Nghiên Cứu Hiện Trạng và Giải Pháp Sử Dụng Các Mỏ Đá Sau Khai Thác Khu Vực Núi Bà Đen Tỉnh Tây Ninh

Tài liệu nghiên cứu Nghiên cứu hiện trạng đề xuất giải pháp sử dụng các mỏ đá sau khai thác khu vực núi bà đen tỉnh, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Phan Anh Đào
• Người hướng dẫn: TS. Thái Vũ Bình
• Trường học: Trường Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu hiện trạng, đề xuất giải pháp sử dụng các mỏ đá sau khai thác khu vực núi Bà Đen tỉnh Tây Ninh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Một số khái quát chung về khoáng sản và khai thác khoáng sản
• 1.1.1. Một số khái niệm có liên quan đến khoáng sản
• 1.1.2. Cải tạo, phục hồi môi trường trong khai thác khoáng sản
• 1.2. Tổng quan hoạt động cải tạo và phục hồi môi trường sau khai thác liên quan đến đề tài
• 1.2.1. Hoạt động cải tạo và phục hồi môi trường sau khai thác trên thế giới
• 1.3. Tổng quan khu vực nghiên cứu
• 1.3.1. Vị trí địa lý
• 1.3.2. Khí hậu, thủy văn
• 1.3.3. Cơ sở hạ tầng
• 1.4. Quy hoạch khu vực Núi Bà Đen
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nội dung nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Tiến trình nghiên cứu của đề tài
• 2.2.2. Phương pháp nghiên cứu sử dụng trong luận văn
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội và công tác bảo vệ môi trường, cải tạo phục hồi môi trường sau khai thác của các mỏ đá khu vực núi Bà Đen
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội khu vực cụm mỏ khai thác [5]
• 3.1.2. Hiện trạng các mỏ khai thác và công tác cải tạo, phục hồi môi trường
• 3.2. Đánh giá hiện trạng môi trường tại các mỏ đá khu vực núi Bà Đen
• 3.2.1. Hiện trạng môi trường nước mặt khu vực cụm mỏ
• 3.2.2. Đánh giá hiện trạng môi trường nước dưới đất khu vực cụm mỏ
• 3.2.3. Đánh giá hiện trạng môi trường đất khu vực cụm mỏ
• 3.2.4. Hiện trạng môi trường không khí khu vực cụm mỏ
• 3.2.5. Hiện trạng cảnh quan khu vực cụm mỏ
• 3.3. Xây dựng bộ tiêu chí lựa chọn phương án cải tạo, phục hồi môi trường tổng thể
• 3.3.1. Xác lập bộ tiêu chí
• 3.3.2. Xác định trọng số của bộ chỉ thị
• 3.3.3. Đánh giá điểm cải tạo, phục hồi môi trường khu mỏ
• 3.3.4. Xác định các điểm tồn tại cần cải thiện
• 3.4. Đề xuất giải pháp tổ chức thực hiện cải tạo, phục hồi môi trường cho cụm mỏ đá khu vực núi Bà Đen
• 3.4.1. Đề xuất giải pháp kỹ thuật
• 3.4.2. Đề xuất giải pháp quy hoạch gắn kết với các quy hoạch khu vực
• 3.4.3. Đề xuất giải pháp tổ chức thực hiện
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• LÝ LỊCH TRÍCH NGANG CỦA HỌC VIÊN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Giải Pháp Sử Dụng Mỏ Đá Sau Khai Thác

Khu vực Núi Bà Đen, Tây Ninh, nổi bật với tiềm năng khai thác đá, đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc phục hồi môi trường sau khai thác. Việc sử dụng mỏ đá sau khai thác không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn liên quan đến bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Giải pháp sử dụng mỏ đá sau khai thác cần được nghiên cứu và triển khai một cách đồng bộ.

1.1. Tình Hình Khai Thác Mỏ Đá Tại Núi Bà Đen

Khu vực Núi Bà Đen hiện có 10 mỏ đá hoạt động với tổng công suất 765.000m3. Hoạt động khai thác đã gây ra ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, ảnh hưởng đến hệ sinh thái và cảnh quan khu vực.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Phục Hồi Môi Trường

Phục hồi môi trường sau khai thác là cần thiết để bảo vệ cảnh quan và duy trì các giá trị văn hóa, lịch sử của khu vực. Việc này không chỉ giúp cải thiện chất lượng môi trường mà còn tạo điều kiện cho phát triển du lịch bền vững.

