Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý chất thải rắn tại các chợ Chương 2: Thực trạng quản lý chất thải rắn tại các chợ thuộc Quận Hoàng Mai, Thành phố Hà Nội Chương 3: Đề xuất một số giải pháp quản lý chất thải rắn tại các chợ thuộc Quận Hoàng Mai, Thành phố Hà Nội. 6 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ CHẤT THẢI RẮN TẠI CÁC CHỢ 1. Tổng quan về chợ 1. Khái niệm, đặc điểm và phân loại chợ a.
Khái niệm “Theo Từ điển Kinh tế học hiện đại (David W.Pearce, NXB Chính trị Quốc gia (2001)): “Thị trường là bất kỳ khung cảnh không gian nào đó diễn ra việc mua bán các loại hàng hoá và dịch vụ, nơi người có nhu cầu và người cung cấp tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp để trao đổi hàng hóa, dịch vụ”. Như vậy,“với khái niệm này đã đề cập đến “nơi”“hay”“khung cảnh không gian” và ở đó diễn ra việc”“mua, bán”“hàng hóa, tương đương”với định nghĩa chợ “là nơi diễn ra hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa và dịch vụ bằng tiền tệ hoặc hiện vật”.“Chính vì sự tương đương giữa hai khái niệm này, mà chợ và thị trường trong nhiều trường hợp cũng được coi là đồng nhất với nhau về ngữ nghĩa. Trong tiếng Anh,”“chợ” và “thị trường”“đều được gọi chung là”“market”. “Như vậy, có thể nói rằng, chợ chính là thị trường, là hình ảnh trực quan, nhưng cô đọng và tập trung nhất của thị trường.
Chợ nằm trong hệ thống thị trường và khái niệm chợ nằm trong phạm vi của khái niệm thị trường.” “Ở Việt Nam hiện nay, có rất nhiều khái niệm khác nhau về chợ:” (1)“Theo Đại Từ điển Tiếng việt – NXB Từ điển Bách Khoa – năm 2003, "Chợ là nơi công cộng để đông người đến mua bán vào những ngày hoặc những buổi nhất định"; Theo Đại Từ điển tiếng Việt - NXB Văn hoá Thông tin – năm 2004 "Chợ là nơi tụ họp giữa người mua và người bán để trao đổi hàng hoá, thực phẩm hàng ngày theo từng buổi hoặc từng phiên nhất định (chợ phiên)”…; (2)“Theo Nghị định số 11/VBHN-BCT ngày 23/01/2014 của Bộ Công Thương (Việt Nam) về phát triển và quản lý chợ:”"chợ là loại hình kinh doanh thương mại được hình thành và phát triển mang tính truyền thống, được tổ chức tại một địa điểm theo quy hoạch, đáp ứng nhu cầu mua bán, trao đổi hàng hoá và 7 nhu cầu tiêu dùng của khu vực dân cư" (khoản 2, điều 1 của Nghị định) -“Phạm vi chợ: là khu vực được quy hoạch dành cho hoạt động chợ, bao gồm diện tích để bố trí các điểm kinh doanh, khu vực dịch vụ (như: bãi để xe, kho hàng, khu ăn uống, vui chơi giải trí và các dịch vụ khác) và đường bao quanh chợ.” -“Chợ đầu mối: là chợ có vai trò chủ yếu thu hút, tập trung lượng hàng hoá lớn từ các nguồn sản xuất, kinh doanh của khu vực kinh tế hoặc của ngành hàng để tiếp tục phân phối tới các chợ và các kênh lưu thông khác.” - Chợ kiên cố: là chợ được xây dựng bảo đảm có thời gian sử dụng trên 10 năm. - Chợ bán kiên cố: là chợ được xây dựng bảo đảm có thời gian sử dụng từ 5 đến 10 năm.” - Điểm kinh doanh tại chợ: bao gồm quầy hàng, sạp hàng, ki-ốt, cửa hàng được bố trí cố định trong phạm vi chợ theo thiết kế xây dựng chợ, có diện tích quy chuẩn tối thiểu là 3 m2/điểm.” Từ những điểm hội tụ chung của nhiều định nghĩa, có thể rút