, thông tin thị trường và các dịch vụ hỗ trợ khác. Đồng thời, hợp tác xã có thể đại diện cho người dân trong các giao dịch với doanh nghiệp và các tổ chức khác. Cần khuyến khích sự thành lập và phát triển của các hợp tác xã chè, tạo điều kiện cho người dân tham gia vào quá trình quản lý và điều hành.

4.1. Thành Lập Và Phát Triển Hợp Tác Xã Chè

Cần khuyến khích người dân tham gia vào các hợp tác xã chè. Hợp tác xã cần được tổ chức và hoạt động một cách minh bạch, dân chủ, đảm bảo quyền lợi của các thành viên. Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ các hợp tác xã chè về vốn, kỹ thuật và thông tin thị trường.

4.2. Hợp Tác Xã Cung Cấp Dịch Vụ Hỗ Trợ Cho Thành Viên

Hợp tác xã cần cung cấp các dịch vụ hỗ trợ cho thành viên như cung cấp giống chè chất lượng, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, hỗ trợ kỹ thuật, thu mua và tiêu thụ sản phẩm. Đồng thời, hợp tác xã cần tổ chức các lớp tập huấn, chuyển giao kỹ thuật cho thành viên.

4.3. Hợp Tác Xã Đại Diện Cho Người Dân Trong Giao Dịch

Hợp tác xã cần đại diện cho người dân trong các giao dịch với doanh nghiệp, các tổ chức tín dụng và các cơ quan nhà nước. Hợp tác xã cần đàm phán với doanh nghiệp để đảm bảo giá thu mua sản phẩm hợp lý cho thành viên.

V. Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Chuỗi Giá Trị Chè Bền Vững

Để tăng cường liên kết chuỗi giá trị, cần có sự hỗ trợ từ nhà nước thông qua các chính sách hỗ trợ ngành chè. Các chính sách này cần tập trung vào việc khuyến khích liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi, hỗ trợ vốn và kỹ thuật cho người trồng chè, xây dựng thương hiệu và quảng bá sản phẩm, phát triển thị trường xuất khẩu chè. Đồng thời, cần có các chính sách bảo vệ quyền lợi của người trồng chè, đảm bảo sự công bằng và minh bạch trong chuỗi giá trị.

5.1. Chính Sách Khuyến Khích Liên Kết Sản Xuất Và Tiêu Thụ

Nhà nước cần có chính sách khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào vùng nguyên liệu, liên kết với người dân để sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Các chính sách này có thể bao gồm hỗ trợ vốn, giảm thuế, tạo điều kiện tiếp cận đất đai.

5.2. Hỗ Trợ Vốn Và Kỹ Thuật Cho Người Trồng Chè

Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ vốn cho người trồng chè để đầu tư vào sản xuất, áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật. Đồng thời, cần tổ chức các lớp tập huấn, chuyển giao kỹ thuật cho người dân.

5.3. Xây Dựng Thương Hiệu Và Quảng Bá Sản Phẩm Chè Tam Đường

Nhà nước cần hỗ trợ các doanh nghiệp xây dựng thương hiệu chè Tam Đường, quảng bá sản phẩm trên thị trường trong và ngoài nước. Đồng thời, cần có các biện pháp bảo vệ thương hiệu, chống hàng giả, hàng nhái.

VI. Tương Lai Liên Kết Chuỗi Giá Trị Chè Tam Đường Bền Vững

Với những giải pháp đồng bộ và sự chung tay của các bên liên quan, tương lai của chuỗi giá trị chè tại huyện Tam Đường hứa hẹn sẽ phát triển bền vững. Sự liên kết chặt chẽ giữa người trồng chè, các cơ sở chế biến và doanh nghiệp sẽ tạo ra một chuỗi giá trị hiệu quả, mang lại lợi ích cho tất cả các bên. Việc áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật, nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu sẽ giúp chè Tam Đường cạnh tranh trên thị trường trong và ngoài nước. Phát triển du lịch chè cũng là một hướng đi tiềm năng, góp phần quảng bá sản phẩm và văn hóa địa phương.

6.1. Phát Triển Chuỗi Giá Trị Chè Theo Hướng Bền Vững

Cần phát triển chuỗi giá trị chè theo hướng bền vững, đảm bảo hài hòa giữa lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường. Cần áp dụng các quy trình sản xuất thân thiện với môi trường, bảo vệ tài nguyên đất và nước.

