Chương 1: Tổng quan về hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt qua Ngân hàng Thương mại. Chương 2: Thực trạng thanh toán không dùng tiền mặt tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Đầu tư và Phát triển Việt Nam – Chi nhánh Sóc Trăng (BIDV Sóc Trăng). Chương 3: Giải pháp tăng cường hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Đầu tư và Phát triển Việt Nam – Chi nhánh Sóc Trăng (BIDV Sóc Trăng). 1 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT QUA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1.1 Khái quát về thanh toán không dùng tiền mặt qua Ngân hàng Thƣơng mại (NHTM) 1.1 Những vấn đề cơ bản về thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) Cuối kỳ công xã nguyên thủy có sự phân hóa xã hội gồm phân công lao động và chuyên môn hóa sản xuất dẫn đến nhiều loại sản phẩm ra đời và từ đó xuất hiện sự trao đổi hàng hóa.
Quá trình trao đổi sản phẩm hàng hóa diễn ra từ thấp tới cao ban đầu còn lẻ tẻ hay gọi là trao đổi giản đơn “vật đổi vật”, giai đoạn này chưa xuất hện tiền tệ trao đổi. Khi sản xuất hàng hóa phát triển thì việc trao đổi hàng hóa trở nên thường xuyên và rộng rãi hơn, hình thức trao đổi giản đơn không còn phù hợp nữa. Để thuận tiện cho quá trình trao đổi, người ta đã chọn ra một hàng hóa có tính phổ biến nhất làm vật ngang giá chung để có thể trao đổi trực tiếp với một hàng hóa bất kỳ. Lúc đầu vật ngang giá chung được chọn là một loại hàng hóa có giá trị cao được xã hội chấp nhận sau đó được cố định ở một số kim loại quý hiếm đó là bạc và vàng và sau cùng là vàng.
Vàng đã trở thành tiền tệ trao đổi - tiền thực. Tuy nhiên, qua thật tế nhiều năm người ta nhận thấy tiền kim loại có những hạn chế nhất định, đặc biệt là khi nền kinh tế phát triển thì tiền kim loại càng bộc lộ rõ hơn những hạn chế và khiếm khuyết của nó. Nếu sử dụng tiền vàng thì nhà nước phải có một khối lượng vàng rất lớn dự trữ. Điều này những nước có nền kinh tế kém phát triển không thực hiện được.
Vì vậy người ta đã tìm đến những vật chất khác để thay thế tiền vàng trong lưu thông đó là Tiền giấy. Tiền giấy ra đời thay cho tiền vàng có ưu điểm là nhẹ nhàng khi vận chuyển vì dễ thay đổi mệnh giá. Tiền giấy xuất hiện thích hợp cho nhu cầu trao đổi, phục vụ thuận tiện có thể thực hiện đầy đủ các chức năng của tiền. Cùng với sự phát triển của xã hội, sản xuất hàng hoá ngày càng phát triển mạnh mẽ, lưu thông hàng hoá ngày càng được mở rộng về cả qui mô, phạm vi lẫn 2 tính thường xuyên, liên tục thì thanh toán bằng tiền mặt cũng dần dần không đáp ứng được nhu cầu của thanh toán nữa, vì thanh toán bằng tiền mặt sẽ làm cho khối lượng tiền mặt trong lưu thông tăng lên rất lớn.
Từ đó rất khó khăn cho quá trình điều hoà lưu thông tiền mặt. Khối lượng tiền mặt tăng lên sẽ gây sức ép về mặt giá cả, đó là một trong những nguyên nhân gây nên lạm phát cao. Mặt khác thanh toán bằng tiền mặt phải chi phí rất lớn cho việc in ấn, vận chuyển, đóng gói, bảo quản, kiểm đếm, cất trữ. Bên cạnh đó chức năng phương tiện thanh toán của tiền tệ lại cho phép tiền tệ vận động tách rời với sự vận động của hàng hoá.
