ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Lí do chọn đề tài Nghiên cứu khoa học kỹ thuật giúp GV nâng cao hiểu biết chuyên môn, say mê với lĩnh vực kiến thức mình đang giảng dạy. Từ đó giúp truyền lửa và nhiệt huyết cho HS. Nghiên cứu KHKT đối với HS là sân chơi bổ ích giúp các em áp dụng những kiến thức đã học vào cuộc sống, học đi đôi với hành; tiếp cận, làm quen với phƣơng pháp, kỹ năng nghiên cứu KHKT, tạo đà cho các bậc học tiếp theo; tạo sự tự tin, tìm tòi và sáng tạo; rèn luyện cách làm việc tự lực, làm việc nhóm, tính tích cực, chủ động, hứng thú trong học tập và sinh hoạt.
Từ đó phát hiện và bồi dƣỡng năng khiếu cho HS ở một số môn học có liên quan, phát hiện các tài năng để bồi dƣỡng nhân tài cho đất nƣớc. Trong thời gian qua đã có nhiều cuộc thi đƣợc mở ra giúp GV và HS tích cực tham gia công tác nghiên cứu KHKT. Bên cạnh những kết quả đạt đƣợc, việc thực hiện đề tài, dự án nghiên cứu KHKT trong các trƣờng phổ thông ở huyện Tân Kỳ thời gian qua đƣợc đánh giá còn khiêm tốn. Trong đó, số đề tài nghiên cứu đối với GV chỉ dừng lại ở phạm vi hẹp là sáng kiến kinh nghiệm hay nghiên cứu KHKT sƣ phạm ứng dụng phục vụ cho công tác giảng dạy; chất lƣợng các đề tài nghiên cứu của HS chƣa mang lại hiệu quả cao.
Trên thực tế, nghiên cứu KHKT vẫn còn là một hoạt động khá mới mẻ với HS trƣờng phổ thông, hầu hết các em đều bỡ ngỡ khi tiếp cận với khái niệm này. Vì vậy, vai trò của ngƣời thầy là vô cùng quan trọng. Là GV THPT, chúng tôi bƣớc đầu hƣớng dẫn HS tham dự cuộc thi KHKT do SGD&ĐT Nghệ An tổ chức từ năm học 2017-2018, với nhiều bỡ ngỡ vì chƣa hình dung đƣợc thể lệ, mức độ tầm vóc của cuộc thi, cho nên kết quả của những năm đầu dự thi chƣa cao. Tuy nhiên nhờ đƣợc sự chỉ đạo của BGH nhà trƣờng THPT Tân Kỳ và trƣờng THPT Lê Lợi, sự quan tâm sâu sắc của các bậc phụ huynh, từ nỗ lực vƣơn lên học hỏi của bản thân và đặc biệt là cố gắng rất lớn của các em HS.
Chúng tôi đã dần phát hiện, giúp đỡ và hƣớng dẫn cho nhiều HS tham gia và đã đạt đƣợc kết quả nhất định. Số lƣợng các đề tài tham gia từ cấp trƣờng, cấp sở năm sau nhiều hơn năm trƣớc. Trong đó có nhiều đề tài đạt giải cao trong các cuộc thi KHKT cấp tỉnh học sinh trung học hằng năm. Tiêu biểu năm học 2020-2021, 2 nhà trƣờng chúng tôi đạt 1 giải nhất, 2 giải nhì góp phần đƣa thành tích nhà trƣờng THPT Tân Kỳ đứng thứ 2 toàn tỉnh về cuộc thi KHKT dành cho HS trung học.
Trong quá trình hƣớng dẫn các em HS nghiên cứu và dự thi KHKT, chúng tôi tích cực tìm hiểu tài liệu, gặp gỡ các chuyên gia có kinh nghiệm nghiên cứu KHKT và đặc biệt là trực tiếp hƣớng dẫn các em HS. Chúng tôi cũng đã có chút sáng kiến về cách tổ chức và hƣớng dẫn HS thực hiện các dự án dự thi đạt kết quả 1 skkn cao, đó là lý do chúng tôi chọn đề tài: “Một số giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động nghiên cứu khoa học kỹ thuật của học sinh đạt kết quả cao tại trường THPT Tân Kỳ và trường THPT Lê Lợi” làm nội dung sáng kiến của mình. Đóng góp mới của đề tài Từ trƣớc đến nay đã có một số đề tài, bài viết, công trình nghiên cứu về thực trạng và đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động nghiên cứu KHKT cho HS THPT đạt kết quả. Song chủ yếu các bài viết, các đề tài này còn dừng lại ở tính lý thuyết hoặc mới chỉ đƣa ra một số giải pháp ứng dụng trong các lĩnh vực mang tính vĩ mô hoặc các giải pháp cụ thể nhƣng chỉ ứng dụng ở một số lĩnh vực khác nhau trong cuộc sống xã hội.
