CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG 1.1 PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG 1.1 Các khái niệm liên quan đến phát triển du lịch bền vững 1. Khái niệm về phát triển du lịch Qua nhiều công trình nghiên cứu, có thể hiểu phát triển là một quá trình lớn mạnh của nhiều thành phần, nhiều yếu tố khác nhau, trong đó có các yếu tố kinh tế – xã hội, văn hoá, chính trị. vào một thời kỳ nhất định. Riêng trong lĩnh vực du lịch, cũng tương tự như thế, phát triển là quá trình lớn mạnh của ngành về mọi mặt trong khoảng thời gian cụ thể, đặc biệt không chỉ là sự tăng trưởng đơn thuần về du lịch, thể hiện qua cực đại hoá doanh thu, lợi nhuận, quy mô số lượng du lịch và thị phần chiếm lĩnh.
mà còn là sự hoàn chỉnh về cơ cấu và thể chế du lịch. Qua đó có thể thấy doanh thu, lợi nhuận, quy mô, thị phần chiếm lĩnh. là một trong những động cơ thúc đẩy ngành du lịch phát triển. Theo đó, muốn phát triển mạnh, ngành du lịch phải tìm cách để giảm chi phí bằng cách tận dụng các nguồn lực sẵn có, đặc biệt là nguồn tài nguyên tự nhiên.
Thậm chí, đã có lúc chỉ nghĩ đến lợi nhuận trước mắt mà ngành du lịch đã khai thác các nguồn tài nguyên đó đến mức kiệt quệ và làm tổn hại đến môi trường. Điều đó đã ảnh hưởng không ít đến sự phát triển lâu dài của ngành du lịch trước nguy cơ cạn kiệt các nguồn tài nguyên phục vụ cho du lịch và nếu tiếp tục như thế thì sẽ đẩy ngành du lịch đến chỗ suy vong. Vì vậy, một xu hướng phát triển mới ra đời, thay thế cho xu hướng phát triển đơn thuần đó, chính là xu hướng phát triển bền vững [3,tr. HV: NguyÔn ThÞ T×nh (Kho¸ 2003 - 2005) Khoa Kinh tÕ & Qu¶n Lý LuËn v¨n cao häc QTKD 9 Tr-êng §¹i häc B¸ch khoa Hµ Néi 1.
Khái niệm về phát triển du lịch bền vững [3,tr.13 - 19] Khi nói đến phát triển du lịch bền vững, chúng ta có thể thấy ngay mối quan hệ giữa phát triển du lịch với phát triển bền vững. Thực tế cho thấy cả hai đều liên quan đến môi trường. Hơn nữa, du lịch và môi trường luôn có mối quan hệ tương hỗ với nhau. Ở đây, môi trường mang một hàm ý rất rộng.
Đó là môi trường tự nhiên, văn hoá, kinh tế, chính trị và xã hội. Như thế, việc bảo vệ môi trường sẽ liên quan đến nhiều ngành, trong đó có cả ngành du lịch. Ngược lại, muốn du lịch phát triển thì cần một môi trường thuận lợi với nguồn tài nguyên phong phú, vì đây không chỉ là yếu tố tạo nên sản phẩm du lịch mà còn góp phần nâng cao chất lượng và làm nên tính đa dạng của sản phẩm du lịch. Vì vậy, phát triển du lịch nhưng không làm ảnh hưởng đến môi trường, hay nói cách khác là phát triển du lịch và quản lý môi trường là hai mặt bổ sung cho nhau của cùng một chương trình hành động, bởi nếu "không có bảo vệ môi trường, sự phát triển sẽ bị suy giảm; nhưng nếu không có phát triển, việc bảo vệ môi trường sẽ bị thất bại" [8,tr.