Chính do chức năng này, cùng với sự phát triển không ngừng của nền kinh tế, một phương thức thanh toán tiến bộ hơn đã ra đời đó là phương thức thanh toán không dùng tiền mặt với hình thức tiền ghi sổ. Trong đó, Ngân hàng đứng ra làm trung gian thanh toán giữa các khách hàng. Vậy thanh toán không dùng tiền mặt là cách thanh toán không có sự xuất hiện của tiền mặt mà được tiến hành bằng cách trích tiền từ tài khoản của người chi trả sang tài khoản của người thụ hưởng mở tại Ngân hàng hoặc là bằng cách bù trừ lẫn nhau thông qua vai trò trung gian của Ngân hàng. Thanh toán không dùng tiền mặt ra đời làm giảm được khối lượng tiền mặt trong lưu thông, tiết giảm được chi phí trong khâu in ấn tiền, bảo quản, vận chuyển tiền, giảm được chi phí lao động xã hội.
Nâng cao hiệu quả thanh toán trong nền kinh tế, góp phần tăng tốc độ luân chuyển vốn của xã hội, thúc đẩy phát triển sản xuất lưu thông hàng hoá và lưu thông tiền tệ. Ngày nay, hệ thống Ngân hàng phát triển mạnh, thanh toán dưới hình thức ghi sổ ngày càng được mở rộng cả về qui mô và phạm vi, tạo khả năng cho công tác thanh toán không dùng tiền mặt được phát triển mạnh mẽ. Thanh toán không dùng tiền mặt phản ánh sự vận động của vật tư hàng hóa, sự phát triển rộng khắp của thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế thị trường là yêu cầu tất yếu của sự phát triển vượt bậc của nền kinh tế hàng hóa. Trong điều kiện nền kinh tế thị trường phát triển, khối lượng trao đổi trong nước cũng như 3 với nước ngoài tăng nhanh, đòi hỏi phải có cách thức trả tiền thuận tiện, an toàn, nhanh chóng và tiết kiệm, đó là thanh toán chuyển khoản.
Các doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức, đoàn thể, công dân Việt Nam và nước ngoài sống và hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam gọi chung là đơn vị và cá nhân có quyền lựa chọn cho riêng mình Ngân hàng để mở tài khoản và thực hiện giao dịch phục vụ cho nhu cầu của mình, các đơn vị và cá nhân có tài khoản tiền gửi tại Ngân hàng được gọi chung là chủ tài khoản. Nếu như trong thanh toán sử dụng tiền mặt thì chỉ có sự tham gia của người mua và người bán thì trong phương thức thanh toán không dùng tiền mặt thì chủ thể tham gia còn bao gồm cả Ngân hàng hoặc tổ chức tín dụng khác cung ứng dịch vụ thanh toán.2 Sự cần thiết của thanh toán không dùng tiền mặt Lịch sử ra đời, sự phát triển của sản xuất và lưu thông hàng hóa, cũng đồng thời gắn liền với sự ra đời và phát triển của tiền tệ. Từ cổ xưa đến cách đây vài trăm năm, các kim loại quý như vàng, bạc được coi như một phương tiện trao đổi trong xã hội trừ xã hội sơ khai nhất. Vấn đề đặt ra với một hệ thống thanh toán hoàn toàn dựa vào kim loại quý thì việc vận chuyển từ nơi này đến nơi khác rất khó khăn.
Sự phát triển tiếp theo của hệ thống thanh toán là đồng tiền giấy, đồng tiền giấy có lợi hơn hẳn với đồng tiền kim loại ở chỗ nó nhẹ hơn rất nhiều, việc cầm theo nó cũng dễ dàng hơn, nhưng vấn đề đặt ra khi công nghệ in Ên tiền phát triển tiên tiến thì tệ nạn in tiền giả cũng phát triển theo, chi phí in tiền, vận chuyển và bảo quản rất tốn kém. Mặt khác, cả hai loại tiền này nổi lên một số yếu điểm đó là dễ bị lấy cắp, tên thời gian vận chuyển, chi phí bảo quản in Ên cao. Để khắc phục khó khăn này, một bước tiến mới của hệ thống thanh toán đã xuất hiện với hoạt động Ngân hàng hiện đại - thanh toán chuyển khoản qua Ngân hàng. Hoạt động Ngân hàng sơ khai ban đầu chỉ là thu nhận giữ hộ tiền, kim loại quý cho khách hàng.
