Luận văn nghiên cứu và đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường sử dụng công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường làng nghề truyền thống

Luận văn nghiên cứu và đề xuất giải pháp tăng cường sử dụng công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường làng nghề truyền thống, hướng tới phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Đình Quang Khải
• Người hướng dẫn: TS. Dương Thanh An
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Quản Lý Môi Trường
• Đề tài: Giải Pháp Tăng Cường Công Cụ Kinh Tế Bảo Vệ Môi Trường Làng Nghề Truyền Thống
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG CÔNG CỤ KINH TẾ TRONG QUẢN LÝ MÔI TRƢỜNG LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG
• 1.1. Khái niệm chung về quản lý môi trường, sự cần thiết phải quản lý môi trường
• 1.2. Đối tượng, mục tiêu, nội dung và các nguyên tắc của quản lý nhà nước về môi trường
• 1.2.1. Đối tượng, mục tiêu của quản lý môi trường
• 1.2.2. Nội dung của quản lý môi trường
• 1.2.3. Các nguyên tắc quản lý môi trường
• 1.3. Các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường
• 1.3.1. Khái niệm
• 1.3.2. Nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền (PPP)
• 1.3.3. Nguyên tắc người hưởng thụ phải trả tiền (BPP - Benefit pays principle)
• 1.3.4. Các công cụ kinh tế thường được sử dụng
• 1.3.4.1. Thuế tài nguyên
• 1.3.4.2. Côta gây ô nhiễm (Giấy phép xả thải có thể chuyển nhượng)
• 1.3.4.3. Phí dịch vụ môi trường
• 1.3.4.4. Phí môi trường
• 1.3.4.5. Một số công cụ khác
• 1.3.5. Thực tiễn sử dụng công cụ kinh tế của thế giới
• 1.4. Khái niệm làng nghề và phát triển làng nghề theo hướng bền vững
• 1.4.1. Khái niệm làng nghề truyền thống
• 1.4.2. Sơ lược về đặc điểm, tình hình phát triển ở các làng nghề truyền thống hiện nay
• 1.4.3. Khái quát về ô nhiễm môi trường làng nghề Việt Nam hiện nay
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ, BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG VÀ VIỆC ÁP DỤNG CÔNG CỤ KINH TẾ HIỆN NAY
• 2.1. Thực trạng quản lý bảo vệ môi trường làng nghề hiện nay
• 2.1.1. Công tác quy hoạch, tập trung các làng nghề còn gặp nhiều khó khăn
• 2.1.2. Các văn bản quy phạm pháp luật bảo vệ môi trường làng nghề chưa đồng bộ và cụ thể
• 2.1.3. Tổ chức thực hiện pháp luật về bảo vệ môi trường còn yếu và chưa phát huy hiệu quả
• 2.1.4. Công tác phổ biến thông tin, nâng cao nhận thức bảo vệ môi trường cho cộng đồng làng nghề chưa được chú trọng
• 2.1.5. Nguồn nhân lực, tài chính và công nghệ cho bảo vệ môi trường làng nghề không đáp ứng nhu cầu hiện nay
• 2.1.6. Chưa huy động được đầy đủ các nguồn lực xã hội trong bảo vệ môi trường làng nghề
• 2.2. Thực trạng sử dụng công cụ kinh tế trong bảo vệ làng nghề truyền thống hiện nay
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP NHẰM TĂNG CƢỜNG ĐẨY MẠNH ÁP DỤNG CÔNG CỤ KINH TẾ TRONG BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG
• 3.1. Yêu cầu cần thiết của việc đẩy mạnh sử dụng công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường làng nghề truyền thống
• 3.1.1. Xuất phát từ yêu cầu bức thiết của làng nghề
• 3.1.2. Xuất phát từ cơ sở pháp lý để áp dụng công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường ở Việt Nam
• 3.1.3. Xuất phát từ xu thế tất yếu của thế giới
• 3.2. Thuận lợi và khó khăn và hiệu quả kinh tế khi áp dụng công cụ kinh tế vào trong bảo vệ môi trường làng nghề
• 3.2.1. Hiệu quả kinh tế
• 3.3. Các giải pháp tăng cƣờng đẩy mạnh sử dụng công cụ kinh tế
• 3.3.1. Những giải pháp có tính chiến lược
• 3.3.2. Những giải pháp cần thiết
• 3.3.3. Giải pháp quản lý và phối hợp sự tham gia của cộng đồng
• 3.3.4. Một số giải pháp khác
• 3.4. Kiến nghị - đề xuất
• NHỮNG ĐÓNG GÓP VÀ HẠN CHẾ CỦA LUẬN VĂN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường

Công cụ kinh tế đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường, đặc biệt là trong các làng nghề truyền thống. Công cụ kinh tế không chỉ giúp giảm thiểu ô nhiễm mà còn tạo ra động lực cho sự phát triển bền vững. Việc áp dụng các công cụ này giúp các làng nghề có thể quản lý tài nguyên hiệu quả hơn, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo vệ môi trường. Theo nghiên cứu, việc sử dụng công cụ kinh tế có thể tạo ra những thay đổi tích cực trong hành vi sản xuất và tiêu dùng, từ đó giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

1.1. Khái niệm và vai trò của công cụ kinh tế

Công cụ kinh tế được định nghĩa là các chính sách nhằm thay đổi chi phí và lợi ích của các hành động kinh tế có tác động đến môi trường. Công cụ kinh tế giúp khuyến khích các doanh nghiệp và cộng đồng tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường. Việc áp dụng các công cụ này không chỉ giúp giảm thiểu ô nhiễm mà còn tạo ra lợi ích kinh tế cho người dân. Bảo vệ môi trường thông qua công cụ kinh tế là một giải pháp hiệu quả, giúp các làng nghề truyền thống phát triển bền vững.

II. Thực trạng bảo vệ môi trường tại làng nghề truyền thống

Hiện nay, nhiều làng nghề truyền thống đang đối mặt với tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Các hoạt động sản xuất không được quản lý chặt chẽ dẫn đến việc xả thải chất thải ra môi trường mà không qua xử lý. Bảo vệ môi trường tại các làng nghề truyền thống cần được chú trọng hơn nữa. Các chính sách hiện tại chưa đủ mạnh để khuyến khích các doanh nghiệp áp dụng các biện pháp bảo vệ môi trường. Việc thiếu hụt nguồn lực và công nghệ cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.

2.1. Nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường

Nguyên nhân chính gây ô nhiễm môi trường tại các làng nghề truyền thống bao gồm việc sử dụng nguyên liệu không thân thiện với môi trường, quy trình sản xuất lạc hậu và thiếu sự giám sát từ các cơ quan chức năng. Bảo vệ môi trường không chỉ là trách nhiệm của nhà nước mà còn là trách nhiệm của từng cá nhân và doanh nghiệp. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để tìm ra giải pháp hiệu quả cho vấn đề này.

III. Giải pháp tăng cường công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường

Để tăng cường công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường tại các làng nghề truyền thống, cần thiết phải áp dụng các giải pháp đồng bộ. Các giải pháp này bao gồm việc xây dựng chính sách khuyến khích sử dụng công nghệ sạch, tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường. Ngoài ra, cần có các biện pháp hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp áp dụng công nghệ thân thiện với môi trường. Việc này không chỉ giúp giảm thiểu ô nhiễm mà còn tạo ra cơ hội phát triển kinh tế cho các làng nghề.