II. Thách Thức Trong Việc Sử Dụng Mỏ Đá Sau Khai Thác

Việc sử dụng mỏ đá sau khai thác tại khu vực Núi Bà Đen gặp nhiều thách thức, từ việc quản lý tài nguyên đến bảo vệ môi trường. Những thách thức này cần được nhận diện và giải quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.1. Ô Nhiễm Môi Trường Do Khai Thác

Hoạt động khai thác mỏ đã dẫn đến ô nhiễm không khí, nước và đất. Nhiều khu vực sau khai thác không được cải tạo, để lại hố sâu và rác thải, gây nguy hiểm cho người dân.

2.2. Thiếu Hụt Nguồn Lực Đầu Tư

Để thực hiện các giải pháp phục hồi môi trường, cần có nguồn vốn đầu tư lớn. Tuy nhiên, việc huy động nguồn lực từ các doanh nghiệp và chính quyền địa phương vẫn còn hạn chế.

III. Phương Pháp Cải Tạo Và Phục Hồi Môi Trường

Để giải quyết các vấn đề môi trường sau khai thác, cần áp dụng các phương pháp cải tạo và phục hồi hiệu quả. Những phương pháp này không chỉ giúp phục hồi môi trường mà còn tạo ra giá trị kinh tế cho khu vực.

3.1. Các Giải Pháp Kỹ Thuật

Các giải pháp kỹ thuật như trồng cây, cải tạo đất và xử lý nước thải cần được áp dụng để phục hồi môi trường. Những biện pháp này giúp cải thiện chất lượng đất và nước, đồng thời tạo cảnh quan xanh cho khu vực.

3.2. Quy Hoạch Sử Dụng Đất Hợp Lý

Quy hoạch sử dụng đất cần được thực hiện đồng bộ với các hoạt động khai thác. Việc này giúp đảm bảo rằng các khu vực đã khai thác được sử dụng hiệu quả và bền vững.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Giải Pháp Sử Dụng Mỏ Đá

Các giải pháp sử dụng mỏ đá sau khai thác không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường. Việc áp dụng các giải pháp này cần được thực hiện một cách đồng bộ và có kế hoạch.

4.1. Phát Triển Du Lịch Bền Vững

Khu vực Núi Bà Đen có tiềm năng lớn để phát triển du lịch sinh thái và tâm linh. Việc phục hồi môi trường sẽ tạo ra những điểm đến hấp dẫn cho du khách.

4.2. Tăng Cường Quản Lý Tài Nguyên

Cần có các chính sách quản lý tài nguyên hiệu quả để đảm bảo việc khai thác và sử dụng mỏ đá diễn ra bền vững. Điều này bao gồm việc giám sát và đánh giá thường xuyên các hoạt động khai thác.

V. Kết Luận Về Giải Pháp Sử Dụng Mỏ Đá Tại Núi Bà Đen

Giải pháp sử dụng mỏ đá sau khai thác tại khu vực Núi Bà Đen cần được triển khai một cách đồng bộ và hiệu quả. Việc này không chỉ giúp phục hồi môi trường mà còn tạo ra giá trị kinh tế cho khu vực.

5.1. Tương Lai Của Khu Vực Núi Bà Đen

Khu vực Núi Bà Đen có tiềm năng lớn để phát triển thành một trung tâm du lịch đặc sắc. Tuy nhiên, cần có sự đầu tư và quản lý hợp lý để hiện thực hóa tiềm năng này.

5.2. Khuyến Nghị Chính Sách

Cần có các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương để khuyến khích các doanh nghiệp tham gia vào việc phục hồi môi trường và phát triển bền vững khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực Núi Bà Đen thuộc tỉnh Tây Ninh sở hữu đỉnh núi cao 986m trên tổng diện tích tự nhiên 24km², được xếp hạng di tích lịch sử và danh thắng quốc gia từ năm 1989. Trong nhiều thập kỷ qua, nơi đây đóng vai trò là nguồn cung cấp vật liệu xây dựng chủ lực cho vùng kinh tế trọng điểm phía Nam với 10 mỏ đá hoạt động, đạt tổng công suất khai thác 765.000m³/năm trên diện tích cấp phép khoảng 69,7ha. Tuy nhiên, quá trình khai thác khoáng sản lộ thiên kéo dài đã để lại những hệ lụy môi trường nghiêm trọng: thảm thực vật nguyên sinh bị thu hẹp, sườn núi bị biến dạng và các hố moong sâu đọng nước không được rào chắn an toàn, từng dẫn đến 02 tai nạn chết người thương tâm do trượt ngã.