Theo quy luật của thị trường, nền kinh tế hàng hoá là luôn vận động và luôn phát triển, Ngân hàng phát triển thêm một số nghiệp vụ như việc thanh toán cho khách hàng gửi tiền tại một Ngân hàng khi có nhu cầu chi trả lẫn nhau. Khi sản xuất và lưu thông hàng hóa ở mức thấp, quá trình mua bán diễn ra trong phạm 4 vi hẹp thì người ta thanh toán với nhau bằng tiền mặt, sự vận động của vật tư hàng hóa gắn liền với sự vận động của khối lượng tiền tệ nhất định. Lúc này thanh toán bằng tiền mặt sự linh hoạt của nó. Quá trình thanh toán bằng tiền mặt không gặp phải một trở ngại nào.
Nhưng theo quy luật của sự phát triển kinh tế – xã hội, công việc không chỉ bó hẹp trong một lãnh thổ, một quốc gia mà xuyên khắp quốc gia trên cả thị trường thế giới với một khối lượng hàng hóa lớn, nhiều chủng loại đa dạng và phong phú. Lúc này thanh toán bằng tiền mặt đã nảy sinh hàng loạt những điểm bất lợi cho công việc thanh toán như thời gian, chi phí, vận chuyển. Đến lúc này hệ thống thanh toán hiện đại qua Ngân hàng hay còn gọi thanh toán không dùng tiền mặt phần nào giải quyết được những bất lợi của thanh toán bằng tiền mặt nói trên. Người ta không còn phải mất thời gian vào in tiền, vận chuyển tiền và bảo quản tiền…mà thay vào đó chỉ việc trích chuyển vốn từ tài khoản đơn vị này sang tài khoản đơn vị khác, hoặc thanh toán bù trừ lẫn nhau giữa các tổ chức và đơn vị.
Để thực hiện quá trình này phải có ít nhất ba chủ thể tham gia, đó là bên mua, bên bán và Ngân hàng đóng vai trò trung gian tài chính với chức năng là trung tâm thanh toán của nền kinh tế. Các Ngân hàng Thương mại hoàn toàn có khả năng tổ chức các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt thích hợp để thu hết nguồn vốn nhàn rỗi trong dân cư, góp phần lớn thực hiện chiến lược phát triển kinh tế, ổn định giá cả, đẩy lùi lạm phát, đẩy nhanh lưu thông hàng hóa, tăng thu nhập quốc dân. Với tính ưu việt như trên nên công tác thanh toán không dùng tiền mặt ngày càng được khách hàng ưa chuộng, không ngừng phát triển và không thể thiếu được trong nền kinh tế thị trường hiện nay. Do đó thanh toán không dùng tiền mặt ra đời là một tất yếu khách quan của lịch sử loài người.
Tóm lại thanh toán không dùng tiền mặt là một nghiệp vụ trung gian của Ngân hàng, đây chính là cách thức mang lại hiệu quả cao nhất cho cả hai bên: đơn vị mở tài khoản và Ngân hàng, góp phần thúc đẩy sản xuất và lưu thông hàng hóa. Việc thay thế thanh toán tiền mặt bằng thanh toán không dùng tiền mặt đã thực sự thu hết dòng tiền mặt chảy vào Ngân hàng, ngân hàng sẽ tăng nguồn thu và nguồn 5 vốn tín dụng đồng thời qua đó Ngân hàng có thể kỉểm soát và điều hành chặt chẽ thông qua công tác thanh toán.