3.1. Đề xuất các chính sách khuyến khích

Các chính sách khuyến khích cần được thiết kế để tạo động lực cho các doanh nghiệp tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường. Điều này có thể bao gồm việc giảm thuế cho các doanh nghiệp áp dụng công nghệ sạch, hoặc cung cấp các khoản vay ưu đãi cho các dự án bảo vệ môi trường. Công cụ kinh tế cần được áp dụng một cách linh hoạt để phù hợp với từng loại hình sản xuất tại các làng nghề truyền thống.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Các làng nghề truyền thống tại Việt Nam đóng góp quan trọng vào phát triển kinh tế nông thôn và xuất khẩu hàng hóa với giá trị lớn. Tuy nhiên, hoạt động sản xuất tại các làng nghề này đang gây ra ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người lao động và cộng đồng dân cư. Theo báo cáo môi trường quốc gia năm 2008, hầu hết các làng nghề đều bị ô nhiễm, đặc biệt là ô nhiễm không khí và nước thải. Mặc dù đã có nhiều biện pháp quản lý môi trường theo cơ chế mệnh lệnh và kiểm soát (Command and Control – CAC), hiệu quả đạt được còn hạn chế, nhiều làng nghề vẫn phát triển quy mô sản xuất nhưng môi trường ngày càng suy thoái.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm phân tích thực trạng ô nhiễm môi trường tại các làng nghề truyền thống, đánh giá việc áp dụng các công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường và đề xuất các giải pháp tăng cường sử dụng công cụ kinh tế nhằm nâng cao hiệu quả quản lý môi trường. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các làng nghề truyền thống tại khu vực đồng bằng Bắc Bộ, với khảo sát chi tiết tại 3-4 làng nghề tiêu biểu. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc định hướng quy hoạch phát triển bền vững làng nghề, đồng thời góp phần nâng cao nhận thức và hiệu quả quản lý môi trường trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết quản lý môi trường và công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường. Quản lý môi trường được hiểu là sự tác động có tổ chức của chủ thể quản lý nhằm sử dụng hiệu quả các tiềm năng của hệ thống môi trường, đảm bảo phát triển bền vững. Mục tiêu quản lý môi trường là cân bằng giữa phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường, theo nguyên tắc phát triển bền vững.

Hai nguyên tắc cơ bản trong công cụ kinh tế được áp dụng là:

• Nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền (Polluter Pays Principle - PPP): Người gây ô nhiễm phải chịu chi phí kiểm soát và khắc phục ô nhiễm.
• Nguyên tắc người hưởng thụ phải trả tiền (Benefit Pays Principle - BPP): Người hưởng lợi từ môi trường sạch phải đóng góp chi phí bảo vệ môi trường.

Các công cụ kinh tế phổ biến gồm thuế tài nguyên, côta gây ô nhiễm (giấy phép xả thải có thể chuyển nhượng), phí dịch vụ môi trường, phí môi trường và hệ thống đặt cọc hoàn trả. Những công cụ này sử dụng cơ chế thị trường để điều chỉnh hành vi của các chủ thể, tạo động lực giảm thiểu ô nhiễm với chi phí thấp nhất.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng hợp tài liệu, phân tích định tính và định lượng dựa trên số liệu thu thập từ các báo cáo kinh tế, môi trường và khảo sát thực tế tại các làng nghề truyền thống khu vực đồng bằng Bắc Bộ. Cỡ mẫu khảo sát gồm 3-4 làng nghề tiêu biểu, lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phi xác suất nhằm đảm bảo tính đại diện cho các đặc điểm khác nhau về quy mô, mức độ ô nhiễm và áp dụng công cụ kinh tế.

Phân tích dữ liệu sử dụng phương pháp đánh giá thực trạng ô nhiễm môi trường, hiệu quả sử dụng công cụ kinh tế và so sánh với các mô hình quản lý môi trường tại các nước phát triển và đang phát triển. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong khoảng 1 năm, từ khảo sát thực địa, thu thập số liệu đến phân tích và đề xuất giải pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Ô nhiễm môi trường tại làng nghề truyền thống rất nghiêm trọng: Theo báo cáo môi trường quốc gia 2008, hầu hết các làng nghề đều bị ô nhiễm, đặc biệt là ô nhiễm không khí do khí thải từ các lò nung gạch, nung vôi thủ công và ô nhiễm nước thải. Tỷ lệ làng nghề có quy hoạch không gian môi trường chỉ chiếm khoảng 20-30% tại một số tỉnh, dẫn đến khó khăn trong kiểm soát ô nhiễm.

