Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHÍ, LỆ PHÍ VÀ SỰ CẦN THIẾT PHẢI NÂNG CAO HIỆU QUẢ CÔNG TÁC QUẢN LÝ PHÍ, LỆ PHÍ Ở VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN HIỆN NAY 1. LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHÍ, LỆ PHÍ 1. Khái niệm, đặc điểm của phí, lệ phí 1. Khái niệm phí, lệ phí Nền kinh tế, xã hội ngày càng phát triển, nhu cầu về hàng hóa, dịch vụ công cộng của người dân ngày càng cao.
Trong nền kinh tế thị trường, hàng hóa, dịch vụ công cộng có thể do Nhà nước hoặc tư nhân cung cấp. Tuy nhiên, hàng hóa, dịch vụ công cộng có đặc điểm là khi một người đã sử dụng thì không làm giảm số lượng sẵn có đối với người khác; không thể loại bất cứ ai ra khỏi việc tiêu dùng này trừ phi phải trả giá rất đắt. Việc sản xuất và cung cấp hàng hóa dịch vụ công cộng đòi hỏi chi phí sản xuất lớn, thời gian thu hồi vốn dài, tỷ suất lợi nhuận thấp, thậm chí không có lãi, do đó, tuyệt đại đa số hàng hóa, dịch vụ công cộng là do Nhà nước cung cấp cho xã hội và đây là một trong những chức năng cơ bản của Nhà nước. Để thực hiện chức năng này, Nhà nước phải đầu tư một nguồn lực tài chính rất lớn nhưng không thể thu hồi lại ngay được.
Khi các hàng hóa, dịch vụ này được cung cấp, người dân sẽ được hưởng những lợi ích trực tiếp như an sinh xã hội và phúc lợi xã hội được nâng cao, các quyền lợi chính đáng của dân chúng được đảm bảo, các nhu cầu chính đáng của họ được thỏa mãn… Để đảm bảo công bằng theo nguyên tắc “ai được hưởng lợi thì người đó phải trả tiền” và việc bù đắp toàn bộ hay một phần chi phí mà Nhà nước bỏ ra đầu tư các hàng hóa, dịch vụ công cộng nói trên thì Nhà nước cần thiết phải có chế độ thu hồi phần chi phí này. Khoản thu này có thể được thực hiện dưới các hình thức như thuế, lệ phí và phí thuộc ngân sách nhà nước. 11 Sinh viên: Doãn Thị Hằng Lớp: CQ45/02.01 Luan van Luận văn tốt nghiệp Học viện tài chính Pháp lệnh Phí, lệ phí số 38/2001/PL-UBTVQH10 ngày 28/08/2001 có quy định về phí, lệ phí thuộc NSNN như sau: - Phí là khoản tiền mà tổ chức, cá nhân phải trả khi được một số tổ chức, cá nhân khác cung cấp dịch vụ được quy định trong Danh mục phí ban hành kèm theo Pháp lệnh. (Điều 2) - Lệ phí là khoản tiền mà tổ chức, cá nhân phải nộp khi được cơ quan nhà nước hoặc tổ chức được ủy quyền phục vụ công việc quản lý nhà nước được quy định trong Danh mục lệ phí ban hành kèm theo Pháp lệnh.
(Điều 3) Như vậy, phí thuộc ngân sách nhà nước là khoản tiền mà các tổ chức, cá nhân phải nộp khi được Nhà nước cung cấp các dịch vụ công cộng (hữu hình) theo quy định. Khoản phí này được sử dụng để thu hồi một phần hay toàn bộ các chi phí Nhà nước đã đầu tư để cung cấp các dịch vụ công cộng này. Tuy nhiên, mức thu phí này thông thường không hoàn toàn vì mục tiêu kinh tế, mà nó còn mang ý nghĩa chính trị, xã hội, do đó mức thu phí này không tính đủ chi phí mà chỉ thu hồi một phần chi phí và nó không bị chi phối nhiều bởi các yếu tố của thị trường. Lệ phí là khoản thu chỉ có ở các cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền, không có lệ phí của tư nhân.
