Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Một số vấn đề lý luận về hoạt động khuyến nông 1. Khái niệm khuyến nông và hoạt động khuyến nông Khuyến nông được tổ chức bằng nhiều cách khác nhau và phục vụ nhiều mục đích, có quy mô khác nhau, vì vậy KN là một thuật ngữ khó định nghĩa được một cách chính xác, nó thay đổi tùy theo lợi ích mà nó mang lại. - Tổ chức bằng nhiều cách, mỗi quốc gia khác nhau có những cách tổ chức KN khác nhau.
Mục tiêu cụ thể KN đối với nước công nghiệp phát triển khác với nước nông nghiệp và nông nghiệp lạc hậu có khác nhau. - Phục vụ cho nhiều mục đích: phát triển trồng trọt, chăn nuôi, chế biến bảo quản nông sản, thú y, bảo vệ thực vật, tổ chức quản lý sản xuất có sự khác nhau. - Mỗi tầng lớp nông dân khác nhau hiểu KN theo nghĩa khác nhau: người trồng trọt, chăn nuôi, người giàu, người nghèo đều có quan điểu, hiểu biết về KN khác nhau. Người giàu trình độ dân trí cao cần thông tin và kinh nghiệm tổ chức sản xuất; người nghèo mong muốn ở KN sự huấn luyện và tài trợ… Dưới đây là một số định nghĩa khác nhau về KN: “Khuyến nông được định nghĩa như thể một tiến trình của việc lôi kéo quần chúng tham gia vào việc trồng quản lý cây trồng một cách tự nguyện” (D.
“Khuyến nông lâm được xem như một tiến trình của việc hòa nhập các kiến thức khoa học kỹ thuật hiện đại, các quan điểm, kỹ năng để quyết định cái gì cần làm, cách thức làm trên cơ sở cộng đồng địa phương sử dụng các nguồn tài nguyên tại chỗ với sự trợ giúp từ bên ngoài để có khả năng vượt qua các trở ngại gặp phải” (theo tổ chức FAO, 1987); [3]. “Khuyến nông, khuyến lâm là một sự giao tiếp thông tin tỉnh táo nhằm giúp nông dân hình thành các ý kiến hợp lý và tạo ra các quyết định đúng đắn” (A. Van den Ban và H. 4 “Khuyến nông, khuyến lâm là làm việc với nông dân, lắng nghe những khó khăn, các nhu cầu và giúp họ tự quyết định và giải quyết lấy vấn đề của chính bản thân họ” (Malla, 1989); [3].
“Khuyến nông là một từ tổng quát để chỉ tất cả các công việc có liên quan đến sự nghiệp PTNT, đó là một hệ thống giáo dục ngoài nhà trường, trong đó người già, người trẻ học bằng cách thực hành”. Qua những khái niệm trên chúng ta hiểu KN theo hai nghĩa như sau: Khuyến nông theo nghĩa rộng: KN là khái niệm chung để chỉ tất cả những hoạt động hỗ trợ sự nghiệp xây dựng và PTNT. Khuyến nông hiểu theo nghĩa hẹp: KN là một tiến trình giáo dục không chính thức mà đối tượng của nó là nông dân. Tiến trình này đem đến cho người nông dân nhưng thông tin và những lời khuyên nhằm giúp họ giải quyết những vấn đề hoặc những khó khăn trong cuộc sống.
KN hỗ trợ các hoạt động sản xuất, nâng cao hiệu quả canh tác để không ngừng cải thiện chất lượng cuộc sống của nông dân và gia đình họ. KN là sử dụng các cơ quan nông lâm ngư, các trung tâm khoa học nông lâm ngư để phổ biến, mở rộng các kết quả nghiên cứu tới nông dân bằng phương pháp thích hợp, để họ có thể áp dụng nhằm thu được nhiều sản phẩm hơn. KN là cách đào tạo và rèn luyện tay nghề cho nông dân, đồng thời giúp họ hiểu được những chủ trương, chính sách về nông nghiệp, những kiến thức về kỹ thuật, kinh nghiệm quản lý, những thông tin thị trường để họ có đủ khả năng giải quyết các vấn đề của gia đình và cộng đồng nhằm đẩy mạnh sản xuất, cải thiện đời sống, nâng cao dân trí, góp phần xây dựng và PTNT. KN là cách giáo dục ngoài học đường cho nông dân.