2. Công tác quản lý bảo vệ môi trường còn nhiều hạn chế: Các văn bản pháp luật chưa đồng bộ, tổ chức thực hiện pháp luật yếu kém, nguồn nhân lực và tài chính cho bảo vệ môi trường làng nghề chưa đáp ứng nhu cầu. Chỉ khoảng 40% các cơ sở sản xuất có ý thức tuân thủ pháp luật môi trường, trong khi công tác tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng chưa được chú trọng thường xuyên.

3. Việc áp dụng công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường làng nghề còn hạn chế: Mặc dù công cụ kinh tế như phí bảo vệ môi trường, thuế tài nguyên đã được áp dụng ở một số nơi, nhưng tỷ lệ sử dụng còn thấp, chưa tạo được động lực mạnh mẽ cho các cơ sở sản xuất thay đổi hành vi. Khoảng 15-20% các làng nghề có áp dụng các công cụ kinh tế dưới hình thức thu phí dịch vụ môi trường.

4. Hiệu quả kinh tế của công cụ kinh tế được ghi nhận: Các công cụ kinh tế giúp giảm chi phí kiểm soát ô nhiễm, khuyến khích đổi mới công nghệ sạch hơn và tăng nguồn thu ngân sách cho bảo vệ môi trường. Ví dụ, áp dụng côta gây ô nhiễm tại một số khu công nghiệp đã giảm chi phí kiểm soát ô nhiễm khoảng 25% so với phương pháp truyền thống.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của tình trạng ô nhiễm là do quy hoạch không gian môi trường chưa được thực hiện đồng bộ, công tác quản lý còn yếu và thiếu nguồn lực. Việc áp dụng công cụ kinh tế còn hạn chế do thiếu cơ chế pháp lý rõ ràng, ý thức bảo vệ môi trường của các chủ thể chưa cao, và thiếu sự phối hợp giữa các bên liên quan.

So sánh với các nước phát triển, việc sử dụng công cụ kinh tế như thuế môi trường, côta gây ô nhiễm và phí dịch vụ môi trường được áp dụng rộng rãi và hiệu quả hơn, góp phần giảm thiểu ô nhiễm và thúc đẩy phát triển bền vững. Ở các nước đang phát triển, công cụ kinh tế thường được phối hợp với các biện pháp mệnh lệnh và kiểm soát để tăng tính hiệu quả.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ làng nghề áp dụng công cụ kinh tế theo từng năm, bảng so sánh chi phí kiểm soát ô nhiễm giữa các phương pháp truyền thống và công cụ kinh tế, cũng như biểu đồ mức độ ô nhiễm không khí và nước thải tại các làng nghề khảo sát.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện khung pháp lý và chính sách hỗ trợ: Nhà nước cần xây dựng và ban hành các văn bản pháp luật cụ thể, đồng bộ về áp dụng công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường làng nghề, bao gồm quy định về thuế tài nguyên, phí môi trường, côta gây ô nhiễm và các chính sách thưởng phạt rõ ràng. Thời gian thực hiện trong 2-3 năm, chủ thể là Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp với các bộ ngành liên quan.

2. Đầu tư hạ tầng và công nghệ xử lý môi trường: Các địa phương cần ưu tiên đầu tư hệ thống cấp thoát nước, thu gom và xử lý chất thải rắn, nước thải tại các làng nghề, đồng thời hỗ trợ vay vốn cho các cơ sở sản xuất đổi mới công nghệ thân thiện môi trường. Mục tiêu nâng tỷ lệ làng nghề có hệ thống xử lý đạt chuẩn lên trên 50% trong 5 năm tới.