Do đó, cần phải tuân theo xu hướng vừa phát triển du lịch, nhưng cũng vừa không được làm tổn hại đến các nguồn tài nguyên, đặc biệt không là ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường, nghĩa là phải tiến hành các nhiệm vụ trong cùng một lúc. Và sự giao thoa của các xu hướng đó đã nảy sinh ra một hình thức du lịch mới: Đó là du lịch bền vững – một xu hướng phát triển mới của ngành du lịch. * Quan điểm về phát triển du lịch bền vững của thế giới Hiện nay trên thế giới vẫn chưa thống nhất quan niệm về phát triển du lịch bền vững. Một số người thì cho rằng phát triển du lịch bền vững cần đảm bảo những nguyên tắc chính là bảo tồn tài nguyên, môi trường và văn hoá.
Còn các tác giả khác thì cho rằng: "Nguyên tắc hàng đầu của phát triển du lịch bền vững là sự tăng trưởng kinh tế do du lịch mang lại" [34,tr. HV: NguyÔn ThÞ T×nh (Kho¸ 2003 - 2005) Khoa Kinh tÕ & Qu¶n Lý LuËn v¨n cao häc QTKD 10 Tr-êng §¹i häc B¸ch khoa Hµ Néi Một số khác nữa thì cho rằng phát triển du lịch bền vững là: " Hoạt động khai thác môi trường tự nhiên và văn hoá nhằm thoả mãn các nhu cầu đa dạng của khách du lịch, có quan tâm đến lợi ích kinh tế dài hạn, đồng thời tiếp tục duy trì các khoản đóng góp cho công tác bảo vệ môi trường và góp phần nâng cao mức sống của cộng đồng địa phương" [35,tr. Còn Tổ chức Du lịch Thế giới – WTO tại hội nghị: "Môi trường và phát triển", năm 1992 cho rằng: " Du lịch bền vững là việc phát triển các hoạt động du lịch nhằm đáp ứng các nhu cầu hiện tại của khách du lịch và người dân bản địa trong khi vẫn quan tâm đến việc bảo tồn và tôn tạo các nguồn tài nguyên cho việc ho ạt động, phát triển du lịch trong tương lai. Du lịch bền vững sẽ có kế hoạch quản lý các nguồn tài nguyên nhằm thoả mãn những nhu cầu về kinh tế, xã hội, thẩm mỹ của con người, trong đó vẫn duy trì được sự toàn vẹn về văn hoá, đa dạng sinh học, sự phát triển của hệ sinh thái và các hệ thống hỗ trợ cho cuộc sống" [34,tr16].
* Quan điểm về phát triển du lịch bền vững đối với Việt Nam Khái niệm về du lịch bền vững còn khá mới mẻ. Một số cho rằng: "Du lịch bền vững là du lịch có trách nhiệm với môi trường, có tác dụng giáo dục, nâng cao hiểu biết của cộng đồng" [34,tr.35] và được xem là du lịch sinh thái. Tuy nhiên, nếu nghiên cứu sâu hơn thì có thể nhận ra du lịch sinh thái chỉ là một khía cạnh của du lịch bền vững, bởi vì du lịch bền vững có đặc tính: vừa đảm bảo bền vững về môi trường, kinh tế, văn hoá và xã hội, đồng thời tạo ra một sự cân bằng tổng thể tích cực về các lĩnh vực trên. Nếu so sánh với một số loại hình khác như du lịch xanh, du lịch sinh thái, du lịch văn hoá.