Như vậy, lệ phí là khoản thu phát sinh ở một số cơ quan của bộ máy chính quyền nhà nước có cung cấp các dịch vụ công cộng về hành chính, pháp lý cho dân chúng, cũng là khoản tiền mà người dân có nghĩa vụ phải trả khi được thụ hưởng các dịch vụ hành chính, pháp lý của Nhà nước. Nhà nước sử dụng công cụ lệ phí để thu hồi một phần hay toàn bộ chi phí bỏ ra khi cung cấp các dịch vụ hành chính pháp lý theo quy định đồng thời nhằm kiểm soát, quản lý các hoạt động này. Tuy vậy, việc thu lệ phí thường không có tính chất đối giá, một số khoản có tính chất của thuế. Điều này thể hiện qua các đặc điểm cơ bản của phí, lệ phí.
Đặc điểm của phí, lệ phí Phí, lệ phí bao gồm 4 đặc điểm chính như sau: 12 Sinh viên: Doãn Thị Hằng Lớp: CQ45/02.01 Luan van Luận văn tốt nghiệp Học viện tài chính Phí và lệ phí là khoản thu có tính chất bắt buộc đối với những chủ thể thừa hưởng trực tiếp những dịch vụ do Nhà nước cung cấp mà phải nộp phí, lệ phí. Trong xã hội văn minh, nhu cầu của các thành viên cộng đồng về hàng hóa, dịch vụ công cộng ngày càng tăng mà phần lớn hàng hóa, dịch vụ này lại do Nhà nước cung cấp. Để duy trì hoạt động này, Nhà nước phải sử dụng công cụ phí và lệ phí để bù đắp chi phí và đáp ứng những mục tiêu riêng trong quản lý xã hội cũng như các hoạt động cung cấp hàng hóa, dịch vụ này. Để việc thu phí, lệ phí được thực hiện thống nhất, đầy đủ, công bằng và đáp ứng được các mục tiêu quản lý nêu trên, các quy định về phí, lệ phí luôn có tính pháp lý cao, gắn liền với quyền lực của Nhà nước và tất cả các tổ chức, cá nhân khi được thừa hưởng lợi ích từ các hàng hóa, dịch vụ công công này bắt buộc phải thực hiện nghĩa vụ nộp khoản phí, lệ phí liên quan cho ngân sách nhà nước.
Phí và lệ phí là khoản thu mang tính chất hoàn trả trực tiếp cho người nộp. Người nộp phí và lệ phí được hoàn trả trực tiếp bằng các dịch vụ theo yêu cầu do cơ quan nhà nước hay tổ chức, cá nhân cung cấp. Người nào có nhu cầu nhiều thì phải trả phí, lệ phí nhiều hơn. Lệ phí được thu gắn với việc cung cấp dịch vụ hành chính của Nhà nước hoặc Nhà nước ủy nhiệm cho một tổ chức nào đó thực hiện.
Việc thu lệ phí có tính chất pháp lý cao đi đôi với việc cung cấp các thủ tục hành chính, pháp lý mà Nhà nước đảm nhận gắn với chức năng quản lý nhà nước. Vì vậy, xét về một góc độ nào đó, mục đích chính của lệ phí là thực hiện chức năng quản lý nhà nước, không tập trung chủ yếu vào mục đích bù đắp chi phí và thường không mang tính ngang giá. Phí thường được thu với mục đích chính là bù đắp chi phí. 13 Sinh viên: Doãn Thị Hằng Lớp: CQ45/02.01 Luan van Luận văn tốt nghiệp Học viện tài chính Các dịch vụ, công việc được thu phí là rất rộng, đa dạng ở nhiều ngành, nghề, lĩnh vực khác nhau nhằm đáp ứng nhu cầu của xã hội hoặc đáp ứng yêu cầu quản lý của Nhà nước.