3. Nâng cao năng lực quản lý và nhận thức cộng đồng: Tăng cường đào tạo cán bộ quản lý môi trường chuyên trách tại các xã có làng nghề, đồng thời triển khai các chương trình giáo dục, tuyên truyền nâng cao nhận thức bảo vệ môi trường cho người dân và doanh nghiệp. Thực hiện thường xuyên qua các kênh truyền thông địa phương và trường học.

4. Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng và doanh nghiệp: Xây dựng cơ chế huy động nguồn lực xã hội, khuyến khích cộng đồng và doanh nghiệp tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường, như thu gom rác thải, tái chế, sử dụng công cụ kinh tế để tạo động lực giảm ô nhiễm. Thời gian triển khai liên tục, có đánh giá định kỳ hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý nhà nước về môi trường: Giúp hiểu rõ thực trạng và các giải pháp áp dụng công cụ kinh tế trong quản lý môi trường làng nghề, từ đó xây dựng chính sách phù hợp.

2. Các nhà nghiên cứu và học viên ngành kinh tế môi trường: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn về công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường, làm tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu tiếp theo.

3. Doanh nghiệp và chủ cơ sở sản xuất tại làng nghề: Nắm bắt các công cụ kinh tế và chính sách liên quan để chủ động thực hiện bảo vệ môi trường, nâng cao hiệu quả sản xuất.

4. Cộng đồng dân cư và tổ chức xã hội: Tăng cường nhận thức về vai trò của công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường, tham gia tích cực vào các hoạt động bảo vệ môi trường tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Công cụ kinh tế là gì và tại sao cần áp dụng trong bảo vệ môi trường làng nghề?
   Công cụ kinh tế là các chính sách sử dụng cơ chế thị trường như thuế, phí, côta gây ô nhiễm để điều chỉnh hành vi gây ô nhiễm. Chúng giúp giảm chi phí kiểm soát ô nhiễm, khuyến khích đổi mới công nghệ và nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường.

2. Nguyên tắc "Người gây ô nhiễm phải trả tiền" được áp dụng như thế nào?
   Người gây ô nhiễm phải chịu chi phí cho việc kiểm soát và khắc phục ô nhiễm. Ví dụ, doanh nghiệp thải chất thải phải trả phí môi trường tương ứng với mức độ ô nhiễm gây ra, tạo động lực giảm phát thải.

3. Tại sao các công cụ kinh tế chưa được áp dụng rộng rãi tại các làng nghề truyền thống?
   Do hạn chế về khung pháp lý, nhận thức của người dân và doanh nghiệp còn thấp, nguồn lực tài chính và kỹ thuật chưa đủ, cùng với việc quản lý môi trường còn yếu kém tại địa phương.

4. Các giải pháp nào giúp tăng cường áp dụng công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường làng nghề?
   Hoàn thiện chính sách pháp luật, đầu tư hạ tầng xử lý môi trường, nâng cao năng lực quản lý và nhận thức cộng đồng, khuyến khích sự tham gia của các bên liên quan.

5. Hiệu quả kinh tế của công cụ kinh tế được thể hiện ra sao?
   Công cụ kinh tế giúp giảm chi phí kiểm soát ô nhiễm, tăng nguồn thu ngân sách, thúc đẩy đổi mới công nghệ sạch hơn và nâng cao hiệu quả sản xuất, đồng thời bảo vệ môi trường bền vững.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích thực trạng ô nhiễm môi trường và việc áp dụng công cụ kinh tế tại các làng nghề truyền thống, chỉ ra nhiều hạn chế trong quản lý và thực thi.
• Công cụ kinh tế như thuế tài nguyên, côta gây ô nhiễm, phí dịch vụ môi trường có tiềm năng lớn trong việc nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường làng nghề.
• Đề xuất các giải pháp chiến lược và thiết thực nhằm hoàn thiện khung pháp lý, đầu tư hạ tầng, nâng cao năng lực quản lý và huy động sự tham gia cộng đồng.
• Nghiên cứu góp phần làm rõ vai trò của công cụ kinh tế trong quản lý môi trường, hỗ trợ phát triển bền vững làng nghề truyền thống tại Việt Nam.
• Các bước tiếp theo cần tập trung vào triển khai các giải pháp đề xuất, đánh giá hiệu quả thực tiễn và mở rộng nghiên cứu tại các vùng khác.

