CHƯƠNG 1 NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT 1. Khái niệm, đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt qua Ngân hàng thương mại 1. Khái niệm thanh toán không dùng tiền mặt Thanh toán trong các mối quan hệ kinh tế, được hiểu một cách khái quát nhất là việc thực hiện chi trả giữa các bên trong các quan hệ kinh tế nhất định.Có hai hình thức thanh toán: thanh toán bằng tiền mặt và thanh toán không dùng tiền mặt. Thanh toán bằng tiền mặt là phương thức thanh toán trực tiếp giữa bên mua và bên bán, đây là phương thức thanh toán có từ lâu đời, đơn giản và tiện dụng nhất.
Cho đến đầu thế kỷ 20, khi tiền gắn liền vào quá trình sản xuất và trao đổi, tiền được xem là có các chức năng sau: Là thước đo giá trị trao đổi của hàng hoá, là phương tiện để lưu thông hàng hoá, là phương tiện cất giữ giá trị phương tiện thanh toán và là phương tiện tiền tệquốc tế trong đó chức năng thước đo giá trị trao đổi là quan trọng và cơ bản nhất của tiền tệ để phân biệt với các tài sản khác. Việc dùng tiền là phương tiện trao đổi sẽ đẩy mạnh hiệu quả của nền kinh tế, giúp cho việc lưu thông và trao đổi hàng hoá dễ dàng thuận tiện, thúc đẩy nền sản xuất xã hội ngày càng phát triển, ngoài ra còn loại bỏ được nhiều thời gian dành cho việc trao đổi các hàng hoá và dịch vụ. Thanh toán bằng tiền mặt hiện nay có thể qua Ngân hàng nhưng chủ yếu là các giao dịch thanh toán không qua Ngân hàng mà là giao dịch trực tiếp giữa hai bên mua bán. Khi nền kinh tế phát triển mạnh cả về chất lượng và số lượng thì việc thanh toán bằng tiền mặt không thể đáp ứng được nhu cầu thanh toán của toàn bộ nền kinh tế và càng bộc lộ những nhược điểm của nó như phải vận chuyển khối lượng tiền mặt quá lớn vừa cồng kềnh, tốn kém, không an toàn, khó khăn nhất là trong điều kiện người mua và người bán lại ở cách xa nhau về địa lý… Việc ứng dụng một hình thức thanh toán mới thuận tiện hơn, an toàn hơn là điều mà bất cứ quốc gia nào cũng quan tâm.
TTKDTM ra đời đã đáp ứng hầu hết nhu cầu của người dân về khoảng cách địa lý, tốc độ thanh toán và tiết kiệm chi phí…. Vì vậy mà TTKDTM ngày càng chiếm ưu thế và dần thay thế hoàn toàn phương thức thanh toán truyền thống. 5 TTKDTM là phương thức thanh toán gián tiếp giữa bên mua và bên bán trong đó không có sự xuất hiện của tiền mặt mà việc thanh toán được thực hiện dựa vào các chứng từ hợp pháp như giấy nhờ thu, giấy ủy nhiệm chi, séc… để trích chuyển vốn tiền tệ từ tài khoản của đợn vị này sang tài khoản của đơn vị khác ở Ngân hàng. Tuy nhiên với sự phát triển không ngừng của khoa học công nghệ thì TTKDTM hiện nay bao gồm cả dịch vụ thanh toán qua tài khoản thanh toán như thanh toán qua Ngân hàng tại quầy, qua đơn vị chấp nhận thẻ, thanh toán qua internet, qua điện thoại di động…và một số dịch vụ không qua tài khoản thanh toán như thanh toán qua ví điện tử… 1.
Đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt qua Ngân hàng thương mại Sự ra đời của hình thức thanh toán không dùng tiền mặt gắn liền với sự ra đời của đồng tiền ghi sổ và sự phát triển của nó gắn liền với sự phát triển của hệ thống Ngân hàng.Sự tồn tại và lớn mạnh của hệ thống này đã tạo điều kiện cho cá nhân và các tổ chức kinh tế mở tài khoản tiền gửi tại Ngân hàng và thực hiện việc thanh toán thông qua việc chuyển khoản trong hệ thống Ngân hàng.thanh toán không dùng tiền mặt là một hình thức vận động tiền tệ mà ở đây tiền vừa là công cụ để kế toán, vừa là công cụ để chuyển hóa hình thức giá trị của hàng hóa và dịch vụ. Nó có một số đặc điểm sau: Trong thanh toán không dùng tiền mặt sự vận động của tiền tệ độc lập với sự vận động của hàng hóa cả về thời gian lẫn không gian và thường không có sự ăn khớp nhau. Đây là đặc điểm quan trọng và nổi bật nhất của hình thức thanh toán không dùng tiền mặt. Trong thanh toán không dùng tiền mặt, vật trung gian trao đổi không xuất hiện như trong hình thức thanh toán dùng tiền mặt theo kiểu H-T-H mà chỉ xuất hiện dưới dạng tiền kế toán hay tiền ghi sổ và được ghi chép trên các chứng từ sổ sách kế toán.
đây là đặc điểm riêng của thanh toán không dùng tiền mặt. Trong thanh toán không dùng tiền mặt, Ngân hàng vừa là người tổ chức vừa là người thực hiện các khoản thanh toán. Chỉ có Ngân hàng, người quản lý tài khoản tiền gửi của các khách hàng mới được quyền trích chuyển những tài khoản này theo các nguyên tắc chuyên môn đặc thù như là một nghiệp vụ riêng của mình. Với 6 nghiệp vụ này, Ngân hàng trở thành trung tâm thanh toán đối với các khách hàng của mình.
Với những đặc điểm nêu trên, thanh toán không dùng tiền mặt nếu được tổ chức và thực hiện tốt sẽ phát huy được tác dụng tích cực của nó. Trong tương lai, theo đà phát triển của xã hội và theo nhu cầu của thị trường, thanh toán không dùng tiền mặt sẽ giữ một vị trí cực kỳ quan trọng trong việc lưu chuyển tiền tệ và trong thanh toán giá trị của nền kinh tế. Vai trò của thanh toán không dùng tiền mặt 1. Vai trò đối với nền kinh tế TTKDTM giúp nhà nước giảm được các chi phí khi lưu thông tiền mặt như: chi phí in ấn, chi phí bảo quản và vận chuyển tiền mặt.
Thời gian thanh toán được rút ngắn làm cho quá trình quay vòng của tiền được tăng lên đáng kể. Việc thanh toán qua Ngân hàng sẽ minh bạch thu – chi của các doanh nghiệp, cá nhân nên hạn chế được việc trốn lậu thuế. Đồng thời, việc trả lương qua thẻ ATM và thanh toán qua Ngân hàng sẽ kiểm soát được thu nhập các cá nhân, hạn chế, ngăn chặn hoạt động rửa tiền của các tổ chức tội phạm cũng như các quan chức tham nhũng. Vai trò đối với Ngân hàng Việc phát triển dịch vụ TTKDTM giúp Ngân hàng huy động được nguồn tiền nhàn rỗi của khách hàng với chi phí thấp, phát triển được các sản phẩm dịch vụ đi kèm.
Giảm chi phí kiểm đếm, vận chuyển, tiết kiệm sức lực và thời gian trong khi hiệu quả mang lại là rất lớn. Hơn nữa, phát triển dịch vụ TTKDTM là động lực để Ngân hàng ngày càng có những cải tiến phù hợp, nâng cao vị thế cạnh tranh của mình với thị trường trong nước và quốc tế. Vai trò đối với Ngân hàng nhà nước và cơ quan tài chính a) Đối với Ngân hàng Nhà nước Phát triểnthanh toán không dùng tiền mặt góp phần thực hiện tốt chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước: việc phát triểnhình thức thanh toán không dùng tiền mặt sẽ giảm được khối lượng lớn tiền mặt trong lưu thông và làm tăng khối lượng tiền ghi sổ, điều đó giúp cho Ngân hàng Trung ương có thể sử dụng hữu hiệu các công cụ của chính sách tiền tệ. 7 Thanh toán không dùng tiền mặt tạo điều kiện dễ dàng cho việc kiểm soát lạm phát.