Đặc biệt, các đề tài trên đề cập đến các giải pháp về pháp nâng cao hiệu quả hoạt động nghiên cứu KHKT cho HS THPT tại các đơn vị trƣờng học trên địa bàn các tỉnh nói chung, địa bàn huyện Tân Kỳ nói riêng gần nhƣ chƣa thấy triển khai và áp dụng. Đề tài này đã đi sâu nghiên cứu thực trạng, ứng dụng, đúc rút kinh nghiệm và đề xuất một số giải pháp mới nhằm giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động nghiên cứu KHKT của HS đạt kết quả cao tại trƣờng THPT Tân Kỳ và trƣờng THPT Lê Lợi. Qua đó, giúp các em vận dụng tốt kiến thức các môn học để giải quyết những vấn đề trong thực tiễn. Mục đích nghiên cứu Tìm hiểu thực trạng về hoạt động nghiên cứu KHKT ở trƣờng THPT Tân Kỳ và THPT Lê Lợi - Nghệ An hiện nay, từ đó xây dựng và đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động nghiên cứu KHKT đạt kết quả cao tại trƣờng THPT Tân Kỳ và trƣờng THPT Lê Lợi.
Phƣơng pháp nghiên cứu - Phƣơng pháp nghiên cứu lý luận Chúng tôi đã đọc và phân tích, tổng hợp các tài liệu liên quan đến đề tài để xây dựng cơ sở lý luận bao gồm: + Phƣơng pháp phân tích - tổng hợp nhiều tài liệu liên quan. + Phƣơng pháp khái quát hóa những nhận định độc lập. - Phƣơng pháp nghiên cứu thực tiễn gồm + Điều tra xã hội bằng phiếu khảo sát ý kiến HS; ý kiến của GV và HS về nhận thức, vai trò tầm quan trọng của hoạt động nghiên cứu KHKT. + Phƣơng pháp quan sát và tự quan sát: Thu thập thông tin và quan sát xem sự cần thiết, hiệu quả, mong muốn hoạt động nghiên cứu KHKT của HS ở nhà trƣờng hiện nay.
+ Phƣơng pháp phỏng vấn 2 skkn Đƣợc thực hiện trong nhiều hoàn cảnh: giờ ra chơi, giờ sinh hoạt 15 phút, đầu giờ học, qua trò chuyện trực tiếp. + Phƣơng pháp hỏi ý kiến chuyên gia: Khi thực hiện nghiên cứu đề tài này chúng tôi đã trực tiếp gặp gỡ, phỏng vấn, hỏi ý kiến một số chuyên gia có kinh nghiệm hƣớng dẫn HS nghiên cứu KHKT đạt giải cao trong và ngoài tỉnh. + Phƣơng pháp thống kê toán học: Để xử lý kết quả khảo sát thực trạng và mức độ hiệu quả của các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động nghiên cứu KHKT đạt kết quả cao tại trƣờng THPT Tân Kỳ và trƣờng THPT Lê Lợi. + Phƣơng pháp phân tích số liệu: Sau khi có các số liệu thu thập đƣợc từ kết quả thống kê, chúng tôi đã phân tích để thấy đƣợc ý kiến của GV và các em HS là cần thiết, mong muốn hoạt động nghiên cứu KHKT ở 2 nhà trƣờng hiện nay.
Từ đó, tìm kiếm những giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động nghiên cứu KHKT của HS đạt kết quả cao tại trƣờng THPT Tân Kỳ và trƣờng THPT Lê Lợi. PHẦN II: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU CHƢƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG NGHIÊN CỨU KHKT CỦA HS ĐẠT KẾT QUẢ CAO 1. Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của đề tài 1. Khái niệm khoa học (science) Theo Luật Khoa học và Công nghệ (Quốc hội, 2013), khoa học là hệ thống tri thức về bản chất, quy luật tồn tại và phát triển của sự vật, hiện tƣợng tự nhiên, xã hội và tƣ duy.