Hành động ngay hôm nay: Các nhà quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng cần phối hợp chặt chẽ để áp dụng công cụ kinh tế, bảo vệ môi trường làng nghề, hướng tới phát triển bền vững và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1 .Tính cấp thiết của đề tài Các làng nghề truyền thống ở Việt Nam đã và đang có nhiều đóng góp cho sự phát triển của đất nước nói chung và đối với nền kinh tế nông thôn nói riêng. Nhiều làng nghề truyền thống hiện nay đã được khôi phục, đầu tư phát triển với quy mô và kỹ thuật cao hơn, hàng hóa không những phục vụ nhu cầu trong nước mà còn cho xuất khẩu với giá trị lớn. Tuy nhiên, một trong những thách thức đang đặt ra đối với các làng nghề là vấn đề môi trường và sức khỏe của người lao động, của cộng đồng dân cư đang bị ảnh hưởng nghiêm trọng từ hoạt động sản xuất của các làng nghề. Những năm gần đây, vấn đề này đang thu hút sự quan tâm của Đảng, Nhà nước cũng như các nhà khoa học nhằm tìm ra các giải pháp hữu hiệu cho sự phát triển bền vững các làng nghề.

Đã có nhiều làng nghề thay đổi phương thức sản xuất cũng như quản lý môi trường và thu được hiệu quả đáng kể. Song, đối với không ít làng nghề, sản xuất vẫn đang tăng về quy mô, còn môi trường ngày càng ô nhiễm trầm trọng. Rất nhiều biện pháp khắc phục cũng như hạn chế tình hình ô nhiễm hiện nay ở các làng nghề đã được Đảng và Nhà nước quan tâm chỉ đạo song kết quả thu được không đem lại nhiều khả quan.Cũng như nhiều nước trên thế giới, công tác bảo vệ môi trường ở Việt Nam cho đến nay chủ yếu được thực hiện theo cơ chế mệnh lệnh và kiểm soát ( Command and Control – CAC). Theo đó các cộng đồng cũng như các doanh nghiệp phải tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường cụ thể.

Vai trò của nhà nước là đảm bảo sự tuân thủ về môi trường thông qua các chương trình quan trắc và cưỡng chế nghiêm ngặt. Tuy nhiên hiệu quả của những chính sách quản lý môi trường này không thực sự thỏa mãn: thành công trong một số trường hợp nhưng cũng gây thất vọng trong rất nhiều trường hợp khác. Mặc dù có vai trò quan trọng trong hệ thống quản lý môi trường, phương pháp CAC trên thực tế cần được bổ sung bằng các công cụ khuyến khích cần thiết để xúc tiến việc kiểm soát ô nhiễm và bảo vệ môi trường. ii Do vậy song song với việc ban hành và áp dụng các chính sách quản lý môi trường CAC, ngay từ những năm 1960 đã có nhiều công trình nghiên cứu tập trung vào việc thiết kế và phân tích những chính sách quản lý môi trường nhằm tạo ra các khuyến khích ( incentive-based policies) kinh tế.

Những chính sách này được coi là linh hoạt hơn so với các chính sách quản lý môi trường CAC mang tính truyền thống.Cho tới nay đã có những bước tiến đáng kể trong sự hiểu biết về cả hai dạng chính sách quản lý môi trường này, đặc biệt thông qua thực tế áp dụng ở các nước trên thế giới trong đó có Việt Nam. Công cụ kinh tế là một trong những công cụ quan trọng để bảo vệ môi trường, đã và đang được ứng dụng rộng rãi trên thế giới, đặc biệt là trong các nước công nghiệp phát triển. Tính ưu việt của các công cụ kinh tế là chúng không những đưa ra được con số giới hạn tổ chức cho các quyết định về môi trường, mà còn cho phép định lượng riêng biệt từng trường hợp một cách linh hoạt, trong khi vẫn đảm bảo được yêu cầu chung về chất lượng môi trường trong toàn khu vực. Bên cạnh đó các công cụ kinh tế còn mang lại các lợi ích tiềm tàng như: Nâng cao thu nhập cho người dân, thúc đẩy sự đổi mới trong công nghệ kiểm soát ô nhiễm và giảm bớt chi phí trong kiểm soát ô nhiễm.