KN là quá trình vận động, quảng bá, khuyến cáo, v., theo các nguyên tắc tự nguyện, không áp đặt, đồng thời đó là quá trình tiếp thu kiến thức và kỹ năng một cách dần dần và tự giác của nông dân. Tóm lại, KN là hoạt động khuyến khích mở mang trong nông, lâm nghiệp với phương trâm người biết nhiều dạy cho người biết ít nhằm hai mục tiêu: - Thứ nhất, cung cấp kiến thức và trang bị các kỹ năng cho nông dân về thông tin, khuyến cáo kỹ thuật, giá cả thị trường, kỹ năng quản lý sản xuất mang lại hiệu quả trong sản xuất. 5 - Thứ hai, KN đào tạo, nâng cao năng lực cho nông dân để họ có khả năng tự ra quyết định và hành động để giải quyết các vấn đề của họ, cải thiện cuộc sống của bản thân và gia đình họ. Góp phần phát triển nông nghiệp, nông thôn.
- Khái niệm HĐKN HĐKN dùng trong báo cáo này để chỉ các nội dung HĐKN được ghi trong Nghị định 02,bao gồm: i) bồi dưỡng, tập huấn, đào tạo; ii)thông tin tuyên truyền; iii) trình diễn và nhân rộng MH; iv) tư vấn và dịch vụ KN; v) hợp tác quốc tế về KN. HĐKN ở trong phạm vi báo cáo này chỉ quan tâm đến nội dung dành cho KN trồng trọt và chăn nuôi. Như vậy, một HĐKN dùng để chỉ một lớp tập huấn, một MH được xây dựng, một chuyến tham quan… mà người hưởng lợi được tham gia ở thời điểm khác nhau. Nếu một hộ được tham gia tập huấn, đồng thời được hỗ trợ để làm MHTD và đi thăm quan học tập thì tất cả chỉ được coi là một HĐKN.
- HĐKN nhà nước và KN ngoài nhà nước HĐKN nhà nước là các HĐKN được quản lý bởi các cơ quan nhà nước Việt Nam, sử dụng ngân sách nhà nước và được triển khai theo các quy định của nhà nước Việt Nam. Theo đó, trong nghiên cứu này các HĐKN thực hiện bởi các tổ chức, các CT DA sau được xếp vào nhóm HĐKN nhà nước: DA KN Trung ương, DA KN địa phương, CT 30A, 135,. Khuyến nông ngoài nhà nước là các HĐKN được quản lý bởi các các tổ chức phi chính phủ, tổ chức quốc tế (như DA của JICA, Helvetas, ADDA, Childfund, Lux-dev.), doanh nghiệp, công ty tư nhân trong đó, HĐKN được tuân theo các quy định, cơ chế riêng của tổ chức đó. Tuy vậy, sự phân chia này không nhằm tạo ra một khái niệm mới hay tạo ra sự phân biệt, mà được dùng như một tiêu chí để phân nhóm và so sánh HĐKN.
Hơn nữa, cách phân chia này chỉ mang tính tương đối vì cơ chế triển khai của HĐKN ngoài nhà nước có nhiều điểm giống với HĐKN nhà nước, trong khi một số điểm lại khác (ví dụ lựa chọn đối tượng hưởng lợi). Mục tiêu của khuyến nông [6] Nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của người sản xuất để tăng thu nhập, thoát đói nghèo, làm giàu thông qua các hoạt động đào tạo nông dân về kiến thức, 6 kỹ năng và các hoạt động cung ứng dịch vụ để hỗ trợ nông dân sản xuất kinh doanh đạt hiệu quả cao, thích ứng các điều kiện sinh thái, khí hậu và thị trường. Góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng phát triển sản xuất hàng hóa, nâng cao năng suất, chất lượng, an toàn vệ sinh thực phẩm đáp ứng nhu cầu trong nước và xuất khẩu; thúc đẩy tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn, xây dựng nông thôn mới, bảo đảm an ninh lương thực quốc gia, ổn định kinh tế - xã hội, bảo vệ môi trường. Huy động nguồn lực từ các tổ chức, cá nhân trong nước và nước ngoài tham gia khuyến nông.