ra kết luận: “Chợ là loại hình kinh doanh thương mại được hình thành và phát triển mang tính truyền thống, được tổ chức tại một địa điểm công cộng, tập trung đông người mua bán, trao đổi hàng hoá, dịch vụ với nhau, được hình thành do yêu cầu của sản xuất, lưu thông và đời sống tiêu dùng xã hội và hoạt động theo các chu kỳ thời gian nhất định”. Đặc điểm của chợ: Chợ có những đặc điểm sau: +“Chợ là một nơi (địa điểm) công cộng để mua bán, trao đổi hàng hoá, dịch vụ của dân cư, ở đó bất cứ ai có nhu cầu đều có thể đến mua, bán và trao đổi hàng hoá, dịch vụ với nhau.” +“Chợ được hình thành do yêu cầu khách quan của sản xuất và trao đổi hàng hoá, dịch vụ của dân cư, chợ có thể được hình thành một cách tự phát hoặc 8 do quá trình nhận thức tự giác của con người. Vì vậy trên thực tế có nhiều chợ đã được hình thành từ việc quy hoạch, xây dựng, tổ chức, quản lý chặt chẽ của các cấp chính quyền và các ngành quản lý kinh tế kỹ thuật.
Nhưng cũng có rất nhiều chợ được hình thành một cách tự phát do nhu cầu sản xuất và trao đổi hàng hoá của dân cư, chưa được quy hoạch, xây dựng, tổ chức,quản lý chặt chẽ.” +“Các hoạt động mua, bán, trao đổi hàng hoá, dịch vụ tại chợ thường được diễn ra theo một quy luật và chu kỳ thời gian (ngày, giờ, phiên) nhất định. Chu kỳ họp chợ hình thành do nhu cầu trao đổi hàng hoá, dịch vụ và tập quán của từng vùng, từng địa phương quy định. So sánh chợ với siêu thị: Theo Từ điển Kinh tế thị trường (NXB Từ điển Bách Khoa 1998): "Siêu thị là cửa hàng tự phục vụ bày bán nhiều mặt hàng đáp ứng tiêu dùng hàng ngày của người tiêu dùng như thực phẩm, đồ uống, dụng cụ gia đình và các loại vật dụng cần thiết khác". Như vậy, những nét đặc trưng cơ bản của siêu thị khác với chợ là: - “Siêu thị là một cửa hàng bán lẻ.” - “Siêu thị áp dụng phương thức tự phục vụ.” - “Giá ở siêu thị được niêm yết công khai.” - “Siêu thị thường chú trọng ở nghệ thuật trưng bày hàng hoá.” - “Siêu thị áp dụng các hình thức quản lý, bán hàng và thanh toán bằng những tiến bộ của khoa học, công nghệ (tin học, điện tử, khoa học xã hội trong bán hàng…).
Phân loại chợ Theo Tài liệu “Một số vấn đề lý luận về chợ và mô hình tổ chức quản lý chợ - NXB Đại học Kinh tế quốc dân – Năm 2015” có nhiều cách phân loại chợ, dựa trên các tiêu chí khác nhau như sau: “ 9 Theo địa giới hành chính:” “Có hai loại chợ tồn tại theo tiêu chí này là chợ đô thị và chợ nông thôn.” + Chợ đô thị: “Là các loại chợ được tổ chức, tụ họp ở thành phố, thị xã, thị trấn. Do ở đây, đời sống và trình độ văn hoá có phần cao hơn ở nông thôn, cho nên các chợ thành phố có tốc độ hiện đại hoá nhanh hơn, văn minh thương mại trong chợ cũng được chú trọng, cơ sở vật chất ngày càng được tăng cường, bổ sung và hoàn chỉnh. Phương tiện phục vụ mua bán, hệ thống phương tiện truyền thông và dịch vụ ở các chợ này thường tốt hơn các chợ ở khu vực nông thôn.” + Chợ nông thôn: “Là chợ thường được tổ chức tại trung tâm xã, trung tâm cụm xã. Hình thức mua bán ở chợ đơn giản, dân dã (có nơi, như ở một số vùng núi, người dân tộc thiểu số vẫn còn hoạt động trao đổi bằng hiện vật tại chợ), các quầy, sạp có quy mô nhỏ lẻ, manh mún.
