MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong những năm qua Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế và nâng cao đời sống của nhân dân. Quá trình đổi mới ở nước ta đã thu được một số thành tựu, là nước có tốc độ tăng trưởng khá cao so với các nước trong khu vực và trên thế giới, đời sống của người dân ngày càng được cải thiện đáng kể, các vấn đề xã hội ngày càng được Đảng và Nhà nước quan tâm giải quyết. Hiện nay khu vực nông thôn vẫn là khu vực tập trung đông dân số và gặp nhiều khó khăn với hơn 67% dân số sinh sống và hơn 47% lực lượng lao động nước ta tập trung ở khu vực nông thôn [22].
Có thể khẳng định trong quá trình phát triển nông nghiệp nông thôn, kinh tế hộ nông dân giữ vai trò quan trọng không thể thiếu. Nó là đơn vị kinh tế đặc thù và phù hợp với thực trạng phát triển sản xuất nông nghiệp ở nước ta hiện nay, sự tồn tại và phát triển của nó là một tất yếu khách quan. Trong những năm qua, cùng với sự chuyển đổi mạnh mẽ về cơ cấu tổ chức theo cơ chế thị trường có sự quản lý kinh tế của Nhà nước, kinh tế hộ nông dân được coi trọng và nó đã thúc đẩy sự phát triển của ngành nông nghiệp nước ta, đưa nước ta từ chỗ thiếu lương thực thực phẩm trở thành nước có khối lượng gạo xuất khẩu đứng thứ hai (sau Thái Lan) trên thế giới ( Báo cáo,2013). Kinh tế hộ nông dân của nước ta ngày càng khẳng định rõ vai trò tự chủ của mình trong đời sống kinh tế xã hội nói chung và ở vùng nông thôn nói riêng.
Sự phát triển kinh tế hộ nông dân đã thực sự làm cho nền nông nghiệp nước ta đạt được những thành tựu to lớn khiến bộ mặt nông nghiệp nông thôn và đời sống của người dân có những bước thay đổi đáng kể [14]. Như vậy kinh tế hộ nông dân đã tỏ ra là một đơn vị kinh tế đặc thù và phù hợp trong sản xuất nông nghiệp. Nó góp phần giải quyết vấn đề việc làm và xây dựng cuộc sống mới ở nông thôn, đáp ứng tốt nhu cầu ngày càng cao và phong phú của con người về lương thực, thực phẩm. 2 Nà Phặc là một thị trấn miền núi thuộc huyện Ngân Sơn- tỉnh Bắc Kạn, gồm 3 tổ dân phố và 23 thôn, bản.
Nà Phặc không phải là huyện lị của huyện Ngân Sơn, các cơ quan của chính quyền huyện đóng tại xã Vân Tùng, là một thị trấn có diện tích đất tự nhiên rộng, đời sống của người dân chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp. Kinh tế cũng đã có những bước phát triển cùng với đà phát triển của toàn huyện. Vấn đề phát triển kinh tế hộ đã được các cấp ủy Đảng, chính quyền, đoàn thể ngày càng quan tâm hơn. Tuy vậy, sự phát triển không đồng đều, chưa bền vững, đời sống của người dân còn gặp khó khăn, đặc biệt là các hộ ở xã vùng cao của thị trấn, và đa số các hộ cũng không tránh khỏi tình trạng chung của kinh tế hộ cả nước như: Thiếu vốn, thiếu kiến thức về thị trường, khoa học kỹ thuật.
Những vấn đề cần làm rõ là: - Hiện trạng phát triển kinh tế hộ tại thị trấn Nà Phặc ra sao? - Những phương hướng, giải pháp chủ yếu nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế hộ tại địa phương trong quá trình cùng đất nước hội nhập? Để góp phần nghiên cứu và giải quyết những vấn đề trên em tiến hành nghiên cứu đề tài: “Tìm hiểu thực trạng và đề xuất một số giải pháp phát triển kinh tế hộ tại thị trấn Nà Phặc- huyện Ngân Sơn - tỉnh Bắc Kạn”. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 1. Mục tiêu chung Đánh giá được thực trạng phát triển kinh tế hộ nông dân tại thị trấn Nà Phặc – huyện Ngân Sơn – tỉnh Bắc Kạn, từ đó đề xuất một số giải pháp hợp lý góp phần phát triển kinh tế hộ nông dân trong thời gian tới và nâng cao đời sống cho người dân. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá được thực trạng phát triển kinh tế hộ nông dân tại địa phương.
- Phân tích được những nguyên nhân ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế hộ nông dân trong ba năm 2011 - 2013. - Đề xuất được những giải pháp chủ yếu để phát triển kinh tế hộ nông dân trên địa bàn thị trấn trong thời gian tới. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Qua quá trình nghiên cứu thực hiện đề tài giúp cho sinh viên nâng cao được năng lực cũng như rèn luyện kỹ năng của mình, vận dụng được những kiến thức đã học vào thực tiễn, đồng thời bổ sung những kiến thức còn thiếu và kỹ năng tiếp cận các phương pháp nghiên cứu khoa học cho bản thân phục vụ tốt cho công việc sau này.
- Nâng cao khả năng tiếp cận, thu thập và xử lý thông tin của bản thân trong quá trình nghiên cứu. - Đề tài nghiên cứu vấn đề mang tính nổi cộm. Do vậy, đề tài sẽ góp phần bổ sung tài liệu, làm tài liệu nghiên cứu cho các vấn đề liên quan. - Đề tài có thể làm tài liệu tham khảo cho các sinh viên khóa sau.