Nội dung, nguyên tắc cơ bản của khuyến nông [3] 1. Tự nguyện, dân chủ cùng có lợi - Nông dân tự nguyện: Kinh tế hộ gia đình, trang trại và sản xuất theo hướng nông nghiệp hàng hóa và phương hướng phát triển nông nghiệp của nước ta. Người nông dân tự do kinh doanh trên mảnh đất, ao hồ, chuồng trại của mình nên tính tự chủ của nông dân là yếu tố quyết định. Nông dân tự chủ và tự nguyện trong sản xuất.
Thực tế những năm qua đã cho thấy những gì nông dân thấy có lợi họ tự quyết định thực hiện sẽ là nhân tố cực kỳ quan trọng quyết định sự thành công. Một số nội dung DA khi triển khai thực hiện có sự tài trợ kinh phí nên nông dân áp dụng. Xong những nội dung đó nông dân không tự nguyện nên khi hết sự hỗ trợ của KN họ không áp dụng nữa. Điều đó đã dẫn đến sự giảm hiệu quả của HĐKN.
Đó là bài học kinh nghiệm KN cần lưu ý. - Cán bộ KN tự nguyện: Ngoài nông dân tự nguyện, cán bộ KN cũng phải tự nguyện. Công tác KN nhiều khi rất vất vả, nhất là KN vùng sâu vùng xa, trình độ dân trí thấp, điều kiện sống khó khan thì lòng nhiệt tình và tinh thần tự nguyện của cán bộ KN là rất quan trọng. Cán bộ KN có tự nguyện mới có ý thức và nhiệt tình, sáng tạo trong công tác.
- KN không áp đặt, không mệnh lệnh: Tự nguyện là nguyên tắc cơ bản của KN vì vậy KN không nên áp đặt mệnh lệnh. KN không nên vì thành tích nào đó mà vận động hoặc gò ép cán bộ địa phương và nông dân thực hiện khi họ còn do dự nhận thấy việc họ làm chưa chắc có hiệu quả. Làm cùng với dân, không làm thay cho dân, không bao cấp nhưng có hỗ trợ - KN làm cùng với dân, không làm thay cho dân: Chỉ có bản thân nông dân mới có thể quyết định được phương thức canh tác trên mảnh đất của gia đình họ. Cán bộ KN không thể làm thay nông dân.
Nông dân hoàn toàn có thể đưa ra những quyết định đúng đắn để giải quyết những khó khăn của họ nếu như họ được cung cấp đầy đủ thông tin và những giải pháp khác nhau. Khi tự mình đưa ra quyết định người nông dân sẽ tin vào bản thân hơn so với khi bị áp đặt. Cán bộ KN cần cung cấp thông tin, trao đổi, thảo luận với nông dân trên cơ sở điều kiện cụ thể của nông trại: đất đai, khí hậu, nguồn vốn, nhân lực, các thuận lợi, khó khăn trở ngại, các cơ hội có thể đạt được từ đó khuyến khích họ tự đưa ra quyết định cho mình. KN làm tốt các công tác đào tạo, huấn luyện nông dân nhưng tuyệt nhiên không làm thay họ.
Ví dụ: KN giúp nông dân hiểu biết nguyên nhân, cách phòng chống bệnh cúm gà, rèn luyện kỹ năng, kỹ sảo cho nông dân biết cách phòng chống cúm gà để họ chủ động trong chăn nuôi chứ không làm thay người nông dân phòng chống bệnh cúm gà. - KN không nên bao cấp, nhưng hỗ trợ: Bao cấp là cho nông dân.
