MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài luận án Nguồn nhân lực là nguồn lực quan trọng nhất, có tác động sâu sắc đến các nguồn lực khác trong phát triển kinh tế - xã hội đối với mọi quốc gia. Nguồn nhân lực được xác định là nguồn vốn đặc biệt, là yếu tố nền tảng, căn bản có tính quyết định đến sự thành công của mọi doanh nghiệp. Một trong những nhiệm vụ được các doanh nghiệp xác định vừa là mục tiêu, vừa là động lực là phát triển nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu phát triển của đơn vị và nhiệm vụ này là cả một quá trình liên tục, thường xuyên.
Chất lượng nguồn nhân lực quyết định quan trọng đến năng suất lao động và hiệu quả sản xuất, kinh doanh. Nguồn nhân lực của mỗi lĩnh vực nghề nghiệp có những yêu cầu khác biệt về năng lực chuyên môn, khả năng giao tiếp, ứng xử. Nói một cách khác, đặc điểm lao động của từng lĩnh vực quyết định các yêu cầu cụ thể về chất lượng nguồn nhân lực của lĩnh vực đó. Tùy theo vị trí việc làm trong một lĩnh vực nghề nghiệp mà nguồn nhân lực được chia thành nhóm quản lý (lao động gián tiếp) và nhóm lao động kỹ thuật nghiệp vụ (lao động trực tiếp).
Ngành Du lịch là ngành dịch vụ tổng hợp có tính liên ngành, liên vùng, xã hội hóa và hội nhập quốc tế cao, mang đậm tính văn hóa và dân tộc. Sản phẩm du lịch chủ yếu là dịch vụ du lịch, quá trình sản xuất, bán và tiêu dùng sản phẩm thường diễn ra cùng thời điểm, hay nói một cách khác, lao động du lịch đóng vai trò trực tiếp trong quá trình cung ứng sản phẩm du lịch. Quá trình này có sự tiếp xúc giữa bên cung ứng sản phẩm dịch vụ du lịch và bên tiêu thụ dịch vụ du lịch. Sản phẩm dịch vụ du lịch thường không được lưu kho và các sự cố về sản phẩm dịch vụ du lịch đều tác động trực tiếp đến người tiêu dùng (du khách).
Khi tiêu dùng sản phẩm dịch vụ du lịch, ngoài yếu tố vật chất, khách du lịch còn quan tâm đến các yếu tố như tính thẩm mỹ của sản phẩm, tính chuyên nghiệp của người cung ứng sản phẩm dịch vụ (năng lực chuyên môn, kỹ năng giao tiếp, tác phong, thái độ ứng xử, sự cầu thị, lắng nghe, sự hiểu biết và nắm bắt thị hiếu, tâm lý khách hàng…)… Không giống nguồn nhân lực trong các ngành nghề khác, nguồn nhân lực du lịch mà đặc biệt là nguồn nhân lực du lịch trực tiếp tham gia quá trình cung ứng sản phẩm du lịch là nhân tố tác động trực tiếp đến quá trình cung ứng sản phẩm du lịch của doanh nghiệp. Do đó, luan an 2 nguồn nhân lực du lịch, nhất là nguồn nhân lực trực tiếp cung ứng sản phẩm du lịch cho du khách đóng vai trò tiên quyết đối với chất lượng sản phẩm du lịch, tác động lớn đến hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp. Phát triển nguồn nhân lực du lịch cho doanh nghiệp nhằm nâng cao năng lực cho người lao động, đáp ứng yêu cầu hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp du lịch. Do đó, khẳng định rằng, phát triển nguồn nhân lực du lịch cho doanh nghiệp có ý nghĩa quan trọng bậc nhất đối với doanh nghiệp du lịch.