Vấn đề cốt lõi hiện nay là việc thực hiện nghĩa vụ hoàn thổ theo Quyết định số 18/2013/QĐ-TTg còn mang tính cục bộ, rời rạc giữa các doanh nghiệp, chưa có phương án cải tạo cảnh quan đồng bộ. Thực trạng này tạo ra sự xung đột trực tiếp với định hướng phát triển tại Quyết định số 1099/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Quy hoạch chung xây dựng Khu du lịch quốc gia Núi Bà Đen quy mô 3.000ha, với mục tiêu đón 4.000.000 lượt khách vào năm 2025 và 6.000.000 lượt khách vào năm 2035.

Mục tiêu của luận văn là đánh giá hiện trạng ô nhiễm môi trường và địa chất tại 10 mỏ đá, phân tích các điểm nghẽn trong công tác phục hồi độc lập, từ đó xây dựng bộ tiêu chí khoa học và đề xuất mô hình hoàn phục liên mỏ gắn kết với chuỗi giá trị du lịch sinh thái - tâm linh. Nghiên cứu giới hạn không gian tại cụm mỏ phường Ninh Sơn, thành phố Tây Ninh trong giai đoạn 2020–2021, mang lại giải pháp cân bằng giữa bảo tồn di tích văn hóa và phát triển kinh tế bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết phục hồi môi trường mỏ bền vững (Sustainable Post-mining Reclamation Theory) làm nền tảng, căn cứ theo Luật Khoáng sản 2010 và Nghị định số 19/2015/NĐ-CP của Chính phủ. Lý thuyết này nhấn mạnh việc đưa hệ sinh thái sau khai thác về trạng thái an toàn, tiệm cận tự nhiên và kiến tạo công năng sử dụng đất mới có giá trị kinh tế - xã hội cao hơn.

Bên cạnh đó, đề tài ứng dụng lý thuyết ra quyết định đa tiêu chí (MCDM) thông qua phương pháp phân tích thứ bậc (Analytic Hierarchy Process - AHP) do Thomas L. Saaty đề xuất năm 1980. Phương pháp này giải quyết bài toán phức tạp bằng cách phân cấp mục tiêu thành các nhánh tiêu chí định tính và định lượng, kết hợp thuật toán trung bình nhân theo hàng (RGMM) để xác định trọng số ưu tiên.

Khung phân tích kế thừa kinh nghiệm chuyển đổi cảnh quan mỏ trên thế giới, tiêu biểu như dự án công viên phức hợp Cap’Découverte tại Cộng hòa Pháp (quy mô 650ha với moong mỏ sâu 230m), dự án hồ sinh thái mỏ Polley tại Canada và mô hình hoàn nguyên của Tập đoàn Alcoa tại Australia giúp phục hồi hơn 96% thảm thực vật bản địa. Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: khai thác mỏ lộ thiên, góc dốc taluy an toàn, hồ trữ nước nhân tạo liên hoàn và hoàn phục sinh thái liên mỏ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp đa tầng. Tác giả tiến hành điều tra xã hội học và khảo sát kỹ thuật bằng 10 phiếu phỏng vấn cấu trúc đối với toàn bộ 10/10 ban điều hành doanh nghiệp khai thác đá tại khu vực Núi Bà Đen. Cỡ mẫu bao phủ 100% đối tượng khai thác giúp phản ánh chính xác hiện trạng công nghệ bóc tầng, hệ thống thoát nước và năng lực tài chính ký quỹ hoàn thổ.

Công tác quan trắc thực địa tuân thủ nghiêm ngặt các Tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) và Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN), thực hiện lấy ngẫu nhiên 04 mẫu nước mặt tại các đáy moong sâu, 03 mẫu nước ngầm tại khu dân cư tiếp giáp, 03 mẫu đất bãi thải và 05 mẫu không khí xung quanh. Phương pháp phân tích thứ bậc AHP được lựa chọn vì tính ưu việt trong việc tổng hợp ý kiến chuyên gia, đồng thời kiểm soát sai số thông qua tỷ số nhất quán CR. Giá trị CR đạt chuẩn dưới 0,10 đảm bảo độ tin cậy toán học cho việc xếp hạng các phương án cải tạo. Timeline nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt trong 24 tháng (từ tháng 01/2020 đến tháng 12/2021).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa ghi nhận 100% các mỏ đá tại chân Núi Bà Đen sau khi dừng khai thác chỉ thực hiện san ủi đáy moong đơn giản, chưa có giải pháp xử lý vách đá dựng đứng với độ dốc từ 60 đến 75 độ, tiềm ẩn nguy cơ sạt lở cao trong mùa mưa bão (chiếm 90% lượng mưa cả năm). Các bãi thải đất đá cao từ 7 đến 10m chưa được che phủ sinh học, trở thành nguồn phát tán bụi mịn cuốn theo gió mùa Tây Nam.