Tuy nhiên việc áp dụng công cụ kinh tế tại các làng nghề truyền thống còn tương đối hạn chế.Do vậy việc phân tích, đánh giá và đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường sử dụng công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường làng nghề truyền thống là một trong những yêu cầu cấp thiết. Do vậy vậy với mong muốn nghiên cứu và sử dụng các công cụ kinh tế vào việc bảo vệ môi trường tại các làng nghề được nhiều hơn tôi đã lựa chọn đề tài:” Nghiên cứu và đề xuất các giải pháp nhằm tăng cƣờng sử dụng công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trƣờng làng nghề truyền thống”làm đề tài luận văn cao học. iii CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG CÔNG CỤ KINH TẾ TRONG QUẢN LÝ MÔI TRƢỜNG LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG 1.1 Khái niệm chung về quản lý môi trường, sự cần thiết phải quản lý môi trường 1.1 Khái niệm chung về quản lý môi trường Trước tiên chúng ta hiểu quản lý là sự tác động của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý và khách thể quản lý nhằm đạt được mục tiêu đề ra trong điều kiện biến động của môi trường ngoài. Quản lý môi trường là một dạng của quản lý.

Đó là sự tác động liên tục, có tổ chức và hướng đích của chủ thể quản lý môi trường nên cá nhân hoặc cộng đồng người tiến hành các hoạt động phát triển trong hệ thống môi trường và khách thể quản lý môi trường, sử dụng một cách tốt nhất mọi tiềm năng và cơ hội nhằm đạt được mục tiêu quản lý môi trường đã đề ra, phù hợp với luật pháp và thông lệ hiện hành. Sự tác động liên tục, có tổ chức và hướng đích của chủ thể quản lý môi trường chính là việc tổ chức thực hiện các chức năng của quản lý môi trường nhằm phối hợp mục tiêu và các động lực hoạt động của mội người nằm trong hệ thống môi trường để đạt tới mục tiêu chung của hệ thống môi trường 1. Sự cần thiết phải quản lý môi trường. Xét về mặt tổ chức kỹ thuật của hoạt động quản lý, quản lý môi trường chính là sự kết hợp mọi sự lỗ lực chung của con người hoạt động trong hệ thống môi trường và việc sử dụng tốt các cơ sở vật chất kỹ thuật thuộc phạm vi sở hữu của hệ thống môi trường để đạt tới mục tiêu chung của toàn hệ thống và mục tiêu riêng của cá nhân hoặc nhóm người một cánh khôn khéo và có hiệu quả nhất.

Quản lý môi trường phải trả lời các câu hỏi “ Phải tiến hành các hoạt động phát triển nào, để làm gì?”, “Phải tiến hành hoạt động phát triển đó như thế nào, bằng cách nào?”, “Tác iv động tích cực và tiêu cực nào có thể xảy ra?”, “ Rủi ro nào có thể gánh chịu và cách xử lý ra sao?”. Quản lý môi trường được tiến hành chính là để tạo ra một hiệu quả hoạt động phát triển cao hơn, bền vững hơn so với hoạt động của từng cá nhân riêng rẽ hay của một nhóm người.Nói một cách khác, thực chất của quản lý môi trường là quản lý con người trong các hoạt động phát triển và thông qua đó sử dụng có hiệu quả nhất mọi tiềm năng và cơ hội của hệ thống môi trường.2 Đối tƣợng, mục tiêu, nội dung và các nguyên tắc của quản lý nhà nƣớc về môi trƣờng.1 Đối tượng,mục tiêu của quản lý môi trường Quản lý môi trường, trước hết là quản lý một hệ thống bao gồm các phần tử (yếu tố) tự nhiên và nhân tạo có quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và tự nhiên. Đó là một hệ thống bao gồm các phần tử của thế giới vô sinh và hữu sinh hoạt động theo những qui luật khác nhau và có con người tham dự. Mục tiêu của quản lý môi trường Mục tiêu chung, lâu dài và nhất quán của quản lý môi trường là nhằm góp phần tạo lập sự phát triển bền vững.