6.2. Ứng Dụng Thương Mại Điện Tử Trong Tiêu Thụ Chè

Cần khuyến khích các doanh nghiệp ứng dụng thương mại điện tử trong tiêu thụ chè, mở rộng thị trường và tiếp cận khách hàng tiềm năng. Đồng thời, cần xây dựng các kênh bán hàng trực tuyến uy tín, đảm bảo chất lượng sản phẩm và dịch vụ.

6.3. Phát Triển Du Lịch Chè Quảng Bá Văn Hóa Địa Phương

Phát triển du lịch chè là một hướng đi tiềm năng, góp phần quảng bá sản phẩm và văn hóa địa phương. Cần xây dựng các tour du lịch khám phá vùng chè, trải nghiệm quy trình sản xuất chè và thưởng thức các sản phẩm chè đặc sản.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sản xuất chè tại huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu đã đạt được những bước tiến vượt bậc với tổng diện tích canh tác năm 2016 đạt 1.097,2 ha, mang lại sản lượng búp tươi 3.256 tấn và tổng giá trị sản xuất chế biến đạt 52 tỷ đồng, tăng 17 tỷ đồng so với năm 2010. Tuy nhiên, ngành chè địa phương đang đối mặt với nút thắt lớn về tính bền vững khi tỷ lệ nông sản tiêu thụ qua hợp đồng chính thức còn thấp, tình trạng tranh mua tranh bán diễn ra phổ biến và tỷ lệ phá vỡ cam kết ở các kênh phi chính thống lên tới 63,64%.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề bất cập trong tổ chức chuỗi giá trị, sự thiếu gắn kết giữa doanh nghiệp chế biến và hộ nông dân, cùng những rủi ro phát sinh từ biến động giá cả thị trường. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: hệ thống hóa cơ sở lý luận về liên kết chuỗi giá trị nông sản; đánh giá thực trạng các hình thức liên kết dọc và liên kết ngang; phân tích các nhân tố ảnh hưởng trực tiếp đến chuỗi giá trị chè tại địa bàn; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm gia tăng lợi ích kinh tế cho tất cả các tác nhân tham gia.

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại huyện Tam Đường với dữ liệu thứ cấp thu thập trong giai đoạn 2014 - 2016 và dữ liệu sơ cấp điều tra từ tháng 3/2016 đến tháng 3/2017. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, góp phần nâng cao năng suất chè từ mức 37,7 tạ/ha năm 2010 lên 51,4 tạ/ha năm 2016, hỗ trợ địa phương khai thác hiệu quả 49.267,86 ha đất nông nghiệp và tạo sinh kế giảm nghèo bền vững cho hàng nghìn hộ đồng bào miền núi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Đề tài vận dụng lý thuyết chuỗi giá trị của Michael Porter (1985) và khung phân tích chuỗi giá trị toàn cầu của Kaplinsky & Morris (2000), khẳng định chuỗi giá trị là một chuỗi các hoạt động gia tăng giá trị từ khâu cung ứng đầu vào, canh tác, thu gom, chế biến cho đến phân phối sản phẩm cuối cùng tới tay người tiêu dùng. Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp lý thuyết liên kết kinh tế trong nông nghiệp của Dương Bá Phượng (1995) và Phạm Thị Minh Nguyệt (2006) nhằm làm rõ bản chất của các mối quan hệ hợp tác tự nguyện, bình đẳng và cùng chia sẻ lợi ích giữa các chủ thể.