Nhưng ở các chợ nông thôn thể hiện đậm đà bản sắc truyền thống đặc trưng ở mỗi địa phương, của các vùng lãnh thổ khác nhau.” Theo tính chất mua bán: Dựa theo tiêu chí này, chợ được phân chia thành hai loại là chợ bán buôn và chợ bán lẻ. + Chợ bán buôn (chợ đầu mối) “Là các chợ lớn, chợ trung tâm, chợ có vị trí là cửa ngõ của thành phố, thị xã, thị trấn, có phạm vi hoạt động rộng, tập trung với khối lượng hàng hoá lớn. Hoạt động mua bán chủ yếu là thu gom và phân luồng hàng hoá đi các nơi. Các chợ này thường là nơi cung cấp hàng hoá cho các trung tâm bán lẻ, các chợ bán lẻ trong và ngoài khu vực, nhiều chợ còn là nơi thu gom hàng cho xuất khẩu.
Các chợ này có doanh số bán buôn chiếm tỷ trọng cao (trên 60%), đồng thời vẫn có bản lẻ nhưng tỷ trọng nhỏ.” 10 + Chợ bán lẻ: “Là những chợ thuộc phạm vi xã, phường (liên xã, liên phường), cụm dân cư, hàng hoá qua chợ chủ yếu để bán lẻ, phục vụ trực tiếp cho người tiêu dùng.” Theo đặc điểm mặt hàng kinh doanh: Theo tiêu chí này, chợ được phân chia thành chợ tổng hợp và chợ chuyên doanh. + Chợ tổng hợp: “Là chợ kinh doanh nhiều loại hàng hoá thuộc nhiều ngành hàng khác nhau. Trong chợ tồn tại nhiều loại mặt hàng như: hàng tiêu dùng (quần áo, giày dép, các mặt hàng lương thực, thực phẩm, hàng gia dụng…), công cụ lao động nông nghiệp (cuốc, xẻng, liềm búa…), cây trồng, vật nuôi…, chợ đáp ứng toàn bộ các nhu cầu của khách hàng. Hình thức chợ tổng hợp này thể hiện khái quát những đặc trưng của chợ truyền thống, và ở nước ta hiện nay loại hình này vẫn chiếm ưu thế về số lượng cũng như về thời gian hình thành và phát triển.” + Chợ chuyên doanh: “Là loại chợ chuyên kinh doanh một mặt hàng chính yếu, mặt hàng này thường chiếm doanh số trên 60% đồng thời vẫn có bán một số mặt hàng khác, các loại hàng này có doanh số dưới 40% tổng doanh thu.
Hình thức chợ này cũng tồn tại ở nước ta như chợ vải, chợ hoa tươi, chợ vật liệu xây dựng, chợ rau quả, chợ giống cây trồng…” Theo số lượng hộ kinh doanh, vị trí và mặt bằng của chợ: “Theo Điều 3 Nghị định số 11/VBHN-BCT ngày 23/01/2014 của Bộ Công Thương về phát triển và quản lý chợ thì chợ được chia thành 3 loại: chợ loại 1, chợ loại 2 và chợ loại 3.” +“Chợ loại 1 là chợ phải đảm bảo các tiêu chuẩn sau:” - “Là chợ có trên 400 điểm kinh doanh, được đầu tư xây dựng kiên cố, hiện đại theo quy hoạch;” 11 - “Được đặt ở các vị trí trung tâm kinh tế thương mại quan trọng của tỉnh, thành phố hoặc là chợ đầu mối của ngành hàng, của khu vực kinh tế và được tổ chức họp thường xuyên;” - “Có mặt bằng phạm vi chợ phù hợp với quy mô hoạt động của chợ và tổ chức đầy đủ các dịch vụ tại chợ: trông giữ xe, bốc xếp hàng hoá, kho bảo quản hàng hoá, dịch vụ đo lường, dịch vụ kiểm tra chất lượng hàng hoá, vệ sinh an toàn thực phẩm và các dịch vụ khác.