Theo Từ điển Giáo dục, Khoa học là lĩnh vực hoạt động của con ngƣời nhằm tạo ra và hệ thống hóa những tri thức khách quan về thực tiễn, là một trong những hình thái ý thức xã hội bao gồm cả hoạt động để thu hái kiến thức mới lẫn cả kết quả của hoạt động ấy, tức là toàn bộ những tri thức khách quan làm nên nền tảng của một bức tranh về thế giới. Từ khoa học cũng còn dùng để chỉ những lĩnh vực tri thức chuyên ngành. Những mục đích trực tiếp của khoa học là miêu tả, giải 3 skkn thích và dự báo các quá trình và các hiện tƣợng của thực tiễn dựa trên cơ sở những quy luật mà nó khám phá đƣợc. Theo Vũ Cao Đàm khoa học còn đƣợc hiểu là một hoạt động xã hội nhằm tìm tòi, phát hiện quy luật của sự vật và hiện tƣợng và vận dụng các quy luật ấy để sáng tạo ra nguyên lý các giải pháp tác động vào sự vật hoặc hiện tƣợng, nhằm biến đổi trạng thái của chúng.
Khái niệm NCKH Theo Luật Khoa học và Công nghệ (Quốc hội, 2013), Nghiên cứu khoa học là hoạt động khám phá, phát hiện, tìm hiểu bản chất, quy luật của sự vật, hiện tƣợng tự nhiên, xã hội và tƣ duy; sáng tạo giải pháp nhằm ứng dụng vào thực tiễn. Nghiên cứu cơ bản là hoạt động nghiên cứu nhằm khám phá bản chất, quy luật của sự vật, hiện tƣợng tự nhiên, xã hội và tƣ duy. Nghiên cứu ứng dụng là hoạt động nghiên cứu vận dụng kết quả nghiên cứu khoa học nhằm tạo ra công nghệ mới, đổi mới công nghệ phục vụ lợi ích của con ngƣời và xã hội. Babbie (1986), nghiên cứu khoa học (scientific research) là cách thức: (1) Con ngƣời tìm hiểu các hiện tƣợng khoa học một cách có hệ thống; (2) Là quá trình áp dụng các ý tƣởng, nguyên lý để tìm ra các kiến thức mới nhằm giải thích cá sự vật hiện tƣợng.
Theo Armstrong và Sperry (1994), nghiên cứu khoa học dựa vào việc ứng dụng các phƣơng pháp khoa học để phát hiện ra những cái mới về bản chất sự vật, về thế giới tự nhiên và xã hội, và để sáng tạo phƣơng pháp và phƣơng tiện kỹ thuật mới cao hơn, giá trị hơn. Hình thức nghiên cứu này cung cấp thông tin và lý thuyết khoa học nhằm giải thích bản chất và tính chất của thế giới. Kết quả của nghiên cứu khoa học tạo ra những ứng dụng cho thực tiễn. Hoạt động nghiên cứu KHKT đƣợc tài trợ bởi các cơ quan chính quyền, các tổ chức tài trợ xã hội.
Hoạt động nghiên cứu KHKT đƣợc phân loại tùy lĩnh vực học thuật và ứng dụng. Nghiên cứu khoa học là một tiêu chí đƣợc sử dụng rộng rãi trong đánh giá vị thế của các cơ sở học thuật. Nhƣ vậy, nghiên cứu khoa học là hoạt động tìm hiểu, xem xét, điều tra hoặc thử nghiệm, dựa trên những số liệu, tài liệu, kiến thức đạt đƣợc từ thực nghiệm, để phát hiện ra cái mới về bản chất sự vật, về thế tự nhiên và xã hội. Phương pháp khoa học (scientific method): Theo Bauer (1992), phƣơng pháp khoa học (scientific method) là một hệ thống kỹ thuật nhằm nghiên cứu các hiện tƣợng, mục đích là để thu đƣợc kiến thức mới, hoặc hoàn chỉnh và kế thừa các kiến thức có trƣớc đó.