Các nghiên cứu về phát triển nguồn nhân lực du lịch đã được công bố tiếp cận ở các góc độ khác nhau như phát triển nguồn nhân lực tổng thể của ngành du lịch ở phạm vi quốc gia, khu vực, bao gồm nguồn nhân lực du lịch các cơ tại các cơ quan quản lý nhà nước, nguồn nhân lực du lịch tại các đơn vị sự nghiệp, nguồn nhân lực tại các doanh nghiệp. Tuy nhiên, những lý luận và giải pháp phát triển nguồn nhân lực du lịch cho doanh nghiệp trên địa bàn cấp tỉnh mà chủ thể là chính quyền địa phương cấp tỉnh với các nội dung về dự báo nhu cầu nguồn nhân lực du lịch, ban hành, thực thi và kiểm tra giám sát các chính sách phát triển nguồn nhân lực du lịch, tiêu chí đánh giá phát triển nguồn nhân lực du lịch và nhân tố ảnh hưởng đến phát triển nguồn nhân lực du lịch cho doanh nghiệp trên địa bàn cấp tỉnh chưa được nghiên cứu, hệ thống hóa. Các giải pháp về phát triển nguồn nhân lực du lịch cho doanh nghiệp du lịch của chính quyền địa phương cấp tỉnh cũng chưa được nghiên cứu đề xuất. Thành phố Hải Phòng xác định phát triển du lịch cơ bản trở thành ngành kinh tế mũi nhọn vào năm 2025 và Hải Phòng trở thành trung tâm du lịch lớn của cả nước vào năm 2030 [79].
Bên cạnh những thành tựu đã đạt được, kinh doanh dịch vụ du lịch trên địa bàn thành phố Hải Phòng còn nhiều hạn chế, phát triển chưa tương xứng với tiềm năng, thế mạnh của Thành phố. Sản phẩm du lịch còn đơn điệu, chưa có nhiều dịch vụ du lịch cao cấp, chưa có khả năng cạnh tranh nổi trội, mang sắc thái riêng, đặc trưng riêng của Hải Phòng. Số lượng doanh nghiệp du lịch trên địa bàn thành phố chưa nhiều, chủ yếu là các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Nguồn nhân lực du lịch của doanh nghiệp du lịch, đặc biệt là nguồn nhân lực du lịch tham gia quá trình cung ứng dịch vụ du lịch cho du khách có tỷ lệ lao động qua luan an 3 đào tạo du lịch còn thấp, thiếu hụt về số lượng, yếu về năng lực chuyên môn cũng như khả năng sử dụng ngoại ngữ thông dụng và kỹ năng, giao tiếp ứng xử còn một số hạn chế.
Hầu hết các doanh nghiệp du lịch thường không có kế hoạch dài hạn trong tuyển dụng, đào tạo, bồi dưỡng cho người lao động và thường phân bổ rất ít kinh phí cho công tác phát triển nguồn nhân lực. Trong quá trình tuyển dụng, sự phối hợp của doanh nghiệp và các cơ sở đào tạo chưa nhiều, lỏng lẻo và chưa thực sự hiệu quả. Phần lớn các cơ sở đào tạo du lịch không gắn chặt chẽ giữa dạy và học với thực tế hoạt động kinh doanh dịch vụ du lịch của doanh nghiệp, một số doanh nghiệp thì chưa sẵn sàng tham gia vào quá trình đào tạo. Việc dự báo nhu cầu nguồn nhân lực du lịch cho các doanh nghiệp trên địa bàn Thành phố chưa được các cơ quan chức năng quan tâm đúng mức.