Kết quả quan trắc cho thấy nồng độ tổng bụi lơ lửng (TSP) tại khu vực khai trường trong những ngày hanh khô dao động từ 0,35 đến 0,48 mg/m³, vượt ngưỡng quy định tại QCVN 05:2013/BTNMT khoảng 1,16 đến 1,60 lần. Đối với môi trường nước, 4/4 mẫu nước mặt tại đáy moong có hàm lượng chất rắn lơ lửng (TSS) tăng cao sau các trận mưa lớn, vượt mức tiêu chuẩn cho phép từ 15% đến 22%, trong khi các chỉ tiêu kim loại nặng như Chì (Pb), Asen (As) và Thủy ngân (Hg) vẫn nằm trong giới hạn an toàn của QCVN 08-MT:2015/BTNMT.

Áp dụng phương pháp AHP với ma trận so sánh cặp, kết quả lượng hóa trọng số cho thấy nhóm tiêu chí "An toàn địa kỹ thuật và cảnh quan sinh thái" được đánh giá quan trọng nhất với trọng số 0,425 (chiếm 42,5%), nhóm tiêu chí "Tính khả thi liên kết du lịch - dịch vụ" đạt 0,318 (chiếm 31,8%) và nhóm tiêu chí "Chi phí kinh tế - xã hội hóa" chiếm 0,257 (tương đương 25,7%).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng suy thoái cảnh quan là do cơ chế phê duyệt đề án cải tạo môi trường trước đây chỉ tiếp cận đơn lẻ theo từng ranh giới mỏ được cấp phép. Việc thiếu quy chuẩn chung khiến cốt cao độ giữa các moong mỏ liền kề chênh lệch từ 10 đến 30m, tạo nên địa hình lồi lõm, chia cắt không gian sinh thái tổng thể của quần thể Núi Bà Đen.

So sánh với các bài học thành công trong nước như Khu du lịch Bửu Long (Đồng Nai) chuyển đổi moong đá thành hồ sinh thái quanh năm, hay đề án chuyển đổi cụm mỏ Dĩ An (Bình Dương) thành công viên địa môi trường, cụm mỏ Núi Bà Đen có tiềm năng vượt trội khi nằm cạnh khu du lịch quốc gia đón hơn 4 triệu lượt khách mỗi năm.

Dữ liệu đánh giá đa tiêu chí được hệ thống hóa qua biểu đồ ma trận trọng số và bảng đối sánh kỹ thuật. Biểu đồ chỉ rõ rằng giải pháp giữ nguyên hiện trạng để tự phục hồi hoàn toàn không khả thi về mặt an toàn. Ngược lại, phương án cải tạo giật cấp taluy kết hợp chuyển đổi moong thành chuỗi hồ cảnh quan nhận được điểm số đồng thuận cao nhất từ hội đồng chuyên gia, mở ra hướng đi bền vững cho toàn bộ vùng phụ cận di tích.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm phục hồi toàn diện cụm mỏ đá Núi Bà Đen:

1. Thiết kế kỹ thuật cải tạo bờ moong và ổn định sườn dốc: Tiến hành bạt mái taluy từ góc dốc hiện hữu 60–75 độ xuống dưới 35–45 độ theo phương pháp giật cấp bậc thềm. Sử dụng kỹ thuật ô cỏ bê tông đúc sẵn kết hợp lưới thép neo giữ đất tại các vị trí xung yếu, phủ xanh bề mặt bằng các loài cây bản địa có hệ rễ chùm phát triển mạnh. Thời gian triển khai từ quý I/2022 đến hết năm 2024, do các doanh nghiệp khai thác chủ trì dưới sự giám sát của Sở Xây dựng.
2. Chuyển đổi moong khai thác thành hệ sinh thái hồ cảnh quan liên hoàn: Nạo vét đáy moong đạt độ sâu an toàn, kết nối dòng chảy tự nhiên giữa các hồ thông qua hệ thống mương dẫn để tạo dung tích trữ nước khoảng 1,5 đến 2,0 triệu m³. Nguồn nước này vừa điều hòa vi khí hậu cho diện tích 69,7ha khu vực chân núi, vừa cung cấp nước tưới nông nghiệp cho vùng đệm trước năm 2025.
3. Tích hợp không gian mỏ vào Quy hoạch Khu du lịch quốc gia Núi Bà Đen: Điều chỉnh chức năng sử dụng đất sau khai thác sang đất thương mại - dịch vụ du lịch theo Quyết định 1099/QĐ-TTg. Xây dựng các phân khu chức năng như công viên thể thao mạo hiểm leo vách đá, bến thuyền du ngoạn lòng hồ và sân khấu biểu diễn thực cảnh ngoài trời, hoàn thành đồng bộ hạ tầng trước năm 2030.
4. Xây dựng cơ chế tài chính và Quỹ quản lý hoàn phục liên mỏ: Ủy ban nhân dân tỉnh Tây Ninh ban hành quy chế liên kết trách nhiệm giữa 10 doanh nghiệp khai thác, thành lập Ban điều phối hoàn thổ cụm mỏ trực thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường. Kêu gọi vốn xã hội hóa từ các tập đoàn du lịch lớn, giảm áp lực ngân sách nhà nước và hoàn tất bàn giao mặt bằng sạch giai đoạn 2023–2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo có giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước về môi trường và quy hoạch: Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Công Thương, Sở Xây dựng và Ủy ban nhân dân tỉnh Tây Ninh. Dữ liệu luận văn cung cấp căn cứ khoa học chuẩn xác để thẩm định đề án đóng cửa mỏ, lập phương án sử dụng đất sau khai thác và giám sát quỹ ký quỹ môi trường.
• Doanh nghiệp khai thác khoáng sản: Ban lãnh đạo và kỹ sư mỏ tại 10 đơn vị khai thác đá Tây Ninh cùng các doanh nghiệp khai thác mỏ lộ thiên khu vực Đông Nam Bộ. Luận văn cung cấp hướng dẫn kỹ thuật hạ dốc vách đá và quy trình phủ xanh sinh học, giúp giảm thiểu 15–20% chi phí xử lý sự cố môi trường phát sinh.
• Nhà đầu tư phát triển bất động sản du lịch và dịch vụ: Các tập đoàn du lịch sinh thái, giải trí đang tìm kiếm quỹ đất sạch quy mô gần 70ha liền kề danh thắng Núi Bà Đen để kiến tạo các sản phẩm du lịch nghỉ dưỡng mới lạ.
• Học viên, giảng viên và nhà nghiên cứu học thuật: Chuyên gia thuộc khối ngành Quản lý Tài nguyên, Kỹ thuật Môi trường, Địa chất công trình ứng dụng phương pháp AHP và thuật toán RGMM vào giải quyết các bài toán tối ưu hóa quy hoạch lãnh thổ phức tạp.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao việc phục hồi môi trường đơn lẻ từng mỏ đá tại Núi Bà Đen lại không mang lại hiệu quả cảnh quan?
Do địa hình khai thác liền kề nhưng đáy moong của từng đơn vị có cao độ chênh lệch từ 10 đến 30m. Khi các doanh nghiệp tự làm bờ bao riêng lẻ, ranh giới giữa các mỏ bị xé nhỏ, tạo thành các vách ngăn nguy hiểm, gây ứ đọng nước cục bộ và phá vỡ cấu trúc thẩm mỹ tổng thể của khu danh thắng 24km².

Phương pháp phân tích thứ bậc AHP đóng vai trò gì trong việc lựa chọn giải pháp hoàn thổ?
Phương pháp AHP giúp lượng hóa các yếu tố định tính về môi trường và cảnh quan thành các con số trọng số chính xác. Việc kiểm soát tỷ số nhất quán CR luôn nhỏ hơn 0,10 giúp loại bỏ các phán đoán cảm tính, đảm bảo phương án kỹ thuật được chọn thỏa mãn đồng thời cả 3 mục tiêu: an toàn, mỹ quan và hiệu quả kinh tế.

Các moong đá sau khi ngưng khai thác có thể tái sử dụng vào những mục đích du lịch nào?
Tận dụng chiều sâu đáy mỏ và vách đá thẳng đứng, các moong có thể cải tạo thành hồ bơi sinh thái, công viên thể thao mạo hiểm chèo thuyền kayak, khu cắm trại dã ngoại hoặc sân khấu nhạc nước ngoài trời tương tự mô hình Cap’Découverte tại Pháp với đường kính moong lên tới 1.300m.

Hành lang pháp lý hiện hành tại Việt Nam quy định nghĩa vụ cải tạo môi trường mỏ như thế nào?
Hoạt động này được điều chỉnh trực tiếp bởi Luật Bảo vệ Môi trường 2020, Luật Khoáng sản 2010, Nghị định 19/2015/NĐ-CP và Quyết định 18/2013/QĐ-TTg. Doanh nghiệp bắt buộc phải lập đề án cải tạo phục hồi môi trường, thực hiện ký quỹ tài chính định kỳ và đưa môi trường về trạng thái an toàn trước khi đóng cửa mỏ.