Khung phân tích tập trung vào các mô hình liên kết đặc thù: mô hình đa chủ thể (liên kết 4 nhà gồm Nhà nước, Nhà khoa học, Doanh nghiệp và Nhà nông), mô hình tập trung ký hợp đồng bao tiêu trực tiếp, mô hình liên kết dọc khép kín từ nguyên liệu đến tiêu thụ và mô hình liên kết ngang giữa các hộ sản xuất nhằm kiểm soát chất lượng và giá cả đầu vào. Nghiên cứu đồng thời phân tích các chính sách nền tảng của Nhà nước như Quyết định số 62/2013/QĐ-TTg về chính sách khuyến khích phát triển hợp tác, liên kết sản xuất gắn với tiêu thụ nông sản xây dựng cánh đồng lớn, Quyết định số 80/2002/QĐ-TTg và Nghị quyết số 09/2002/NQ-CP của Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa dạng kết hợp giữa dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2014 - 2016 từ Phòng Nông nghiệp, Phòng Thống kê huyện Tam Đường và dữ liệu sơ cấp điều tra thực địa từ tháng 3/2016 đến tháng 3/2017. Cỡ mẫu khảo sát bao gồm 90 hộ nông dân trồng chè, 15 hộ thu gom trung gian, các cơ sở chế biến quy mô nhỏ và Công ty Cổ phần Đầu tư Phát triển Chè Tam Đường. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên có chủ đích được áp dụng tại các xã vùng chè trọng điểm gồm Bản Bo, Bình Lư và Nà Tăm nhằm đảm bảo tính đại diện cao về điều kiện tự nhiên, tập quán canh tác và trình độ tiếp cận thị trường.

Các phương pháp phân tích chủ đạo bao gồm: phương pháp thống kê mô tả, phân tổ thống kê, so sánh kinh tế và phân tích ma trận SWOT. Lý do lựa chọn phân tổ thống kê và so sánh là để bóc tách rõ nét sự khác biệt về hiệu quả kinh tế, chi phí và mức độ rủi ro giữa các nhóm hộ có hợp đồng văn bản so với nhóm hộ chỉ thỏa thuận miệng. Ma trận SWOT được sử dụng để nhận diện khách quan điểm mạnh, điểm yếu nội tại kết hợp cơ hội và thách thức từ thị trường chè trong nước và quốc tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, sản xuất chè tại Tam Đường có sự tăng trưởng vượt bậc về quy mô và năng suất. Diện tích chè toàn huyện năm 2016 đạt 1.097,2 ha, trong đó diện tích trồng mới và tái canh là 356,05 ha. Đẩy mạnh thâm canh đã đưa năng suất bình quân từ 37,7 tạ/ha năm 2010 lên 51,4 tạ/ha năm 2016, nâng sản lượng búp tươi lên 3.256 tấn, chế biến được 866 tấn chè khô và đạt tổng giá trị thương phẩm 52 tỷ đồng.

Thứ hai, mối liên kết dọc giữa hộ nông dân và doanh nghiệp chế biến đầu tàu thể hiện tính kỷ luật cao. 100% các hộ liên kết với doanh nghiệp đều ký kết hợp đồng kinh tế bằng văn bản, giúp giảm tỷ lệ vi phạm cam kết xuống mức rất thấp là 3,92%. Về phương thức thanh toán, có 27,45% số hộ (14 hộ) được thanh toán tiền mặt ngay sau khi giao hàng, trong khi 72,55% số hộ (37 hộ) chấp nhận phương thức thanh toán chậm định kỳ nhưng được doanh nghiệp ứng trước vật tư phân bón, thuốc bảo vệ thực vật phục vụ tái đầu tư.

Thứ ba, kênh liên kết giữa hộ trồng chè và các cơ sở chế biến nhỏ lẻ tiềm ẩn rủi ro rất lớn. Trong tổng số 90 hộ điều tra, có 12 hộ liên kết bán chè cho cơ sở chế biến nhỏ, nhưng chỉ có duy nhất 1 hộ (chiếm 8,33%) có hợp đồng văn bản, 11 hộ còn lại (chiếm 91,67%) chỉ giao dịch bằng hợp đồng miệng phi chính thống. Tỷ lệ phá vỡ cam kết ở nhóm liên kết tự do này lên tới 63,64% khi giá thị trường biến động.

Thứ tư, vai trò của hộ thu gom trung gian có sự phân hóa rõ rệt. Trong 15 hộ thu gom khảo sát, 8 hộ liên kết với doanh nghiệp đều có 100% hợp đồng văn bản ổn định, trong khi 7 hộ liên kết với cơ sở chế biến tư nhân chỉ có 2 hộ (28,57%) có văn bản pháp lý ràng buộc.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tỷ lệ bẻ kèo hợp đồng lên tới 63,64% ở kênh phi chính thống bắt nguồn từ tập quán kinh doanh dựa trên sự quen biết, thiếu vắng chế tài pháp lý xử phạt và tư duy tiểu nông chạy theo lợi ích trước mắt khi tư thương trả giá cao hơn từ 500 đến 1.000 đồng/kg búp tươi. Ngược lại, việc doanh nghiệp chậm điều chỉnh đơn giá thu mua khi giá thị trường tăng cao cũng đẩy người nông dân vào thế vi phạm hợp đồng.