Thông qua việc khống chế tỷ lệ dự trữ bắt buộc, tỷ lệ tái chiết khấu. Ngân hàng Trung ương gián tiếp điều hoà khối lượng tiền tệ cung ứng góp phần bảo đảm cho nền kinh tế ở một mức độ ổn định. Căn cứ vào việc thanh toán luân chuyển tiền tệ mà hoạch định các chính sách cần thiết. Với ý nghĩa to lớn đó, ở những quốc gia có nền kinh tế phát triển người dân sử dụng thanh toán không dùng tiền mặt như là một thói quen văn hoá không thể thiếu được.
b) Đối với cơ quan tài chính Tăng tỷ trọng TTKDTM không chỉ có ý nghĩa tiết kiệm chi phí lưu thông mà còn giúp cho công tác quản lý tài sản của doanh nghiệp được tốt hơn. Nếu các giao dịch thanh toán trong nền kinh tế được thực hiện chủ yếu bằng chuyển khoản (UNC, séc, thẻ…) thì tiền chỉ chuyển từ tài khoản của người này sang tài khoản của người khác, từ tài khoản của doanh nghiệp này sang tài khoản của doanh nghiệp khác, từ NH này sang NH khác nên tiền vẫn nằm trong hệ thống NH. Do đó, tổn thất tài sản Nhà nước và tổn thất tài sản của người dân sẽ được hạn chế nhiều. Như vậy trên cơ sở tài khoản tiền gửi và các tài khoản thanh toán qua NH đã giúp cho doanh nghiệp và cơ quan quản lý như bộ chủ quản, cơ quan thuế… có điều kiện để kiểm tra, theo dõi doanh thu, chi phí, xác định kết quả kinh doanh chính xác.
Do đó hạn chế các hoạt động "kinh tế ngầm", kiểm soát các hoạt động giao dịch kinh tế, giảm thiểu các tác động tiêu cực của các hoạt động "kinh tế ngầm", tăng cường tính chủ đạo của Nhà nước trong việc điều tiết nền kinh tế và điều hành các chính sách kinh tế tài chính quốc gia, góp phần làm lành mạnh hoá kinh tế - xã hội. Vai trò đối với khách hàng Trước hết, thanh toán bằng tiền mặt có độ an toàn không cao. Với khối lượng hàng hóa lớn thì việc thanh toán bằng tiền mặt sẽ gây bất tiện cho cả người chi trả và người thụ hưởng bởi khối lượng tiền tệ, thời gian, chi phí kiểm đếm, bảo quản, quá trình vận chuyển. Với một tài khoản ở Ngân hàng thì mọi giao dịch được thực hiện một cách nhanh chóng, thuận tiện tránh được tình trạng cuớp giật, rơi mất.
Thứ hai, sử dụng các hình thức TTKDTM giúp khách hàng dễ dàng quản lý, tra cứu tài khoản của mình, kiểm soát dòng tiền và có những kế hoạch phù hợp, 8 tránh lãng phí. Hơn nữa, khách hàng còn được hưởng lãi không kỳ hạn khi có số dư trên tài khoản của mình. Thứ ba, khi hệ thống hạ tầng viễn thông phát triển thì khách hàng có thể giao dịch qua internet, mobile,…mà không cần đến các cửa hàng hay siêu thị. Quá trình thanh toán được thực hiện qua hệ thống thanh toán điện tử.
Như vậy, khách hàng có thể giao dịch mà không phải mất nhiều thời gian, chi phí đi lại giao dịch.