Đối tượng cung cấp các hàng hóa, dịch vụ công cộng được thu phí là Nhà nước và tư nhân có điều kiện, khả năng cung cấp các dịch vụ mà người nộp yêu cầu. Khi đó, khoản thu phí thường được xác định liên quan đến phần chi phí bỏ ra khi cung cấp dịch vụ công cộng có thu phí đó. Mặc dù vậy, một số khoản thu phí của ngân sách nhà nước có tính đến các yếu tố khác như các yếu tố về chính sách xã hội, chính sách kinh tế… 1. Phân loại phí, lệ phí 1.1 Phân loại phí - Căn cứ vào đối tượng cung cấp dịch vụ có 2 loại phí: Phí của Nhà nước và phí của tư nhân.
+ Phí của Nhà nước: là các loại phí do Nhà nước ban hành và tổ chức quản lý thu nộp trong danh mục phí thuộc Pháp lệnh phí, lệ phí. Đây là những khoản phí phát sinh từ những người nộp là những người được hưởng thụ các dịch vụ công cộng do Nhà nước đầu tư cung cấp. Có rất nhiều loại phí của Nhà nước như : Phí giao thông, phí thủy lợi, học phí trường công, bệnh viện công của Nhà nước. Về nguyên tắc, phí của Nhà nước sẽ được tập trung hết vào NSNN.
Tuy vậy, trên thực tế việc cung cấp các dịch vụ công cộng chủ yếu do các cơ quan, đơn vị hành chính, sự nghiệp của Nhà nước thực hiện nên các cơ quan, đơn vị này là người trực tiếp thu phí. Từ đó, các khoản phí này cũng có thể sẽ được nộp về NSNN hoặc để lại cho đơn vị đó sử dụng. Phần phí được nộp NSNN được gọi là phí thuộc ngân sách nhà nước, còn phần để lại cho các cơ quan, đơn vị được gọi là phí nhà nước không thuộc ngân sách nhà nước. + Phí tư nhân : là những loại phí thuộc danh mục phí do Nhà nước ban hành, nhưng tư nhân tổ chức quản lý thu nhằm bù đắp chi phí và thu lợi nhuận 14 Sinh viên: Doãn Thị Hằng Lớp: CQ45/02.01 Luan van Luận văn tốt nghiệp Học viện tài chính do đầu tư vào lĩnh vực được phép thu phí mà Nhà nước quy định.
Việc thu phí của tư nhân thì phải nộp thuế kinh doanh các hàng hóa, dịch vụ thông thường. Phí tư nhân chủ yếu là từ việc cung cấp các dịch vụ công cộng từ khu vực tư nhân như: Học phí trường tư, phí đò phà tư nhân, phí trông giữ xe tư nhân, viện phí bệnh viện tư, phòng khám tư nhân. - Căn cứ vào cách thức thu nộp phí được chia làm 3 loại: phí nộp 100% cho ngân sách nhà nước, phí để lại 1 phần cho tổ chức, cá nhân quản lý thu và phí để lại toàn bộ cho đơn vị sử dụng + Phí nộp toàn bộ cho ngân sách nhà nước là phí mà cơ quan thu không được hưởng trực tiếp số tiền thu được từ phí, kinh phí tổ chức thu nộp được cấp theo Luật Ngân sách nhà nước. Loại phí này có tác dụng là tăng thu nhập cho NSNN và thường do Chính phủ trực tiếp ban hành và quản lý, mang tính chất quan trọng liên quan đến lợi ích của quốc gia như phí giao thông qua giá xăng, phí cầu, phí bảo vệ môi trường.
+ Phí để lại một phần cho tổ chức, cá nhân quản lý thu là phí mà tổ chức, cá nhân thu được để lại số tiền thu được từ phí để chi tiêu, trang trải chi phí thu nộp, mức để lại tùy thuộc vào dự toán năm về chi phí cần thiết cho việc thu phí và dự toán năm về phí. Các loại phí này thường phát sinh ở các đơn vị sự nghiệp có thu như: Phí thuê hội trường, phí cho thuê xe, thuê cửa hàng, nhà xưởng. của các tổ chức chính trị, chính trị - xã hội, xã hội - nghề nghiệp.