So sánh với kinh nghiệm quốc tế từ Ủy ban Chè Ấn Độ theo Đạo luật Chè năm 1953 và mô hình khoán vườn chè tại Công ty Chè Mộc Châu, việc thiết lập cơ chế chia sẻ hài hòa lợi ích kinh tế là yếu tố sống còn. Tại Việt Nam, bài học từ dự án thâm canh chè 4,35 tỷ đồng tại huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên cho thấy sự phối hợp đồng bộ giữa 4 nhà giúp kiểm soát 100% chất lượng búp chè theo quy chuẩn xuất khẩu.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan thông qua biểu đồ cột thể hiện mức tăng trưởng năng suất chè tăng 36,3% qua các giai đoạn, kết hợp sơ đồ luồng luân chuyển giá trị so sánh sự chênh lệch rủi ro phá vỡ cam kết giữa kênh chính thống (3,92%) và kênh phi chính thống (63,64%), đi kèm bảng cân đối chi phí và biên lợi nhuận trên 1 tấn chè búp tươi của từng tác nhân.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế chính sách và chế tài hợp đồng kinh tế: UBND huyện Tam Đường phối hợp cùng Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Lai Châu ban hành mẫu hợp đồng bao tiêu chuẩn hóa theo Quyết định số 62/2013/QĐ-TTg, thành lập tổ giám sát thị trường cấp xã nhằm xử lý nghiêm các hành vi tranh mua tranh bán, phấn đấu nâng tỷ lệ sản lượng chè tiêu thụ qua hợp đồng văn bản lên trên 85% trong giai đoạn 2018 - 2020.

Thứ hai, đổi mới chính sách thanh toán và đầu tư vùng nguyên liệu của doanh nghiệp: Công ty Cổ phần Đầu tư Phát triển Chè Tam Đường cần nâng tỷ lệ thanh toán tiền mặt ngay sau thu mua lên tối thiểu 50% tổng giá trị giao dịch, đồng thời duy trì chính sách cung ứng ứng trước 20 - 25% giá trị phân bón, thuốc bảo vệ thực vật đạt chuẩn cho các hộ nhận khoán trong các vụ thu hoạch từ năm 2018 đến 2021.

Thứ ba, nâng cao năng lực kỹ thuật và nhận thức pháp lý cho hộ sản xuất chè: Trạm Khuyến nông và Hội Nông dân huyện Tam Đường cần tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật canh tác VietGAP cho 100% các hộ trồng chè tại các xã Bản Bo, Bình Lư và Nà Tăm, giúp giảm chi phí vật tư trung gian và nâng năng suất bình quân toàn huyện đạt 65 tạ/ha vào năm 2022.

Thứ tư, mở rộng thị trường và hiện đại hóa công nghệ chế biến sâu: Các doanh nghiệp chế biến cần chủ động đầu tư dây chuyền sản xuất khép kín công suất trên 1.000 tấn chè khô/năm, mở rộng diện tích các giống chè chất lượng cao như Kim Tuyên, Bát Tiên, Ô Long nhằm gia tăng 25 - 30% giá trị xuất khẩu sang các thị trường quốc tế cao cấp vào năm 2022.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cán bộ quản lý nhà nước và hoạch định chính sách nông nghiệp tại các huyện miền núi có thể sử dụng luận văn làm tài liệu căn cứ thực tiễn để triển khai hiệu quả Quyết định số 62/2013/QĐ-TTg, quy hoạch 1.097,2 ha vùng chè nguyên liệu tập trung và xây dựng các cơ chế bảo vệ quyền lợi hợp đồng nông sản.

Nhóm doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ sở chế biến nông sản tìm thấy trong công trình bài học thực tiễn về xây dựng mô hình liên kết dọc khép kín, nghệ thuật quản trị dòng tiền tạm ứng vật tư đầu vào và chiến lược giảm tỷ lệ vi phạm cam kết thu mua xuống dưới mức 4%.