Kinh nghiệm hoàn thổ mỏ từ Australia và Canada có thể áp dụng ra sao cho Tây Ninh?
Tây Ninh có thể tiếp thu kỹ thuật bảo tồn lớp đất mặt màu mỡ để tái gieo hạt giống cây rừng bản địa theo mô hình của Tập đoàn Alcoa (Australia), kết hợp giải pháp tạo lập vùng đệm ngập nước sinh học đa tầng theo chuẩn mỏ Polley (Canada) nhằm xử lý nước mưa chảy tràn tự nhiên.

Kết luận

• Đánh giá chi tiết hiện trạng kỹ thuật và nguy cơ ô nhiễm tại 10 mỏ đá khu vực Núi Bà Đen với quy mô khai thác 765.000m³/năm trên diện tích gần 69,7ha.
• Xây dựng thành công bộ tiêu chí đánh giá đa mục tiêu bằng phương pháp AHP với tỷ số nhất quán CR đạt chuẩn khoa học dưới 0,10.
• Chứng minh tính cấp thiết của việc chuyển đổi phương thức hoàn thổ từ tiếp cận cơ học, đơn lẻ sang quy hoạch liên mỏ tích hợp cảnh quan.
• Đề xuất gói giải pháp công trình và phi công trình đồng bộ, kết nối chặt chẽ với Quy hoạch chung xây dựng Khu du lịch quốc gia Núi Bà Đen diện tích 3.000ha theo Quyết định 1099/QĐ-TTg.
• Kiến tạo cơ chế hợp tác công - tư và quỹ ủy thác môi trường giúp huy động hiệu quả nguồn vốn xã hội hóa cho địa phương.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp khung giải pháp toàn diện giúp biến các hố mỏ hoang tàn thành tài nguyên du lịch sinh thái giàu tiềm năng. Lộ trình thực hiện chia làm 2 giai đoạn: giai đoạn 2022–2025 tập trung ổn định mái dốc và phủ xanh sinh thái; giai đoạn 2025–2035 hoàn thiện chuỗi dịch vụ du lịch phục vụ 6.000.000 lượt du khách. Các nhà quản lý, nhà đầu tư và doanh nghiệp cần chung tay hành động ngay hôm nay để bảo vệ bền vững di sản Núi Bà Đen.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1.1 Một số khái quát chung về khoáng sản và khai thác khoáng sản 1.1 Một số khái niệm có liên quan đến khoáng sản - Theo định nghĩa của Luật khoáng sản năm 2010: “Khoáng sản là khoáng vật, khoáng chất có ích được tích tụ tự nhiên ở thể rắn, thể lỏng và thể khí tồn tại trong lòng đất, trên mặt đất, bao gồm cả khoáng vật, khoáng chất ở bãi thải của mỏ”. - Hoạt động khai thác khoáng sản bao gồm: Hoạt động thăm dò khoáng sản và hoạt động khai thác khoáng sản. Trong đó, khai thác khoáng sản là hoạt động nhằm thu hồi khoáng sản, bao gồm xây dựng cơ bản mỏ, khai đào, phân loại, làm giàu và các hoạt động khác có liên quan. - Khai thác mỏ là hoạt động khai thác khoáng sản hoặc các vật liệu địa chất từ lòng đất, thường là các thân quặng, mạch hoặc vỉa.

Các vật liệu được khai thác từ mỏ như kim loại cơ bản, kim loại quý, sắt, urani, than, kim cương, đá vôi, đá phiến dầu, đá muối…; Khai thác mỏ lộ thiên là một hình thức khai thác mỏ mà theo đó cần phải bóc lớp đất đá phủ trên loại khoáng sản cần khai thác. Một hình thức khai thác khác ngược lại là khai thác hầm lò, theo đó không có việc bóc lớp phủ mà người ta đào các hầm bên dưới mặt đất để lấy quặng.2 Cải tạo, phục hồi môi trường trong khai thác khoáng sản Theo Nghị định số 19/2015/NĐ-CP ngày 14/02/2015 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, cải tạo phục hồi môi trường trong khai thác khoáng sản là hoạt động đưa môi trường, hệ sinh thái (đất, nước, không khí, cảnh quan thiên nhiên, thảm thực vật,….) tại khu vực khai thác khoáng sản và các khu vực bị ảnh hưởng do hoạt động khai thác khoáng sản về trạng thái môi trường gần với trạng thái môi trường ban đầu hoặc đạt được các tiêu chuẩn, quy chuẩn về an toàn, môi trường và phục vụ các mục đích có lợi cho con người.2 Tổng quan hoạt động cải tạo và phục hồi môi trường sau khai thác liên quan đến đề tài 1.1 Hoạt động cải tạo và phục hồi môi trường sau khai thác trên thế giới Đối với các nước phát triển trên thế giới, vấn đề tận thu tài nguyên và áp dụng công nghệ thân thiện môi trường để phục vụ công tác cải tạo, PHMT mỏ lộ thiên sau khai thác rất được quan tâm và thực hiện từ lâu. Việc thiết kế phương án cải tạo, PHMT để hoàn nguyên và tái tạo cảnh quan tại các vùng khai thác thường được thực hiện đồng thời với khai thác mỏ, phù hợp với mục đích tái sử dụng khu vực đã khai thác hoặc theo mục đích sử dụng đất. Hiện nay trên thế giới, mỗi quốc gia đều có phương án cũng như giải pháp cải tạo, PHMT khác nhau, tùy thuộc vào điều kiện kinh tế, địa hình, địa chất, địa mạo, chế độ thủy văn….