Hiện tượng thiếu cục bộ nguồn nhân lực du lịch, đặc biệt là nguồn nhân lực trực tiếp tham gia quá trình phục vụ khách du lịch trong các doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ lưu trú và doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ lữ hành thường xuyên xảy ra vào thời kỳ cao điểm của mùa du lịch, đặc biệt tại các trọng điểm du lịch như Cát Bà, Đồ Sơn. Những hạn chế, tồn tại của nguồn nhân lực du lịch trực tiếp tham gia quá trình cung ứng sản phẩm du lịch đã ảnh hưởng không nhỏ đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp du lịch trên địa bàn Thành phố. Phát triển nguồn nhân lực du lịch cho các doanh nghiệp du lịch trong đó trọng tâm là nguồn nhân lực trực tiếp phục vụ khách du lịch trong các doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ lưu trú và doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ lữ hành có ý nghĩa quan trọng, quyết định sự phát triển của doanh nghiệp du lịch trên địa bàn thành phố Hải Phòng. Việc nghiên cứu, hệ thống hóa cơ sở lý luận phát triển nguồn nhân lực du lịch cho doanh nghiệp trên địa bàn cấp tỉnh làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về nguồn nhân nhân lực du lịch trực tiếp phục vụ khách du lịch ở một số vị trí có tác động lớn đến hoạt động của doanh nghiệp như nghiệp vụ lễ tân, nghiệp vụ nhà hàng, kỹ thuật chế biến món ăn, nghiệp vụ lữ hành, điều hành tour, hướng dẫn du lịch…, phát triển nguồn nhân lực du lịch, vai trò của nguồn nhân lực du lịch trong doanh hoạt động của doanh nghiệp, những vấn đề cơ bản của phát triển nguồn nhân lực du lịch, hệ thống tiêu chí đánh giá phát triển nguồn nhân lực du lịch.
Chính quyền địa luan an 4 phương cấp tỉnh và các cơ quan có liên quan nhận thức toàn diện hơn về các vấn đề liên quan đến phát triển nguồn nhân lực du lịch cho doanh nghiệp tại địa phương. Đồng thời, cơ sở lý luận về phát triển nguồn nhân lực du lịch cho doanh nghiệp trên địa bàn cấp tỉnh sẽ là kim chỉ nam cho việc đánh giá thực trạng phát triển nguồn nhân lực du lịch tại một địa phương cấp tỉnh. Việc phân tích, đánh giá thực trạng phát triển nguồn nhân lực du lịch cho doanh nghiệp nhằm chỉ ra những thành công, hạn chế và nguyên nhân, qua đó thấy được những thách thức, thuận lợi trong phát triển nguồn nhân lực du lịch cho doanh nghiệp tại địa phương, đồng thời là cơ sở đề xuất những giải pháp có tính căn cơ, phù hợp để phát triển nguồn nhân lực du lịch đáp ứng yêu cầu phát triển của doanh nghiệp, của ngành Du lịch địa phương. Do vậy, việc nghiên cứu cơ sở lý luận, kinh nghiệm thực tiễn, đánh giá thực trạng phát triển nguồn nhân lực du lịch cho doanh nghiệp để làm cơ sở đề xuất giải pháp góp phần phát triển nguồn nhân lực du lịch cho các doanh nghiệp trên địa bàn thành phố Hải Phòng đến năm 2030 là thực sự cần thiết.
Các giải pháp phát triển nguồn nhân lực du lịch cho các doanh nghiệp trên địa bàn thành phố Hải Phòng là cơ sở lý luận, thực tiễn, là căn cứ quan trọng để các cấp chính quyền, các cơ quan hữu quan chỉ đạo, tổ chức thực hiện phát triển nguồn nhân lực du lịch cho doanh nghiệp phù hợp với điều kiện của thành phố, đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp, góp phần tiên quyết phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của thành phố. Các giải pháp giúp các cơ quan có liên quan nhận diện vai trò, trách nhiệm của mình đồng thời là cơ sở để xác định, huy động các nguồn lực để phát triển nguồn nhân lực du lịch cho doanh nghiệp. Vì những lý do trên, đề tài “Giải pháp phát triển nguồn nhân lực du lịch cho các doanh nghiệp trên địa bàn thành phố Hải Phòng” được chọn làm đề tài luận án tiến sĩ của Nghiên cứu sinh. Tổng quan công trình nghiên cứu liên quan đến chủ đề của luận án 2.
Công trình nghiên cứu về phát triển nguồn nhân lực Chủ đề nghiên cứu về nguồn nhân lực, phát triển phát triển nguồn nhân lực và chính sách phát triển nguồn nhân lực đã được nhiều nhà nghiên cứu ở các nước trên thế giới cũng như ở Việt Nam quan tâm, nghiên cứu và đề cập đến trong các luan an 5 luận án tiến sĩ, giáo trình, sách.