Nhóm giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Phát triển nông thôn, Kinh tế nông nghiệp có thể khai thác khung lý thuyết chuỗi giá trị toàn diện, phương pháp phân tổ thống kê và hệ thống chỉ tiêu phân tích biên lợi nhuận giữa các tác nhân kinh tế nông thôn.

Nhóm cán bộ khuyến nông và các tổ chức phát triển xã hội có thể ứng dụng các giải pháp kỹ thuật thâm canh, cơ chế liên kết nhóm hộ và phát triển sinh kế bền vững nhằm xóa đói giảm nghèo hiệu quả cho đồng bào các dân tộc thiểu số vùng Tây Bắc.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao tỷ lệ phá vỡ cam kết ở kênh liên kết phi chính thống tại Tam Đường lên tới 63,64%? Nguyên nhân cốt lõi là do giao dịch chủ yếu dựa vào thỏa thuận miệng, thiếu tính pháp lý và không có chế tài xử phạt khi xảy ra tranh chấp. Khi tư thương đẩy giá thu mua cao hơn từ 500 đến 1.000 đồng/kg, người nông dân dễ dàng bán tháo sản phẩm ra ngoài, trong khi cơ sở chế biến cũng sẵn sàng ép giá khi nguồn cung dồi dào.

Liên kết bằng hợp đồng văn bản với doanh nghiệp mang lại lợi ích gì nổi bật cho nông dân? Doanh nghiệp cam kết bao tiêu 100% sản lượng chè búp tươi, giúp người dân ổn định đầu ra. Bên cạnh 27,45% số hộ được thanh toán tiền mặt ngay, 72,55% số hộ được ứng trước phân bón và thuốc bảo vệ thực vật chất lượng cao. Nhờ tính ràng buộc pháp lý, tỷ lệ phá vỡ hợp đồng được kiểm soát ở mức rất thấp chỉ 3,92%.

Cây chè đóng góp cụ thể như thế nào vào kinh tế huyện Tam Đường giai đoạn 2014 - 2016? Cây chè là cây công nghiệp mũi nhọn giúp chuyển dịch cơ cấu kinh tế địa phương. Năm 2016, với diện tích 1.097,2 ha và năng suất đạt 51,4 tạ/ha, sản lượng búp tươi đạt 3.256 tấn, chế biến được 866 tấn chè khô với giá trị 52 tỷ đồng, tăng 17 tỷ đồng so với năm 2010 và tạo thu nhập ổn định cho hàng nghìn hộ dân.

Những yếu tố nào ảnh hưởng mạnh nhất đến tính bền vững của chuỗi giá trị chè Tam Đường? Nghiên cứu chỉ ra 5 yếu tố then chốt: cơ chế chính sách hỗ trợ của Nhà nước; trình độ nhận thức và chữ tín của các tác nhân; biến động giá cả thị trường; tiềm lực vốn đầu tư sản xuất; và mức độ ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ trong canh tác, chế biến sản phẩm chè xuất khẩu.

Cần thực hiện giải pháp đột phá nào để chấm dứt tình trạng tranh mua tranh bán chè búp tươi? Chính quyền địa phương cần công khai quy hoạch vùng nguyên liệu và thiết lập ban giám sát thực thi Quyết định số 62/2013/QĐ-TTg. Về phía doanh nghiệp, cần xây dựng cơ chế giá sàn linh hoạt, chia sẻ lợi ích khi giá thị trường tăng và tăng cường liên kết thông qua hợp tác xã có tư cách pháp nhân đại diện cho nông dân.

Kết luận

• Hệ thống hóa sâu sắc cơ sở lý luận về chuỗi giá trị nông sản và khẳng định vai trò trụ cột của mô hình liên kết 4 nhà trong sản xuất chè hàng hóa.
• Phản ánh toàn diện thực trạng phát triển vùng chè Tam Đường với 1.097,2 ha, đạt năng suất 51,4 tạ/ha và tạo ra giá trị sản xuất chế biến 52 tỷ đồng năm 2016.
• Bóc tách minh bạch sự đối lập giữa kênh liên kết hợp đồng chính thống có độ ổn định cao (vi phạm 3,92%) và kênh phi chính thống đầy rủi ro (vi phạm 63,64%).
• Đề xuất hệ thống 6 nhóm giải pháp thực tiễn gắn kết chặt chẽ trách nhiệm giữa cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp đầu tàu và cộng đồng hộ nông dân.
• Định hướng lộ trình chiến lược phát triển chuỗi giá trị chè chất lượng cao công suất 1.000 tấn/năm cho giai đoạn 2018 - 2022.