Tuy nhiên ở một số nước Tây Âu và điển hình là Anh, Pháp và Cộng hòa Liên Bang Đức đã có giải pháp cải tạo, PHMT trong hoạt động khai thác lộ thiên tiên tiến và có nhiều ưu điểm hơn so với những nước khác, cụ thể: 1.1 Cải tạo, phục hồi môi trường trong khai thác lộ thiên tại Pháp Thiết kế cải tạo, PHMT luôn là điều kiện bắt buộc đối với một dự án khai thác mỏ tại Pháp, trong đó có các nội dung: • Quy hoạch sử dụng đất: Trong kế hoạch sử dụng đất phải xác định được phạm vi, quy mô sử dụng đất, chất lượng đất trước khi giao cho mỏ tiến hành khai thác, đồng thời có những nghiên cứu về đặc điểm như độ dốc, bề mặt đất đai, loại đất và thảm thực vật của các khu vực ưu tiên cho khai thác. • Cung cấp các tài liệu liên quan: Có đầy đủ bản đồ, thông tin về thành phần đất, cấu trúc địa chất và công nghệ khai thác… Đây chính là cơ sở để lựa chọn các phương thức cải tạo, PHMT cho một dự án. 6 • Lựa chọn các điểm đổ thải: Xem xét địa hình, địa mạo, chế độ thủy văn khu vực để có các giải pháp cải tạo, PHMT như chống xói mòn, san lấp, kè cống, nắn dòng… • Kế hoạch cải tạo, PHMT: Trong kế hoạch cải tạo, PHMT phải phân định được thời gian, khu vực và cách thức phục hồi. Các điều kiện nhất quán trong công tác này bao gồm lựa chọn mục đích sử dụng đất cuối cùng, cải tạo, phục hồi các vị trí ở khu vực đổ thải, thoát nước, trồng cây và chăm bón để duy trì thảm thực vật.

• Các ứng dụng máy tính và thiết kế địa mạo: Sau khi đã có những số liệu về hoạt động khai thác, về tác động có thể ảnh hưởng tới môi trường và các giải pháp cải tạo, PHMT đã được đề xuất. Các dữ liệu được mô hình hóa trên các phần mềm máy tính quản lý để có được một thiết kế về địa mạo cho khu vực khai thác cũng như kế hoạch cải tạo phục hồi sau khai thác. • Phủ xanh bắt buộc: Công tác phủ xanh không những phải thực hiện sau khai thác mà phải được thực hiện trong quá trình khai thác khoáng sản. Việc giữ thảm thực vật tại các bờ suối hay trồng cây trên các bờ mỏ cũng luôn được chú trọng, tránh việc xói mòn trong quá trình khai thác.

Để cải tạo, PHMT mỏ, cần thực hiện những bước sau: • Xác định đặc tính của đất đai • Phân loại đất; • Đánh giá từng loại đất để có những biện pháp cải tạo, PHMT thích hợp; • Dự trữ và hoàn trả lớp đất màu; • Tái tạo cảnh quan. 7 • Cải tạo và phục hồi môi trường khu mỏ thành trung tâm vui chơi giải trí tại Pháp Trung tâm giải trí phức hợp Cap’Découverte tại CH Pháp là khu vực được hình thành trên cơ sở sử dụng khu mỏ than KTLT đã đóng cửa Albi Carmaux. Khu mỏ với diện tích 650 ha đóng cửa vào năm 1997, đến năm 2003 được tiến hành quy hoạch và được thổi vào một luồng sinh khí mới.1 Kết quả cải tạo PHMT mỏ than lộ thiên tại CH Pháp Tại đây có sân khấu kịch tròn quy mô lớn với diện tích mặt bằng có đường kính 1.300 m, chiều sâu 230 m, thu hút khách du lịch trên toàn châu Âu. Khu giải trí phức hợp này bao gồm các tour du lịch ngầm qua các hầm mỏ, các môn thể thao với ván trượt như trượt ván, trượt tuyết, các buổi trình diễn và bảo tàng về khai khoáng, .2 Cải tạo, PHMT trong khai thác lộ thiên tại CHLB Đức Tại các vùng khai thác than nâu đã dừng khai thác ở CHLB Đức, các mỏ than nâu được cải tạo và phục hồi nhằm tái sử dụng đất cho các cơ sở công nghiệp mới, thậm chí biến thành bảo tàng than, các khu vui chơi, các địa điểm du lịch sinh thái.

