Chương 1. Những vấn đề cơ bản về thị trường tiền tệ liên ngân hàng. Thực trạng hoạt động của thị trường tiền tệ liên ngân hàng Việt Nam. Giải pháp phát triển thị trường tiền tệ liên ngân hàng Việt Nam 3 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ THỊ TRƢỜNG TIỀN TỆ LIÊN NGÂN HÀNG 1.
Tổng quan về thị trƣờng tiền tệ liên ngân hàng 1. Khái niệm Hiểu theo nghĩa rộng, TTTTLNH là nơi thực hiện giao dịch vốn cơ bản (Money Base - MB) giữa các ngân hàng, thông thường các giao dịch này được thực hiện thông qua tài khoản tiền gửi của các NH tại NHTW. Là một bộ phận của TTTT, TTTTLNH là thị trường thực hiện các giao dịch vốn ngắn hạn dưới nhiều hình thức giữa các NH và các tổ chức trung gian tài chính khác. Hiểu theo nghĩa hẹp, TTTTLNH là nơi thực hiện việc cho vay và đi vay lẫn nhau giữa các ngân hàng nhằm mục đích bù đắp nhu cầu ngân quỹ của mình.
Trong điều kiện nền kinh tế phát triển, việc dịch chuyển vốn từ NH này sang NH khác được thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, nhiều phương thức khác nhau. Đặc biệt trong điều kiện khoa học phát triển như hiện nay, hoạt động LNH ngày càng phát triển đa dạng, nhanh chóng, thuận tiện vượt ra khỏi phạm vi không gian của một quốc gia, một khu vực, phát triển mạnh mẽ trên toàn thế giới. TTTTLNH là thị trường vô hình giữa các NH, là nơi trao đổi vốn khả dụng giữa các NH với nhau khi giải quyết mối quan hệ cung và cầu về vốn. Do tính chất ngắn hạn và cấp bách của ngân quỹ nên các NH thường sử dụng các hình thức vay rất ngắn hạn.
Khi thị trường này hoạt động thì mối quan hệ tương tác và sự liên quan giữa các NH sẽ càng lớn. Đặc điểm thị trƣờng tiền tệ liên ngân hàng - TTTTLNH là thị trường bán buôn: TTTTLNH là nơi thực hiện các giao dịch đi vay và cho vay với số lượng lớn các NHTM, các TCTD khác nhằm bù đắp thiếu hụt ngân quỹ, đáp ứng nhu cầu thanh toán và cho vay trên thị trường bán lẻ. Hàng hóa giao dịch chủ yếu của thị trường là các khoản tiền gửi. 4 - Là thị trường mua bán các khoản vốn có thời hạn rất ngắn: Mặc dù các quốc gia không quy định thời hạn giao dịch trên TTTTLNH nhưng trên thực tế các giao dịch trên thị trường này chủ yếu là các giao dịch ngắn hạn (dài nhất là 12 tháng, ngắn nhất là qua đêm).
Tại TTTTLNH London, 55- 60% các giao dịch liên ngân hàng có thời hạn từ 1 tháng trở xuống; 35-40% các giao dịch có thời hạn từ 1 tháng tới 12 tháng và chỉ có 5% giao dịch có thời hạn 1 năm. Các chứng khoán được giao dịch trên TTTTLNH có thời hạn chủ yếu là loại 1 tháng và 3 tháng (chiếm trên 70%). Trên TTTTLNH tại Mỹ, các khoản vốn cho vay qua đêm (overnight borrowings) chiếm tới 75% doanh số giao dịch. - TTTTLNH là thị trường cập nhật và nhạy cảm Các giao dịch trên TTTTLNH được thực hiện qua hệ thống thông tin liên lạc được kết nối trực tuyến như điện thoại, telex, máy tính, fax, giao dịch qua hệ thống Reuter (Reuter dealing system), sau đó được xác nhận bằng văn bản, điện tín.