thì có lẽ du lịch bền vững là sự tổng hợp của các loại hình du lịch đó, chẳng hạn du lịch xanh sẽ mang màu sắc của tự nhiên, trong đó con người HV: NguyÔn ThÞ T×nh (Kho¸ 2003 - 2005) Khoa Kinh tÕ & Qu¶n Lý LuËn v¨n cao häc QTKD 11 Tr-êng §¹i häc B¸ch khoa Hµ Néi thiên về xu hướng du ngoạn, thưởng thức và chìm đắm trong những cảnh đẹp của thiên nhiên với núi rừng, sông nước, biển hồ.Còn du lịch mạo hiểm thì lại nghiêng về các loại hình thể thao có tính chất mạnh mẽ, phiêu lưu như: lướt ván, leo núi, xuyên rừng, lặn biển.Và du lịch văn hoá thì mang nặng tính chất nghiên cứu, tìm hiểu về một sự kiện lịch sử, một kiến trúc hay một hoạt động kinh tế – xã hội như: các phong tục tập quán của một nước, một dân tộc. Du lịch sinh thái có những nét gần giống như du lịch bền vững, được kết hợp với du lịch xanh, du lịch văn hoá trong đó có đề cập đến việc bảo tồn, sự quan tâm tới cộng đồng và mang tính giáo dục cao. Còn du lịch bền vững không chỉ bao gồm những yêu cầu đặt ra cho du lịch sinh thái mà còn là yêu cầu về sự phát triển toàn diện của con người từ việc nâng cao đời sống của dân địa phương đến việc tạo cho du khách những chuyến du lịch có chất lượng cao, vừa phải đảm bảo phát triển kinh tế song song với việc bảo tồn các giá trị tự nhiên, văn hoá, môi trường kể cả việc đảm bảo nền an ninh quốc gia và cuối cùng là việc đưa ra những nguyên tắc nghiêm ngặt cho việc thực hiện các yêu cầu đó. Vì vậy, dựa vào quan điểm trên có thể thấy: Phát triển du lịch bền vững chính là các hình thức đáp ứng nhu cầu hiện tại của khách du lịch và cộng động địa phương nhưng không ảnh hưởng tới khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau.
Du lịch phải khả thi về kinh tế nhưng không phá huỷ nguồn tài nguyên mà tương lai của du lịch phụ thuộc vào đó, đặc biệt là môi trường tự nhiên và kết cấu xã hội của cộng đồng địa phương. Trên cơ sở đó có thể nói du lịch bền vững đòi hỏi làm ra nhiều thành phẩm đa dạng hơn nhưng lại tiêu phí ít hơn, đồng thời sử dụng nguồn tài nguyên, tiêu thụ năng lượng và phát sinh các chất thải phải ít hơn. Điều đó đặt ra yêu cầu cần phải sản xuất ra những thiết bị mới; mở rộng việc sử dụng HV: NguyÔn ThÞ T×nh (Kho¸ 2003 - 2005) Khoa Kinh tÕ & Qu¶n Lý LuËn v¨n cao häc QTKD 12 Tr-êng §¹i häc B¸ch khoa Hµ Néi nguyên – vật liệu có khả năng tái sinh, tập trung vào phát triển công nghệ sạch để ngăn ngừa ô nhiễm đầu nguồn hơn là xử lý cuối đường ống. Đặc biệt xu hướng của nền kinh tế tri thức, phát triển bền vững đòi hỏi phải gia tăng năng suất xanh.
Đó là: "Một loạt các biện pháp sản xuất nhằm hạn chế ô nhiễm môi trường, nâng cao chất lượng sản phẩm" [1,tr50], để phục vụ con người và dĩ nhiên chúng không thể tách dời các hoạt động du lịch. Phát triển du lịch bền vững trong xu hướng toàn cầu hoá và nền kinh tế tri thức chính là hình thức kinh doanh mang tính đạo đức để dẫn đến một ngành thương mại công bằng mà mục tiêu là sự nâng cao số lượng và chất lượng của môi trường sinh thái - nhân văn, đảm bảo lợi ích lâu dài cho dân địa phương, khách du lịch và cho chính ngành du lịch.3 Sản phẩm du lịch bền vững: Từ những phân tích trên cho thấy phát triển du lịch bền vững liên quan đến việc tạo ra sản phẩm du lịch bền vững. Vì vậy, khái niệm về du lịch bền vững cũng như những đặc tính của nó sẽ đóng vai trò không nhỏ trong cơ sở lý luận về phát triển du lịch bền vững. * Khái niệm về sản phẩm du lịch: Một số tác giả cho rằng: "Sản phẩm du lịch là một tổ hợp các dịch vụ mà khách du lịch tiêu thụ kể từ lúc họ rời nhà cho đến khi họ trở về" [34,tr.
Sản phẩm này có thể là trọn gói hoặc là sự ghép lại của nhiều yếu tố vô hình và hiện hữu thể hiện qua các hoạt động mà du khách tham gia khi họ đến điểm du lịch.