Phương pháp phổ biến trong cải tạo và PHMT tại CHLB Đức là san gạt các bãi thải, trồng cây, cải tạo các moong sau khai thác bằng phương pháp đổ bãi thải trong hoặc được cải tạo 8 thành hồ chứa nước, hệ thống các hồ nước liên hoàn. Bờ moong được gia cố và trồng cây, vừa tạo khu dự trữ nước vừa tạo cảnh quan. Giải pháp kỹ thuật trong cải tạo, PHMT mỏ thường thấy tại Đức chủ yếu tập trung vào vấn đề gia cố sườn bãi thải. Bao gồm: • Phương pháp che phủ bằng thực vật: Phương pháp này sử dụng một lượng lớn các loại thực vật, các loại hạt hay các bộ phận của thực vật để che phủ sườn bãi thải.

Lớp phủ thực vật sẽ bảo vệ lớp đất mặt khỏi bị gây hại bởi những tác động cơ học như mưa, mưa đá, gió, cải thiện độ ẩm và cân bằng nhiệt trong đất. Kỹ thuật che phủ sườn bãi thải bằng thực vật được thực hiện như sau: Các lớp cành được trải sát nhau trên sườn bãi thải (các cành cây phải được chôn một phần xuống đất, lớp cành cây dưới phải gối lên lớp trên ít nhất 30cm). Cố định các lớp cành cây bằng dây thép theo chiều đứng, cách nhau từ 80 đến 100cm, sau đó gieo hạt cỏ hoặc trồng cỏ, lựa chọn các thực vật phổ biến tại địa phương. Ưu điểm của phương pháp này là khả năng chống xói mòn ngay sau khi thiết lập, do sử dụng các loại cây có thể phát triển nên duy trình hiệu quả lâu dài.

Nếu vật liệu khô và độ thấm cao sẽ tốt cho rễ cây ăn sâu xuống đất, mật độ cây dày và hệ rễ chắc chắn. Nhược điểm: Đòi hỏi khối lượng vật liệu lớn và số lượng nhân công cao. • Phương pháp bố trí của các ô cỏ bê tông: Giải pháp kỹ thuật sử dụng vật liệu che phủ sườn bãi thải bằng các ô cỏ bê tông bao gồm các bước sau: bố trí các ô cỏ bê tông tại mép sườn dốc, cố định xuống mặt đất bằng đinh và bu lông, phủ đầy các ô bằng đất mặt hay các loại thực vật. 9 Ưu điểm của phương pháp này là ổn định sườn ngay và sử dụng các ô cỏ làm sẵn nên che phủ rất tốt và lâu dài, mỗi loại ô cỏ khác nhau có mức độ thành công khác nhau.

Tuy nhiên nhược điểm của phương pháp là chi phí khá cao và chỉ có thể áp dụng với một số loại đất. Do đó, phương pháp này chỉ được ứng dụng để bảo vệ các phần sườn dốc không ổn định và bảo vệ các bờ sông, bờ hồ. • Giải pháp ngăn ngừa bụi, giảm thiểu xói mòn: Nguyên nhân dẫn đến hiện tượng xói mòn tại các bãi thải chủ yếu do ảnh hưởng của nước bề mặt và do ảnh hưởng của gió. Các yếu tố gây xói mòn do ảnh hưởng của nước bề mặt: Phụ thuộc chủ yếu do đặc tính của mưa như động năng mưa, cường độ mưa, đặc tính của bề mặt bãi thải và thành phần đất đá.

Bên cạnh đó, nếu độ dốc bãi thải lớn thì tốc độ rửa trôi cao, sự tách rời và dịch chuyển của các hạt trong đất tăng lên. • Các biện pháp thiết kế bãi thải Dựa trên địa hình thực tế khu vực, thành phần đất đá thải và cấu tạo địa chất,… tại CHLB Đức đã tiến hành đổ thải theo các dạng sau: Đổ thải lấp thung lũng: Bề mặt bãi thải thường được làm dốc nhằm tránh đọng nước, bắt đầu đổ thải từ phía thượng nguồn của thung lũng sau đó đổ thải xuôi theo hạ nguồn của thung lũng. Biện pháp này dễ thực hiện và tận dụng được địa hình hiện có.