Lộ trình triển khai các giải pháp tăng cường liên kết chuỗi giá trị chè Tam Đường giai đoạn 2018 - 2022 đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của chính quyền địa phương, sự đồng hành minh bạch của doanh nghiệp và sự thay đổi tư duy sản xuất của bà con nông dân. Các nhà nghiên cứu, nhà quản lý và doanh nghiệp quan tâm hãy tham khảo và ứng dụng các kết quả nghiên cứu của luận văn để nâng tầm giá trị thương hiệu nông sản Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Phần 2. Cơ sở lý luận và thực tiễn Phần 3. Phương pháp nghiên cứu Phần 4. Kết quả nghiên cứu Phần 5.

Kết luận và kiến nghị 4 PHẦN 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TĂNG CƯỜNG LIÊN KẾT TRONG CHUỖI GIÁ TRỊ CHÈ 2. Một số khái niệm 2. Liên kết và các nguyên tắc liên kết a.

Liên kết Theo từ điển ngôn ngữ học (1992) thì liên kết là kết lại với nhau từ nhiều thành phần hoặc tổ chức riêng rẽ. Liên kết (tiếng Anh là “integration”) trong hệ thống thuật ngữ kinh tế nó có nghĩa là sự hợp nhất, sự phối hợp hay sát nhập của nhiều bộ phận thành một chỉnh thể. Trước đây khái niệm này được biết đến với tên gọi là nhất thể hoá và gần đây mới gọi là liên kết. Theo Từ điển Kinh tế học hiện đại (David.Pearce) thì “liên kết kinh tế chỉ tình huống khi mà các khu vực khác nhau của nền kinh tế thường là khu vực công nghiệp và nông nghiệp hoạt động phối hợp với nhau một cách có hiệu quả và phụ thuộc lẫn nhau, là một yếu tố của quá trình phát triển.

Điều kiện này thường đi kèm sự tăng trưởng bền vững.” Tác giả Phạm Thị Minh Nguyệt (2006) cho rằng “Liên kết kinh tế chính là những phương thức hoạt động của các hình thức hợp tác kinh tế, liên kết kinh tế phát triển ngày càng phong phú, đa dạng theo sự phát triển của hợp tác kinh tế; tất cả các mối quan hệ kinh tế được hình thành giữa hai hay nhiều đối tác với nhau dựa trên những hợp đồng đã ký kết với những thoả thuận nhất định được gọi là liên kết kinh tế”. Theo quyết định số 38/1989/QĐ – HĐBT ngày 4 tháng 4 năm 1989 của Hội đồng bộ trưởng về liên kết kinh tế trong sản xuất lưu thông và dịch vụ và các văn bản của nhà nước thì liên kết kinh tế được hiểu là những hình thức phối hợp hoạt động do các đơn vị kinh tế tiến hành để cùng nhau bàn bạc và đề ra các chủ trương, biện pháp có liên quan đến công việc sản xuất kinh doanh của mình nhằm thúc đẩy sản xuất theo hướng có lợi nhất. Như vậy liên kết kinh tế là sự biểu hiện của các hình thức hợp tác, nó phản ánh mối quan hệ về hợp tác và phân công lao động trong các quá trình sản xuất 5 xã hội của các ngành, các địa phương, các đơn vị kinh tế, các thành phần kinh tế. Liên kết kinh tế là sự hợp tác, phối hợp giữa các chủ thể kinh tế trên cơ sở tự nguyện nhằm thúc đẩy sản xuất kinh doanh theo hướng có lợi nhất.