Trong đó, Reuter dealing system được kết nối giữa các trung tâm giao dịch với các NHTM bằng cáp quang quốc tế, các chủ thẻ giao dịch chỉ cần thực hiện các thao tác thông qua hệ thống máy tính đã được nối mạng. Hệ thống này cung cấp mọi thông tin kinh tế của các thị trường tài chính: lãi suất, tỷ giá,.được cập nhật đến từng giây. Mặt khác, mức độ nhanh nhạy của thị trường còn phụ thuộc vào trình độ hiện đại của hệ thống thanh toán LNH. - TTTTLNH là thị trường có độ tin cậy rất cao Do thành viên tham gia trên TTTTLNH là NHTW, NHTM và các trung gian tài chính khác nên yêu cầu về vốn, ký quỹ, chuyên môn, đạo đức.
Các giao dịch trên thị trường này dựa trên uy tín trong hoạt động kinh doanh, mọi thủ tục pháp lý và giao dịch được đơn giản đến mức tối đa. - TTTTLNH là thị trường mang tính liên kết toàn cầu TTTTLNH là thị trường hoạt động liên tục trong 1 ngày trên phạm vi quốc tế. Thông qua hệ thống giao dịch điện tử nối mạng (Reuter hoặc Down Jones Teletate), một NH quốc gia có thể giao dịch với hầu hết các NH khác trên thế giới. Tại cùng một thời điểm, một ngân hàng Singapore có thể thực hiện giao dịch vay vốn tại 5 NewYork và sau đó gửi tại London nếu như giao dịch đó đem lại lợi ích cho NH.
Tương tự, NH cũng có thể bán ngoại tệ, bán chứng khoán ngắn hạn tại thị trường này và lập tức đầu tư tại thị trường khác để tìm kiếm lợi nhuận. Vì là thị trường mang tính toàn cầu nên sự biến động của TTTTLNH ở một nước, đặc biệt ở những nước có thị trường lớn, sẽ ảnh hưởng lớn đến thị trường khác thậm chí cả thế giới. Ví dụ điển hình về mối quan hệ chặt chẽ của các NH trên thế giới là khủng hoảng tài chính tiền tệ ở Châu Á năm 1997-1998, khủng hoảng bắt đầu từ Thái Lan và ngay lập tức đã ảnh hưởng đến các nước Châu Á khác. Gần đây nhất là đại khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007 - 2009 có nguồn gốc từ khủng hoảng tài chính ở Mỹ.
Nguồn gốc của các cuộc khủng hoảng này, chính từ những yếu kém của thị trường tài chính tiền tệ và hoạt động NH. Cấu trúc thị trƣờng tiền tệ liên ngân hàng * Căn cứ vào phạm vi giao dịch, TTTTLNH gồm: - Thị trường nội tệ liên ngân hàng: Đây là thị trường vốn ngắn hạn giữa các ngân hàng với nhau do NHTW tổ chức để giải quyết nhu cầu vay vốn giữa các NHTM nhằm bổ sung vốn khả dụng bằng nội tệ. Tham gia giao dịch trên thị trường nội tệ LNH bao gồm các NHTM, các TCTD khác và NHTW. Phương thức giao dịch của thị trường này là: các TCTD giao dịch vốn trực tiếp với nhau hoặc thông qua NHTW - với vai trò là người cho vay cuối cùng.
- Thị trường ngoại tệ liên ngân hàng: Là thị trường giao dịch giữa các ngân hàng về các loại ngoại tệ và các phương tiện thanh toán có giá trị ngoại tệ. Thị trường này mang đặc trưng là tín quốc tế cao, hoạt động của nó đáp ứng những nhu cầu về thương mại, đầu tư ngắn hạn trên bình diện quốc tế, đặc biệt là thị trường để NHTW can thiệp nhằm ổn định sức mua đối ngoại của đồng tiền quốc gia. Tham gia trên thị trường ngoại tệ LNH gồm: các NHTM; các TCTD được phép kinh doanh ngoại tệ và cung cấp các dịch vụ ngoại hối cho khách hàng như 6 một nhà môi giới; NHTW bên cạnh việc điều hành tỷ giá linh hoạt còn đưa ra các biện pháp can thiệp kịp thời để hỗ trợ các NHTM cân đối ngoại tệ, ổn định tỷ giá, tăng dự trữ ngoại hối quốc gia. * Căn cứ vào phương tiện giao dịch, TTTTLNH gồm: - Thị trường mở (Open Market): Là thị trường mua bán chứng từ có giá, chủ yếu là tín phiếu kho bạc và trái phiếu Chính phủ giữa NHTW với các NHTM và các TCTD khác.