Đó là cách phát triển bền vững .Và được xem là một tiến trình đòi hỏi sự tiến triển đồng thời của cả bốn lĩnh vực: Kinh tế, xã hội nhân văn, môi trường và kỹ thuật với những mục tiêu cụ thể của từng lĩnh vực. Giữa bốn lĩnh vực này có mối quan hệ tương tác rất chặt chẽ và hành động trong lĩnh vực này có thể thúc đẩy các lĩnh vực khác phát triển 1.2 Nội dung của quản lý môi trường. Quản lý môi trường được cần tiến hành ở các cấp,ở mọi quy mô: toàn cầu, khu vực, quốc gia, tỉnh, huyện, cơ sở sản xuất, hộ gia đình,.bao gồm các nội dung sau đây: + Ban hành và tổ chức thực hiện các văn bản pháp luật về bảo vệ môi trường, ban hành hệ thống tiêu chuẩn môi trường. v + Xây dựng,chỉ đạo thực hiện chiến lược, chính sách bảo vệ môi trường, kế hoạch phòng – chống, khắc phục suy thoái môi trường, ô nhiễm môi trường, sự cố môi trường.

+ Xây dựng, quản lý các công trình bảo vệ môi trường, công trình có liên quan đến bảo vệ môi trường….3 Các nguyên tắc quản lý môi trường. Các nguyên tắc quản lý môi trường là các qui tắc chỉ đạo những tiêu chuẩn hành vi mà các chủ thể quản lý phải tuân thủ trong suốt quá trình quản lý môi trường.3 Các công cụ kinh tế trong quản lý môi trƣờng 1.1 Khái niệm Công cụ kinh tế là những chính sách nhằm thay đổi chi phí và lợi ích của những hành động của hoạt động kinh tế thường xuyên xảy ra tác động tới môi trường, tăng cường ý thức trách nhiệm trước việc gây ra huỷ hoại môi trường.Công cụ kinh tế sử dụng sức mạnh thị trường để đề ra các quyết định nhằm đạt tới mục tiêu môi trường, từ đó sẽ có cách ứng xử hiệu quả chi phí cho bảo vệ môi trường.1 Nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền (PPP). Nguyên tắc PPP có nguồn gốc từ sáng kiến của tổ chức hợp tác kinh tế và phát triển (OEDC) đề ra năm 1972 và 1974. PPP tiêu chuẩn năm 1972 cho rằng, những tác nhân gây ô nhiễm phải trả mọi chi phí cho hoạt động kiểm soát và phòng chống ô nhiễm.PPP “Mở rộng” năm 1974 chủ trương rằng, các tác nhân gây ra ô nhiễm thì ngoài việc phải tuân thủ các chi phí khắc phục ô nhiễm gây ra còn phải chịu mọi khoản chi phí để thực hiện các biện pháp làm giảm ô nhiễm do chính quyền tổ chức thực hiện, nhằm khắc phục và hoàn trả.2 Nguyên tắc người hưởng thụ phải trả tiền (BPP- Benefit pays principle ).

Nguyên tắc này chủ trương tạo lập một cơ chế nhằm đạt được các mục tiêu về môi trường.Đối nghịch với việc trực tiếp gây ô nhiễm phải trả tiền, người hưởng thụ một môi trường đã được cải thiện cũng phải trả một khoản chi phí.