Liên kết kinh tế có thể diễn ra trong mọi ngành sản xuất kinh doanh thu hút sự tham gia của tất cả các chủ thể kinh tế có nhu cầu của mọi thành phần kinh tế và không bị giới hạn bởi phạm vi địa lý. Các nguyên tắc trong liên kết Để các chủ thể tham gia liên kết đạt được mục tiêu phát triển bền vững, các liên kết phải đảm bảo một số nguyên tắc sau: Một là, phải đảm bảo sản xuất kinh doanh của các bên tham gia liên kết đều phát triển và có hiệu quả ngày càng tăng. Đây vừa là nguyên tắc, vừa là mục tiêu xuyên suốt của mọi liên kết. Dù được tiến hành dưới hình thức và mức độ nào thì các quan hệ kinh tế cũng phải đáp ứng được yêu cầu phát triển bền vững của các , bên tham gia (Dương Bá Phượng, 1995).

Hai là, phải đảm bảo nguyên tắc tự nguyện giữa các bên tham gia liên kết. Các liên kết chỉ thành công và đạt hiệu quả khi được xây dựng dựa trên cơ sở tự nguyện của các bên tham gia để giải quyết những khó khăn hoặc tìm kiếm lợi ích cao hơn thông qua liên kết. Chỉ khi tự nguyện tham gia các chủ thể liên kết mới phát huy hết mọi năng lực nội tại của mình, xây dựng lên mối quan hệ hiệu quả, bền chặt, vì lợi ích chung, đồng thời đem đến khả năng cùng chịu trách nhiệm về những thất bại hay rủi ro trong liên kết. Mọi liên kết được thiết lập mang tính hình thức hay là kết quả của những quyết định mang tính chủ quan, áp đặt sẽ không thể tồn tại và không thể đem lại lợi ích cho các bên tham gia (Dương Bá Phượng, 1995).

Ba là, phải đảm bảo sự thống nhất hài hòa lợi ích kinh tế giữa các bên tham gia liên kết. Trong liên kết kinh tế thì lợi ích kinh tế là động lực thúc đẩy, là chất keo gắn kết lâu dài cho các bên tham gia. Việc chia sẻ hài hòa lợi ích có tầm quan trọng đặc biệt quyết định sự bền vững của các liên kết nên đòi hỏi phải tìm ra một cơ chế giải quyết thích hợp. Cơ chế đó phải tập trung vào các yêu cầu cơ bản và cấp thiết nhất.

Trong từng mối liên kết, từng mặt hàng mà có hình thức và phương pháp giải quyết lợi ích khác nhau. Ngoài cơ chế đó cần đảm bảo cho các bên tham gia được bình đẳng với nhau về quyền lợi cũng như trách nhiệm (Dương Bá Phượng, 1995). 6 Bốn là, phải được thực hiện trên cơ sở những ràng buộc pháp lý giữa các bên tham gia liên kết và thông qua hợp đồng kinh tế. Hợp đồng kinh tế là khế ước, là những thỏa thuận, những điều khoản ràng buộc trách nhiệm, nghĩa vụ, quyền lợi giữa các bên tham gia làm ăn với nhau, được pháp luật thừa nhận và bảo hộ.

Trong nền kinh tế thị trường và Nhà nước pháp quyền, mọi hoạt động kinh tế đều phải tiến hành trên cơ sở pháp luật Nhà nước cho phép, đồng thời được pháp luật bảo hộ những tranh chấp giữa các bên quan hệ làm ăn với nhau. Cho nên để có những căn cứ pháp lý cho các cơ quan pháp luật phán quyết những tranh chấp giữa các quan hệ kinh tế với nhau đều phải có “khế ước” hay “hợp đồng kinh tế” được ký kết theo đúng pháp luật. Đối với hoạt động liên kết kinh tế là những mối quan hệ kinh tế ổn định, thường xuyên, lâu dài lại càng cần phải được tiến hành thông qua “hợp đồng kinh tế”. Nó còn là những căn cứ để các bên tiến hành đàm phán giải quyết những bất đồng, tranh chấp nhỏ xảy ra giữa các bên, làm cho các quan hệ liên kết ngày càng bền chặt hơn.