Thông qua hoạt động mua bán chứng từ có giá, NHTW tác động trực tiếp đến nguồn vốn khả dụng của các TCTD từ đó điều tiết khối lượng tiền cung ứng và tác động gián tiếp đến lãi suất thị trường. Các nghiệp vụ trên thị trường mở (open market operations - OMOs) chính là công cụ quan trọng để NHTW thực thi CSTT quốc gia. Ở đó, thông qua việc mua, bán các chứng khoán nhằm điều tiết lãi suất thị trường và đạt các mục tiêu của CSTT quốc gia. - Thị trường vay tín dụng ngắn hạn giữa các ngân hàng Trên thị trường này diễn ra các khoản giao dịch vốn giữa các NH, với thời hạn rất ngắn (thị trường vay mượn qua đêm).
Việc phát sinh các khoản vay mượn có thời hạn cực ngắn như vậy xuất phát từ mâu thuẫn giữa yêu cầu phải dự trữ ngân quỹ, bổ sung vốn thiếu hụt trong thanh toán bù trừ liên ngân hàng của các NH với các tổ chức mong muốn sử dụng hiệu quả nhất nguồn vốn huy động được. Sự “hỗ trợ” thanh khoản lẫn nhau giữa các NHTM và các TCTD diễn ra tự nhiên và hình thành nên thị trường này. Ngoài ra, trên thị trường này, NHTW cũng tham gia cấp tín dụng cho các NHTM, thực hiện vai trò “là người cho vay cuối cùng” đối với các NHTM. Các chủ thế tham gia thị trƣờng tiền tệ liên ngân hàng 1.
Các ngân hàng thương mại Các NHTM là chủ thể đóng vai trò chủ lực trên TTTTLNH. Mục đích của NHTM khi tham gia trên TTTTLNH là: (i) Đảm bảo khả năng thanh toán; (ii) Làm trung gian cho khách hàng về các dịch vụ tài chính phái sinh nhằm hạn chế rủi ro thị trường; (iii) Kinh doanh vì mục tiêu lợi nhuận. 7 TTTTLNH được dặc trưng hóa bởi các giao dịch giữa các NHTM với quy mô giao dịch lớn, trung bình khoảng 10 triệu USD. Chủ thể chính của TTTTLNH chính là các NHTM lớn với các tính năng hoạt động riêng, là động lực chính thúc đẩy thị trường phát triển.
Bên cạnh đó, các NHTM nhỏ lại làm cho thị trường này sôi động. Các tổ chức nhận tiền gửi khác (Depository Institutions) Các tổ chức này tham gia trên TTTTLNH chủ yếu với vai trò là người cho vay trên thị trường. Tuy nhiên, ở Mỹ và một số nước khác, các tổ chức này cũng được phép vay của các cơ quan của Chính phủ (US Government Agencies) và một vài khoản vay từ các tổ chức kinh doanh chứng khoán phi ngân hàng (Nonbank securities dealer). Các công ty môi giới (Money Brokers) Công ty môi giới đóng vai trò quan trọng trên TTTTLNH.
Mục đích tham gia trên thị trường là thu hoa hồng phí do các bên giao dịch tham gia thanh toán. Với vai trò trung gian trên thị trường, các công ty này thực hiện các lệnh môi giới để người cho vay (người mua các công cụ tài chính) và người đi vay (người bán các công cụ tài chính) gặp nhau và giao dịch với nhau. Ngoài ra, họ là chủ thể trung gian khớp lệnh giữa người mua và người bán, người đi vay và người cho vay. Theo thống kê của các quốc gia có thị trường phát triển trên thế giới thì phần lớn các giao dịch tiền tệ liên ngân hàng phải thông qua các công ty môi giới, thường không dưới 50%.
Tại Anh, Mỹ, việc ký kết các hoạt động liên ngân hàng đều thực hiện qua người môi giới.