Ý nghĩa trong thực tiễn - Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ được coi là tài liệu thiết thực làm cơ sở để các nhà quản lý, các cấp lãnh đạo địa phương đề xuất các phương hướng, giải pháp phát triển kinh tế hộ theo hướng bền vững, đồng thời nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân tại thị trấn Nà Phặc nói riêng và người dân nông thôn nói chung. - Đề tài được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho người dân địa phương trong quá trình phát triển kinh tế hộ nông dân trong thời gian tới. 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Một số khái niệm về hộ và kinh tế hộ - Một số khái niệm về hộ Hộ là một tổ chức kinh tế - xã hội ra đời từ rất lâu, trải qua các giai đoạn phát triển khác nhau của đất nước.
Trong bất kỳ giai đoạn nào hộ luôn là đối tượng nghiên cứu của nhiều nhà khoa học trên thế giới theo đó cũng có những khái niệm khác nhau. Sau đây là một số khái niệm về hộ: Theo Liên Hợp Quốc: “Hộ là những người cùng sống chung dưới một mái nhà, cùng ăn chung và có chung một ngân quỹ”. Tại cuộc thảo luận quốc tế lần thứ tư về quản lý nông trại ở Hà Lan năm 1980 các đại biểu nhất trí rằng: “Hộ là một đơn vị cơ bản của xã hội có liên quan đến sản xuất, đến tiêu dùng và các hoạt động xã hội khác”. Raul Ituna - Giáo sư trường Đại học Tổng hợp Lioobon khi nghiên cứu cộng đồng nông dân trong quá trình quá độ ở một số nước Châu Á đã chứng minh: “Hộ là tập hợp những người có chung huyết tộc có quan hệ mật thiết với nhau trong quá trình sáng tạo ra vật phẩm để bảo tồn chính bản thân của họ và cộng đồng”.Gee: “Hộ là một nhóm người cùng chung huyết tộc, hay không cùng chung huyết tộc, ở chung một mái nhà, ăn chung một mâm cơm và có chung một ngân quỹ” [17].
- Một số khái niệm về hộ nông dân Theo ông Đào Thế Tuấn (1997) cho rằng: “Hộ nông dân là những hộ chủ yếu hoạt động nông nghiệp theo nghĩa rộng, bao gồm cả nghề rừng, nghề cá và các hoạt động phi nông nghiệp ở nông thôn” [10]. Theo nhà khoa học Lê Đình Thắng (1993) cho rằng: “Nông hộ là tế bào kinh tế xã hội, là hình thức kinh tế cơ sở trong nông nghiệp và nông thôn” [11]. Tác giả Frank Ellis định nghĩa: “Hộ nông dân là các hộ gia đình làm nông nghiệp, tự kiếm sinh nhai trên những mảnh đất của mình, sử dụng chủ yếu sức lao động của gia đình để sản xuất, thường nằm trong hệ thống kinh tế 5 lớn hơn, nhưng chủ yếu đặc trưng bởi sự tham gia cục bộ vào các thị trường và có xu hướng hoạt động với mức độ không hoàn hảo cao” [15]. Còn theo nhà khoa học Nguyễn Sinh Cúc trong phân tích điều tra nông thôn năm 2011 cho rằng: “Hộ nông nghiệp là những hộ có toàn bộ hoặc 50% số lao động thường xuyên tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, dịch vụ nông nghiệp (làm đất, thủy nông, giống cây trồng, bảo vệ thực vật…) và thông thường nguồn sống chính của hộ dựa vào nông nghiệp”.
- Một số khái niệm về kinh tế hộ nông dân “Kinh tế hộ nông dân là hình thức tổ chức kinh tế cơ sở của nền sản xuất xã hội, trong đó các nguồn lực như đất đai, tiền vốn và tư liệu sản xuất được coi là của chung để tiến hành sản xuất. Có chung ngân quỹ, ngủ chung một nhà, ăn chung; mọi quyết định trong sản xuất - kinh doanh và đời sống là tùy thuộc vào chủ hộ, được nhà nước thừa nhận, hỗ trợ và tạo điều kiện phát triển. “Kinh tế hộ nông dân là một hình thức kinh tế cơ bản và tự chủ trong nông - lâm nghiệp được hình thành và tồn tại trên cơ sở sử dụng đất đai, sức lao động, tiền vốn. của gia đình mình là chính”.
Vai trò của kinh tế hộ nông dân Kinh tế hộ là hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp chủ yếu của nền sản xuất hàng hoá, vì vậy nó có vai trò hết sức to lớn trong việc sản xuất lương thực, thực phẩm cung cấp cho xã hội. Kinh tế hộ là tế bào quan trọng để phát triển nông nghiệp nông thôn, thực hiện sự phân công lao động của xã hội. Kinh tế hộ có vai trò quan trọng trong việc khôi phục, bảo vệ và phát triển môi trường, xây dựng và phát triển nông thôn mới. Phát triển kinh tế hộ nhằm khai thác, sử dụng có hiệu quả đất đai, vốn, kỹ thuật, kinh nghiệm.
Kinh tế hộ cũng sẽ đi đầu trong việc thâm canh tăng năng suất, ứng dụng công nghệ mới, sử dụng giống mới, sử dụng phân bón thuốc hoá học một cách hợp lý, yêu cầu nhiều hơn đối với dịch vụ và đầu vào. Kinh tế hộ nông dân góp phần tạo việc làm ổn định, tăng thu nhập cho người lao động khuyến khích làm giàu đi đôi với xoá đói giảm nghèo.