Việc thực hiện tốt các hợp đồng kinh tế sẽ tạo thuận lợi cho các bên tham gia liên kết thực hiện tốt kế hoạch sản xuất kinh doanh của mình (Dương Bá Phượng, 1995). Năm là, đối với các tổ chức liên kết kinh tế, cần phải được tiến hành hoạt động thông qua “điều lệ” của tổ chức liên kết kinh tế đó. “Điều lệ” là những qui định về tôn chỉ mục đích, nội dung và cơ chế hoạt động của một tổ chức được tự nguyện sáng lập giữa các thành viên. Nó qui định những quyền hạn, quyền lợi, trách nhiệm, nghĩa vụ của các thành viên gia tổ chức, những điều được phép và không được phép để đảm bảo sự thống nhất hài hòa lợi ích chung của các thành viên và sự tồn tại lâu dài, phát triển của tổ chức.

Có thể nói, nó là cơ sở pháp lý để ràng buộc các thành viên tham gia tổ chức lại với nhau (Dương Bá Phượng, 1995). Chuỗi giá trị Chuỗi giá trị, hay còn được biết đến là chuỗi giá trị phân tích, là một khái niệm từ quản lý kinh doanh đã được Micheal Porter mô tả và phổ cập lần đầu tiên vào năm 1985 trong một cuốn sách về phân tích lợi thế cạnh tranh của ông như sau: “Chuỗi giá trị là chuỗi của các hoạt động của một công ty hoạt động trong một ngành cụ thể. Sản phẩm đi qua tất cả các hoạt động của chuỗi theo thứ tự và tại mỗi hoạt động sản xuất thu được một số giá trị nào đó. Chuỗi các hoạt động mang lại nhiều giá trị gia tăng hơn tổng giá trị gia tăng của các hoạt động cộng lại”.

Tiếp đó, nhà nghiên cứu Kaplins Rapheal đã đưa ra khái niệm về chuỗi giá trị trong phân tích toàn cầu hóa: “Chuỗi giá trị là cả loạt những hoạt động cần thiết để biến một sản phẩm hoặc một dịch vụ từ lúc còn là khái niệm, thông qua 7 các giai đoạn sản xuất khác nhau (bao gồm một kết hợp giữa sự biến đổi vật chất và đầu vào các dịch vụ sản xuất khác nhau), đến khi phân phối đến tay người tiêu dùng cuối cùng và vứt bỏ sau khi đã sử dụng” và một chuỗi giá trị tồn tại khi tất cả những người tham gia trong chuỗi hoạt động để tạo ra tối đa giá trị cho chuỗi. Như vậy, ta có thể giải thích định nghĩa về chuỗi giá trị theo nghĩa hẹp hoặc nghĩa rộng. Trong nghĩa hẹp, một chuỗi giá trị bao gồm các hoạt động thực hiện trong một công ty để sản xuất ra một sản phẩm nhất định. Tất cả các hoạt động từ thiết kế, quá trình mang vật tư đầu vào, sản xuất, phân phối, marketing bán hàng, thực hiện các dịch vụ hậu mãi đã tạo thành một chuỗi kết nối người sản xuất với người tiêu dùng.

Hơn nữa, mỗi hoạt động lại bổ sung giá trị cho thành phẩm cuối cùng. Chuỗi giá trị theo nghĩa rộng là một phức hợp những hoạt động do nhiều người tham gia khác nhau thực hiện (người sản xuất sơ cấp, người chế biến, thương nhân, người cung cấp dịch vụ) để biến một nguyên liệu thô và chuyển dịch theo các mối liên kết với các doanh nghiệp khác trong kinh doanh, lắp ráp, chế biến,… Các tiếp cận theo nghĩa rộng không xem xét đến các hoạt động do một doanh nghiệp duy nhất tiến hành, mà nó xem xét cả các mối liên kết ngược xuôi cho đến khi nguyên liệu thô được sản xuất và kết hợp với người tiêu dùng cuối cùng. Liên kết trong chuỗi giá trị Liên kết trong chuỗi giá trị là chỉ tình huống khi mà các tác nhân khác nhau của chuỗi giá trị hoạt động phối hợp với nhau một cách có hiệu quả và phụ thuộc lẫn nhau về những hoạt động cần thiết để biến một sản phẩm hoặc một dịch vụ từ lúc còn là khái niệm, thông qua các giai đoạn sản xuất khác nhau (bao gồm một kết hợp giữa sự biến đổi vật chất và đầu vào các dịch vụ sản xuất khác nhau), đến khi phân phối đến tay người tiêu dùng cuối cùng và vứt bỏ sau khi đã sử dụng.